Мегежекскэй Михаил Васильевич
Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич (1898 сыл сэтинньи 21 күнэ, Бордоҥ (Ньурба) — 1929 сыл атырдьах ыйын 31 күнэ, Дьокуускай) — сэбиэскэй судаарыстыбаннай, политическай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл. Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы, ону тэҥэ Саха сирин автономиятын олохтооччулартан биирдэстэрэ.
Олоҕун олуктара
1898 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр Бүлүү уокуругун I Бордоҥ нэһилиэгин Маалыкай сэлиэнньэтигэр (билигин Ньурба улууһугар киирэр) бааһынай кэргэҥҥэ бэһис оҕонон төрөөбүтэ.
12 саастааҕар түөрт кылаастаах Маалыкай церковнай-приходской оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ, онтон Ньурба икки кылаастаах норуодунай оскуолатыгар үөрэммитэ.
1915 сыллаахха учуутал Я. А. Попов мэктиэтинэн Дьокуускайга учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Онно кинини кытта Платон Слепцов, Максим Аммосов, Исидор Барахов, Степан Васильев, Степан Аржаков курдук кэлин Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа сүрүн оруолу ылбыт дьон үөрэммиттэрэ.
1916 сыллаахха политсыылынай Е. М. Ярославскай салайааччылаах марксизмы үөрэтэр кистэлэҥ куруһуок чилиэнэ буолбута.
1917 сыл олунньу — кулун тутар ыйдарыгар Уобаластааҕы сэбиэти суулларыыга уонна Дьокуускайга сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа кыттыбыта.
1918 сыллаахха В. Д. Котенко кыһыл этэрээтигэр бэлиитикэ чааһын салайааччыта буолбута.
Ол сыл балаҕан ыйыгар тутуллан, 1919 сыл муус устар ыйыгар диэри хаайыыга сыппыта.
1919 сыл бэс ыйыгар Дьокуускайга куорат ыччатын кистэлэҥ революционнай куруһуогун тэрийбитэ. Мэгэдьэк түбэтэ диэн сир аатынан Мегежекскэй диэн хос ааты ылыммыта. Кэлин куруһуок «Эдэр коммунист» диэн ааттанан, Саха сиригэр хомсомуолу тэрийиигэ тирэх буолбута.
1920 сыл муус устар ыйыттан 1921 сыл ыам ыйыгар диэри Бүлүү уокуругар Дьокуускайдааҕы өрөбөлүүссүйэ штабын ураты боломуочунайынан, ревком чилиэнинэн уонна бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1920 сыл ыам ыйыгар Бүлүүгэ бастакы хомуньуус ячейкатын тэрийбитэ.
1921 сыл атырдьах ыйыттан 1922 сыл бэс ыйыгар диэри Өлүөхүмэ уокуругун ревкомун бэрэссэдээтэлинэн, губревком сэкиритээринэн үлэлээбитэ.
1924 сыллаахха Москваҕа Илиҥҥи норуоттар коммунистическай университеттарын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуола дириэктэрин үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
1925 сыллаахха баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын эппиэттээх сэкирэтээринэн, онтон оробуочай-бааһынай иниспиэксийэтин норуодунай хамыһаарынан (наркомунан) анаммыта. Бу сыл Мегежекскэй диэн араспаанньата докумуоҥҥа киирбитэ.
1926 сыл олунньу 2-13 күннэригэр Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр IV сийиэстэригэр кинини Саха АССӨ Киин ситэриилээх кэмитиэтин (нууч. ЯЦИК) чилиэнинэн талбыттара. Ол сыл муус устар 15 күнүгэр кэмитиэт Президиумун чилиэнинэн уонна эппиэттээх сэкиритээринэн талыллыбыта, онтон балаҕан ыйын 23 күнүгэр кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ буолбута. Бу дуоһунаска 1927 сыл кулун тутар ыйыгар дылы үлэлээбитэ.
Бу кэннэ Уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйа бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. 1927 сыл от ыйын 20 күнүгэр Саха АССӨ судаарыстыбаннай аппаратын уларытыы туһунан дакылаат оҥорбута.
1928 сыллаахха Саха АССӨ Киин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан уонна тэрийэр салаа сэбиэдиссэйинэн анаммыта.
1929 сыл олунньу — кулун тутар ыйдарыгар буолан ааспыт Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр VI сийиэстэригэр сэбиэттэр тэрийэр үлэлэрин туһунан дакылаат оҥорбута.
1929 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ[1][2].
«Якутская организация в лице его потеряла пионера большевизма и организатора партии, а Правительство — лучшего руководителя… Умер твердый большевик, хороший организатор и пламенный агитатор — скромный товарищ Миша. Умер на боевом посту, сгорел на работе».
— Степан Васильев, үөлээннээҕэ, судаарыстыбаннай диэйэтэл
Кини аатын Ньурба оройуонугар уонна Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа иҥэрбиттэрэ, орто уонна үрдүкү үөрэх кыһаларыгар Мегежекскэй аатынан биэстии истипиэндийэни олохтообуттара.
1939 сыллаахха, өлбүтүн кэннэ 10 сылынан, «Аммосов дьыалатыгар» сыһыарыллан, норуот өстөөҕүнэн биллэриллибитэ.
1957 сыллаахха, ССКП XX сийиэһин кэнниттэн, толору реабилитацияламмыта[3].
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
- Аҕата — Василий Васильевич Ксенофонтов, тимир ууһа;
- Ийэтэ — Екатерина Васильевна Васильева;
- Ини-бии Мегежекскэйдэр (Ксенофонтовтар):
- Илья Васильевич-1 (1902—1970);
- Василий Васильевич (1905—1944) — Гражданскай уонна Аҕа дойду Улуу сэриилэрин кыттыылааҕа, Аҕа Дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан өлбүтүн кэннэ наҕараадаламмыта;
- Николай Васильевич (1907 с.т.) — хайа инженерэ, сэрии кыттыылааҕа, 1939 сыллаахха репрессияламмыта, онтон реабилитацияламмыта;
- Илья Васильевич-2 (1912—1957) — суруналыыс, учуутал, Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа;
- Кэргэнэ — Е. Г. Габышева[2];
- Кыыстара Изабелла Михайловна Емельянова (1928 с.т.) — Саха АССӨ үтүөлээх учуутала, Саха судаарыстыбаннай университетын (билигин М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет) филология факультетын нуучча тылын кафедратын дассыана[4].
Аатын үйэтитии
- М. В. Мегежекскэй аатын 2002 сылтан Маалыкай орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата сүгэр[5];
- Дьокуускай куорат дууматын 2018 сыллааҕы быһаарыытынан, Дьокуускай куорат «Сатал» микрооройуонун уулуссатыгар Михаил Мегежекскэй аата иҥэриллибитэ[2];
- 2025 сыллаахха ини-бии Мегежекскэйдэр сыдьааннара «Связь времени. Летопись нашего рода» диэн кинигэни Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтикэтигэр сүрэхтээбиттэрэ[6].
Быһаарыылар
Литература
- Николаев Л. Г., Николаев А. Г., Данилов Ф. Э. Саха саарыннара. — Дьокуускай: Кудук, 1998. — ISBN 5-7863-0122-2;
- Дмитриева Е. Н., Олесова А. П. К 85-летию со дня рождения Емельяновой Изабеллы Михайловны // Вестник СВФУ. — 2013. — № 2..