Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Крафт Иван Иванович

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Иван Иванович Крафт (1859, Шушенскай, Енисей күбүөрүнэтэ — 1914 сэтинньи 21 күнэ, Петроград) — дьиҥнээх статскай сүбэһит, Саха уобалаһын уонна Енисейскай күбүөрүнэ губернатора.

Олоҕун олуктара

1859 сыллаахха Енисейскай күбүөрүнэ Шушенскай сэлиэнньэтигэр[1] көскө ыытыллыбыт ньиэмэс дворянин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ[2]. Иван Крафт аҕата Витебскай күбүөрүнэ олохтооҕо этэ. Уола олоҕор харгыстары көрсүбэтин диэн, аҕата уолун бэйэтин дьиэ кэргэниттэн араарарга быһаарыммыта, онон Иван Крафт 12 сааһыттан туспа олорбута. Оҕо сааһа бүрээттэр ортолоругар ааспыта. Ол түмүгэр бүрээт тылын үчүгэйдик билэр этэ.

Үлэтин Жеблахты сэлиэнньэҕэ (Шушенскайтан чугас) суруксут көмөлөһөөччүтүн быһыытынан саҕалаабыта. Ыйдааҕы хамнаһа 3 солкуобай эбит. 1881 сыл тохсунньу 19 күнүттэн Иркутскай куоракка почта хонтуоратыгар сортировщиктыыр. 1882 сыллаахха Чита куоракка полицияҕа сулууспалыыр. Онно бүрээт тылын салгыы үөрэтэр.

Бүрээт тылын билэр буолан 1888 сыллаахтан, күбүрүнээтэр Я. Ф. Барабаш үлэлиир кэмигэр, Забайкалье уобалаһын салалтатыгар инородецтар боппуруостарыгар сүбэһит быһыытынан үлэлиир.

Оренбург

1889 сыл от ыйыгар Я. Ф. Барабаш Тургай уобалаһыгар (билигин Казахстаан сирэ) күбүрүнээтэр быһыытынан көһөрүллэр. Я. Ф. Барабаш Крафты (надворнай сүбэһити) бэйэтин кытта илдьэ баран Тургай уобалаһын управлениятын инородецтар боппуруостарыгар сүбэһитинэн аныыр.

Тургай уобалаһын управлениетыгар Оренбурга үлэлии сылдьан, Крафт Археология институтугар үлэлии үлэлии вольнослушателинан икки сыллаах кууруһу бүтэрэр. 1893 сыллаахха «Положение об управлении в степных областях» диэн үлэтин бэчээттэтэр. Ону таһынан «О преобразовании управления оседлыми и кочевыми инородцами» диэн үлэтин саҕалыыр.

Бу кэмҥэ кыргыыс (казаах) тылын үөрэтэр. Я. Ф. Барабаш олохтоох омуктарга хас да оскуоланы арыйарыгар тэрийэр үлэни ыытар.

Санкт-Петербург

1898 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка Я. Ф. Барабаш мэктиэтинэн Ис Дьыала Министиэристибитигэр үлэҕэ киирэр. Бастаан Земскэй салаа делопроизводитель үрдүкү көмөлөһөөччүтүн дуоһунаһыгар үлэлиир, онтон инородческай дьыалаҕа салаа салайааччытынан, онтон 1906 сылтан тыа сирин дьыалаларыгар анал сорудахтарга сүбэһитинэн үлэлиир.

Салайар Сенат дьаһалынан, импэрээтэр Николай II 1906 сыл ахсынньы 19 күнүнээҕи ыйааҕар олоҕуран, 1907 сыл атырдьах ыйыгар статскай сүбэһит Иван Крафт «О колонизации Якутской области» диэн үлэни саҕалыыр. Эмиэ бу кэмҥэ ол аата 1907 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар, Иван Крафт Санкт-Петербуртан Дьокуускайга ананан айанныыр.

Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ

1906 сыллаахха Саха уобалаһын күбүрүнээтэрин эбээһинэһин толорооччу буолар.

Крафт таһаарбыт сокуоннарын хомуурунньуга

1907 сыл кулун тутар 27 күнүгэр Дьокуускайга кэлэр уонна 1907 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр ыраахтааҕы анал ыйааҕынан күбүрүнээтэр дуоһунаһыгар бигэргэнэр.

Тыа хаһаайыстыбата

Саха сиригэр Крафт тыа хаһаайыстыбатын, сүөһүнү иитиини, ветеринарияны, түүлээҕи бултааһыны сайыннарар. 1913 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Саха сирин бары оскуолаларыгар тыа хаһаайыстыбатын туһунан билии олохторун үөрэтэр буолбуттара.

1912 сыл балаҕан ыйыттан Дьокуускайга сыл аайы тыа хаһаайыстыба быыстапкалара тэриллэллэр. 1912 сылтан «Якутское хозяйство» диэн сурунаал тахсар буолар.

1910 сыллаахха бастакы потребительскай кооператив тэриллэр. Крафт күбүрүнээтэрдиир кэмигэр уопсайынан 1910 — 1916 сылларга 43 потребительскай уопсастыба тэриллэр.

Кыылы уонна көтөрү харыстыыр сыалтан булт болдьохтонор буолбута. Кииһи бултуурга үс сыллааҕы бобуу биллэриллибитэ. Өлүөнэ төрдүгэр балыктааһын эмиэ бэрээдэктэммитэ.

Эргиэн уонна промышленность

Крафт саҕана Дьокуускайга Русско-азиатскай баан салаата уонна Н. Д. Эверстов баана аһыллаллар. Өлүөнэ баһыгар, Өлүөхүмэ уонна Алдан өрүстэргэ көмүс хостооһуна улаатар. Үөһээ Дьааҥыга сибиниэс, Бүлүүгэ туус хостооһуна улааппыта. Бириискэлэргэ саха сирин киин улуустарыттан тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйата тиийэр буолбута.

Өлүөнэ устун таһаҕаһы таһыы биллэрдик улааппыта, 38 аал уонна 113 баарса устар буолбута.

И. И. Крафт Саха сирин Транссибы кытта холбуохха диэн этии киллэрбитэ.

Саха сирин чинчийии

Крафт күбүрүөннүүр кэмигэр уобалас статистическай уонна географическай чинчийиитэ ыытыллыбыта, бары улуустарга 2200-тэн тахса хаһаайыстыбаны чинчийбиттэрэ, бары нэһилиэнньэлээх пууннар картаҕа ойууламмыттара. 1907 сыллаахха Крафт Сунтаар оройуонугар (Кэмпэндээйигэ) геологическай эспэдииссийэни тэрийбит. 1907 сыл бэс ыйын 19 күнүттэн «Якутский край»/«Саха дойдута» уопсастыбаннай-политическай уонна литэрэтиирэ хаһыата нуучча уонна саха тылларынан тахсар буолбута. 1911 сыллаахха Крафт көмүс сирдэригэр сүөһү суолун буларга Тимптон эспэдииссийэтин тэрийбитэ; Охотскайга диэри тэлэгирээр хайысхатын чинчийэр Гижигинскэй эспэдииссийэтин тэрийбитэ. Кини салайар кэмигэр көмүс бытархай боруодалара, мыраамар баайдара, тимир уруудата, таас чох уонна тутуу матырыйааллара булуллубуттара. 1913 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр Крафт көрдөһүүтүнэн Императорскай нуучча географическай уопсастыбатын Сэбиэтэ ИРГО саха салаатын арыйбыта (ИРГО Илин-Сибиирдээҕи салаатыттан арааран).

Крафт кэпсэтиитинэн Наукалар академиялара Э. К. Пекарскай саха тылдьытын бэчээттээһини саҕалаабыта.

Доруобуйа харыстабыла

Дьүлэйдэргэ, хараҕа суохтарга уонна иирээкилэргэ анал приюттар тутуллубуттара. 1906—1914 сылларга балыыһа ахсаана 63 %, быраастар ахсааннара 73 %, биэксэллэр ахсааннара үс төгүл улааппыта.

Дьокуускай

Дьокуускайга И. И. Крафт пааматынньыга

Төлөпүөн, тэлэгирээп, кинематограф, элэктириичэстибэ уота баар буолбуттара. Таас дьиэлэри тутуу саҕаламмыта: икки мэндиэмэннээх бибилэтиэкэ-түмэл, уокурук суута, казначейство дьиэтэ уо. д. а. Куоракка фонтаннаах искибиэр баар буолбута, ити искибиэр кэнники Крафт аатынан ааттаммыта.

Үөрэҕирии

Алын оскуола ахсаана 17 тиийбитэ[3]. Учууталларга педагогика куурустара үлэлээбиттэрэ. Икки мэндиэмэннээх училище уонна дьахталлар гимназиялара тутуллубуттара. Уопсайа уобаласка 2179 киһи үөрэммитэ.

Иван Крафт үрдүк үөрэх кыһаларга 26 истипиэндьийэни олохтообута. Уопсайа 51 истипиэндьийэ олохтоммута[3]. Дьадаҥы сахалар оҕолорун үөрэхтээһиҥҥэ сыл аайы 2000 — 3000 солкуобай харчы көрүллэр буолбута.

Уурайыы

undefined

И. И. Крафт көҥүл прессаны өйүүр этэ, көскө уонна хаайыыга олорор дьон олохторун-дьаһахтарын тупсарбыта[4]. Ол иһин Иркутскай генерал-күбүрүнээтэрин Андрей Селивановы кытта сыһыана мөлтөөбүтэ. Түмүгэр Селиванов Крафты Енисей күбүрүнээтэрин дуоһунаһыгар көһөрөрү ситиспитэ[5].

1913 сыл от ыйын 22 күнүгэр Иван Крафт Дьокуускайтан Красноярскайга айаннаабыта.

Дьокуускай куорат дуумата Крафты Дьокуускай ытык олохтооҕунан талбыта. Саха сириттэн сылдьар университет устудьуоннарыгар Крафт истипиэндьийэтэ олохтоммута. Куорат дуумата куорат биир уулуссатын күбүрүнээтэр Крафт аатынан ааттаабыта. Кини мэтириэтэ куорат бибилэтиэкэтин ааҕар саалатыгар туруорар туһунан быһаарыныы ылыммыта.

Енисей күбүрүнээтэрэ

1913 сыл атырдьах ыйын 5 күнүгэр Енисей күбүрүнээтэрэ буолар. Бу дуоһунаска биир эрэ сыл үлэлиир.

Саҥа күбүрүнээтэр бастакы дьаһалларыттан биирдэстэринэн устуоруйа пааматынньыктарын уонна архыыптары харыстааһын туһунан циркуляр буолбута. Иван Иванович Императорскай Нуучча географическай уопсастыбатын Илиҥҥи Сибиирдээҕи салаатын Красноярскайдааҕы подотделын түмэлин дьиэтин тутуутун өйөөбүтэ, тус бэйэтэ 1000 солкуобайы сиэртибэлээбитэ. Түмэл дьиэтин көхтөөхтүк тутуу күбүрүнээтэр кыһамньытынан саҕаламмыта.

Крафт ыараханнык ыалдьан бастаан Берлиҥҥа, онтон Петербурга барар уонна 1914 сыл сэтинньи 21 күнүгэр 54 сааһыгар бүөр ыарыытыттан өлбүтэ. 1914 сыл сэтинньи 23 күнүгэр Новгород күбүөрүнэтин Боровичи уйуоһун Никандрово сэлиэнньэтин (билигин Новгород уобалаһын Любытинскай оройуона) кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.

undefined

Тус олоҕо

Кэргэннээҕэ. Кэргэнэ Оренбурга өлбүтэ.

Наҕараадалара

  • 1887 сыл ахсынньы 28 күнүгэр Сибэтиэй Станислав III истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыта.
  • 1891 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Сибэтиэй Станислав II истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыта.
  • 1912 сыл ахсынньы 6 күнүгэр Сибэтиэй Станислав I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыта.
  • 1896 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр II истиэпэннээх Сибэтиэй Анна уордьанынан наҕараадаламмыта.
  • 1897 сыллаахха Нэһилиэнньэ бастакы уопсай биэрэпиһигэр үлэтин иһин боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыта[6].

Аатын үйэтитии

Дьокуускай куорат дуумата кинини куорат бочуоттаах олохтооҕунан биллэрбитэ.

1914 сыллаахха Москваҕа күбүрүнээтэр Иван Крафт үтүөтүн иһин бүүһэ туруоруллубута. Ол гынан баран, биэс эрэ сыл турбута, Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэнниттэн суох оҥорбуттара[7].

2001 сыл алтынньытыгар Дьокуускайга Доҕордоһуу болуоссатыгар пааматынньык туруоруллубута.

2009 сыл балаҕан ыйыгар Новгород уобалаһын Любытинскай оройуонун Никандрово дэриэбинэтигэр Иван Крафт көмүллүбүт сиригэр Сибэтиэй Троица таҥара дьиэтин аттыгар пааматынньык туруоруллубута[8].

Айымньылара

  • Положение об управлении в степных областях. Сост. по изд. 1892 г. и продолж. 1893 и 1895 гг. с разъяснениями Правительствующего сената и министерств. Составил старший советник Тургайского областного правления И. И. Крафт. Оренбург. 1898;
  • «О преобразовании управления оседлыми и кочевыми инородцами»;
  • «Тургайская газета» хаһыаты эрэдээксийэлээбитэ;
  • казаахтар устуоруйаларын уонна этнографияларын үөрэппитэ;
  • «Труды Оренбургской ученой архивной комиссии» уонна «Известия Оренбургского отдела Русского Географического общества» хомуурунньуктарга ыстатыйалардаах;
  • Судебная часть в Туркестанском крае и степных областях. Составил старший советник Тургайск. обл. И. И. Крафт. Оренбург. 1898;
  • Сборник узаконений о киргизах степных областей. Составил Старший Советник Тургайского Областного Правления И. И. Крафт. Оренбург. 1898;
  • И. И. Крафт. Из киргизской старины. Отдельный оттиск из «Тургайских областных ведомостей» за 1891 и 1899 г. и «Тургайской газеты» за 1896, 1897 и 1898 г. Оренбург. 1900;
  • И. И. Крафт. Тургайский областной архив. Описание архивных документов с 1731 г. по 1782 г., относящихся к управлению киргизами. С-Петербург. 1901;
  • «О колонизации Якутской области», 1907;
  • Отчет Якутского губернатора Крафта за время управления областью (1907—1908 гг.). С-Петербург. 1908; Сборник узаконений, правил и разъяснений об инородцах Якутской области. Составил Якутский Губернатор И. И. Крафт. Якутск. 1912;
  • Законы и правила о ссыльно-поселенцах и их семействах. Составил якутский губернатор И. И. Крафт. Якутск. 1912;
  • Сборник узаконений и распоряжений Правительства об административ. и обществ. устройстве и управлении Якутской области. Составил якутский губернатор И. И. Крафт. Якутск. 1912;
  • Законы и правила о крестьянах и переселенцах Якутской области. Составил якутский губернатор И. И. Крафт. 1912.

Быһаарыылар

  1. ↑ Габышев Н. Н. Губернатор Земли олонхо. Новые факты из жизни губернатора Ивана Крафта // Якутия. — Якутск, 2005. — 5 августа. — С. 8./
  2. ↑ Петров П. П. От первого локомобиля до электростанции // Якутский архив. — Якутск, 2007. — № 3. — С. 85./
  3. ↑ 1 2 Павлов А. А. Губернатор И. И. Крафт: прорыв в области народного образования в начале ХХв // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. — 2011. — № 1.
  4. ↑ Павлов А. А. Губернатор И. И. Крафт // Наука и техника в Якутии. — 2002. — № 2 (3).
  5. ↑ В. И. Пестерев История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 152—158. — 462 с.
  6. ↑ Реформатор земли Якутской губернатор Иван Иванович Крафт, 1906-1913: фотографии, документы. — Якутск: Медиа- холдинг "Якутия", 2011. — С. 336. — 375 с.
  7. ↑ Копылов Е. Памятники Якутска Архивная копия от 11 Тохсунньу 2014 на Wayback Machine // Эхо столицы : газета. — 2010. — 25 янв.
  8. ↑ Церемония памяти И. И. Крафта в Любытинском районе Архивная копия от 11 Тохсунньу 2014 на Wayback Machine, Культура Новгородской области. Информационный портал, 22 сентября 2011.

Литэрэтиирэ

  • Софронов Ф. Г. «Дореволюционные начальники Якутского края». Якутск, 1993.
  • Павлов А. А. Губернатор Крафт. 2-е изд. испр. и доп. — Якутск: Бичик, 2011. — 208 с.
  • Потанин Г. К. «Памяти Крафта», Сибирская жизнь, 14 декабря, 1914
  • Отчет Якутского губернатора Крафта за время управления областью (1907—1908 гг.). — СПб, 1908.
  • Дмитриев С. Я. Заметки по якутскому скотоведению. Памятная книжка Якутской области на 1896 г. — Вып. 1. — С. 107.
  • Башарин Г. П. «История животноводства в Якутии второй половины XIX — начала ХХ в.» — Якутск, 1962. — 17 с.
  • Протоколы Якутского областного инородческого съезда, проходившего в г. Якутске с 25 августа по 2 сентября 1912 г. — 58 с.

Сигэлэр

Категориялар