Оһуохай күнэ

Оһуохай күнэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын Айсен Николаев 2023 сыл балаҕан ыйан 7 күнүнээҕи № 2968 Ыйааҕынан олохтоммута. Бырааһынньыгы олохтуур сүрүн сыала саха эргиир үҥкүүтүн оһуохайы хааччыйыы, тилиннэрии уонна тарҕатыы. Бастакы Оһуохай күнэ 2024 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр бэлиэтэммитэ. Бырааһынньыгы олохтуурга иннинэ үҥкүүнү култуурнай суолтатын бигэргэтии үлэтэ ыытыллыбыта: 2022 сылга оһуохай «Норуот култууратын антологията» бырайыак иһигэр Арассыыйа Федерациятын норуоттарын материальнайа суох култуурунай утумун (нууч.) (сах. 100 шедевр испииһэгэр киирбитэ^[1][2][3][4].

Бырааһынньыгы олохтуур көҕүлээһини Саха сирин уопсастыбата уонна култуурунай диэйэтиллэр киэҥник өйөөбүттэрэ. Бырааһынньыкка бэлэмнэнии кэмигэр 2024—2025 сылларга оһуохайы хааччыйыы уонна сайыннарыы комплекснай былаан олохтоммута, ол иһигэр бэстибээллэр, күрэхтэр, билим конференциялара уонна үөрэх бырагыраамаларын ыытыы киирэр^[1].

Оһуохай үҥкүү былыргы устуоруйалаах. Чинчийээччилэр, холобур филология билимин дуоктара Н. Е. Петров, оһуохайы күнү-халлааны ытыктыыр норуот тойуктаах эргиир үҥкүүтүттэн төрүттэнэр диэн бигэргэтэллэр. Үҥкүү саха сүрүн бырааһынньыга ыһыахтан быһа суох чааһа буолар, ыһыах сайыҥҥы көрсүүнү уонна айылҕа тиллиитин бэлиэтиир. Үҥкүүһүттэр күн хоту эргийиилэрэ былыргы сахалар аан дойдуну көрүүлэрин көрдөрөр, этнограф Г. В. Ксенофонтов бэлиэтээбитинэн, сахалар бэйэлэрин «күн дьоно» диэн ааттыыллара^[5][6].

Номох тылынан, үҥкүү саха норуотун өбүгэтэ Эллэй Боотур аатын кытта ситимнээх, кини ыһыаҕы олохтоон, Үрүҥ Аар Тойоҥҥо сүгүрүйэр этэ. Былыргы кэмҥэ оһуохай сиэрдээх дьайыы этэ, оһуохай кэмигэр алгыстар көмөтүнэн дьон айыы-таҥараларга, айылҕа иччилэригэр сүгүрүйэн, быйаҥы, дьолу-соргуну уонна көмүскэли көрдөһөллөрө. Оһуохай ырыаларыгар сылгы араҥаччылааччыга Дьөһөгөй Айыыга уонна сүөһү араҥаччылааччыга Ынахсыт Хотуҥҥа сүгүрүйүүлэр бааллар этилэр^[5][7].

Сэбиэскэй кэмҥэ, ордук 1930-с сылларга, оһуохай саҥа сайдыыны ылбыта. Оһуохайдьыттар ырыаларыгар саҥа олоҕу тутуу уонна үлэ дьоруойдарын хайҕыыллара. Үҥкүү ыраах улуустарга маассабай информация тарҕатар сэп курдук агитация сыалын да толорор буолбута. 1980-с сылларга Н. Е. Петров салайыытынан «Оһуокай» холбоһук тэрилиммитэ. Тэриллии оһуохайы чинчийэрэ уонна тарҕатара^[5].

Оһуохай кэлин кэм устуоруйатыгар улахан суолталаах түгэн — Гиннесс рекордтарын кинигэтигэр киирбит аан дойду рекорда олохтоммута. 2012 сылга Дьокуускайга Туймаада ыһыаҕын кэмигэр саамай элбэх киһилээх оһуохай ааспыта, үҥкүүгэ 15 293 киһи кыттыбыта. Рекорду тэрийээччи ол кэмҥэ Дьокуускай куорат баһылыга буолбут Айсен Николаев. Бу түгэн үҥкүү туһунан билиини тарҕатарга көмөлөспүтэ уонна Дьокуускай элбэх омуктаах норуотун сомоҕолоһуутун бэлиэтэ буолбута^[8][9].

Оһуохай — синкретическэй дьайыы, үҥкүүнү, ырыаны уонна поэтическэй импровизацияны холбуур. Кыттааччылар, илиилэринэн эбэтэр сүһүөхтэринэн тутуһан, эргимтэ оҥоһон, бытааннык күн хоту хаамаллар. Үҥкүүнү оһуохайдьыт салайар, кини айылҕаны, аан дойдуну уонна айыы таҥараларын үрдүктүүр ырыа толорор. Атын кыттааччылар кини кэнниттэн ыллыыллар^[5][7].

Оһуохайын хас биир элэмиэнэ дириҥ суолталаах. Эргимтэ олоҕу, күнү, аан дойдуну уонна олоҕу тохтобот салгыыныытын бэлиэтиир. Күн хоту хамсаныы — күнү ытыктыы уонна куйаар кытта биирдэһии дьайыыта. Үҥкүү киһи, айылҕа уонна куйаар үстүүн биирдэһиитин идеятын көрдөрөр, бииргэ хамсаныы уонна ырыа кыттааччыларга бүтүн сылга күүс-уот биэрэр коллективнай энергия тарҕатар^[6][10].