Аҕа күнэ
Аҕа күнэ (бастаан ааҥл. Fathers' Day — Аҕалар күннэрэ, кэлин ааҥл. Father's Day — Аҕа күнэ; нууч. День отца) — аан дойду үгүс дойдуларыгар оҕону иитиигэ аҕалар сабыдыалларын чиэстиир бырааһынньык.
Билиҥҥи бырааһынньык АХШ-га XX үйэ саҕаланыытыгар үөскээбитэ уонна кэм ааһарынан тас дойдуларга тарҕаммыта.
Арассыыйаҕа Аҕа күнэ 2021 сылтан бэлиэтэнэр, ол саҕана Арассыыйа бэрэсидьиэнэ В. В. Путин алтынньы үһүс баскыһыанньатыгар аҕалар күннэрин олохтуур туһунан ыйааҕы баттаабыт[1]. Бу иннинэ, 2008 сылтан 2021 сылга диэри, Арассыыйа эрэгийиэннэрэ Аҕа күнүн араас күннэргэ бэлиэтииллэрэ[2].
| Сыллар | Бырааһынньык күнэ | Сыллар | Бырааһынньык күнэ |
|---|---|---|---|
| 2021 сыл | алтынньы 17 | 2026 сыл | алтынньы 18 |
| 2022 сыл | алтынньы 16 | 2027 сыл | алтынньы 17 |
| 2023 сыл | алтынньы 15 | 2028 сыл | алтынньы 18 |
| 2024 сыл | алтынньы 20 | 2029 сыл | алтынньы 21 |
| 2025 сыл | алтынньы 19 | 2030 сыл | алтынньы 20 |
Устуоруйа
Аҕа күнэ светскай бырааһынньык буолбута аан бастаан АХШ-ҕа 1910 сыллаахха саҕаламмыта. 1909 сыллаахха Киин методистскэй сыаркап прихожанката Сонора Смарт Додд Ийэ күнүнэн проповеди истэн баран, аҕалары чиэстиир маарыннаһар бырааһынньыгы олохтуохха диэн этии киллэрбит. Кини бу бырааһынньыгы АХШ-тааҕы Гражданскай сэрии бэтэрээнин, кэргэнэ өлбүтүн кэннэ кыыһын уонна биэс уолун соҕотоҕун ииппит бэйэтин аҕатыгар, Уильям Смартка, сүгүрүйүү оҥорбут[3].
Сонора бастаан күнүнэн аҕатын төрөөбүт күнүн, бэс ыйын 5 күнүн этии киллэрбит, ол эрээри бырааһынньыктааһын көһөрүллүбүтэ. Бастакытын 1910 сыл бэс ыйын 19 күнүгэр өрөбүлгэ ааспыта[3].
Мин бэйэм аҕам Аҕа күнүн хаһан даҕаны бэйэтин тус бырааһынньыгынан аахпат этэ, ол эрээри бырааһынньыгы бары аҕалар — дьоһуннаах аҕалар — бырааһынньыктарынан билинэрэ.
Сонора Смарт ДоддОригинальный текст(ааҥл.)[көрдөркистээ]"My own father never accepted Father’s Day as personal to himself, but to all fathers — worthy fathers."— [4]
Бырааһынньык дойду үрдүнэн түргэнник тарҕаммыта уонна 1913 сыллаахха Аҕа күнүн бэлиэтиир санааны АХШ бэрэсидьиэнэ Вудро Вильсон өйөөбүтэ. Ону таһынан, 1916 сыллаахха бэрэсидьиэн Вильсон, ахтыллыбыт сыаркап баар Вашингтон штатын Спокан куоратыгар сылдьан, бырааһынньык тэрээһиннэригэр бэйэтэ кыттыбыта[3].
1966 сыллаахха Линдон Джонсон бэс ыйын үһүс өрөбүлүн Аҕа күнүнэн биллэрэр бэрэсидьиэн прокламациятыгар илии баттаабыта, уонна 1972 сыллаахха бэрэсидьиэн Ричард Никсон бу күнү дойду үрдүнэн бэлиэтиири сокуонунан бигэргэппитэ[3]. Сотору Аҕа күнэ атын дойдуларга эмиэ тарҕаммыта[5].
Бырааһынньык Арассыыйаҕа
Арассыыйаҕа бырааһынньык 2021 сыл алтынньы 4 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнэ № 573 «Аҕа күнүн туһунан» ыйааҕынан олохтоммута[6]. Онтон ыла алтынньы ый үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбута[7][8][9].
2008 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр «Российская газета» маннык ааттаах бэлиэти бэчээттээбитэ: «Владимир Путин Арассыыйаҕа Аҕа күнүн киллэрэр туһунан „толкуйдуур“ диэн эрэннэрдэ». Чуолаан, бэлиэккэ Арассыыйа бэрэсидьиэнин маннык этиитэ баар: «Оҕо төрөөһүнүгэр аҕа да, ийэ да кыттыһаллар. Дьиэ кэргэни көрүүгэ-истиигэ уонна оҕону иитиигэ сыһыаннаах хас да сорудах аҕалар эбээһинэстэригэр киирэллэр. Арассыыйаҕа 2008 сылы Дьиэ кэргэн сылынан биллэрэн, биһиги иннибитигэр турар демография эйгэтигэр, ону тэҥэ аҕа уонна ийэ буолуу эйгэтигэр турар кыһалҕалары быһаарыахпытын баҕарабыт»[10].
Аҕа күнэ федеральнай таһымҥа быһаарыы ылыныан иннинэ даҕаны Арассыыйа сорох эрэгийиэннэригэр бэлиэтэнэрэ уонна сокуонунан бигэргэтиллибитэ[11][12]. 2018 сылга Судаарыстыбаннай Дуума Дьиэ кэргэн, дьахтар уонна оҕо боппуруостарыгар кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Тамара Плетнёва Арассыыйаҕа «Аҕа күнэ» бырааһынньыгы олохтуур туһунан этии киллэрбитэ, ол күн алтынньы бүтэһик субуотатыгар бэлиэтэниэхтээх этэ[13][14][15][16]. Ол эрэн, кэлин бу сокуон барыла ылыныллыбатаҕа[17].
2021 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр Владимир Путинныын көрсүһүүгэ Арассыыйа бэрэсидьиэнин аттыгар оҕо быраабыгар боломуочуйалаах Анна Кузнецова Аҕалар сүбэлэрин үлэтин туһунан уонна Арассыыйа эрэгийиэннэригэр Аҕа күнүн бэлиэтээһин туһунан кэпсээбитэ[18]. 2021 сыл от ыйыгар Анна Кузнецова Аҕа күнэ оҕону иитиигэ эр дьон оруолун бэлиэтиэҕэ диэн эппитэ. Кузнецова Аҕа күнүн олохтуур туһунан сайаапка сыл аайы үүнэн иһэрин, билиҥҥи туругунан дойду 28 эрэгийиэнигэр бэлиэтэнэрин бэлиэтээбитэ. Оҕо омбудсмена маннык бырааһынньыгы киллэрии туһунан тиэмэҕэ болҕомто тиийбэтин ситэриэ уонна «дьиэ кэргэни харыстааһын боппуруостарыгар гармоничнай сыһыан бэлиэтэ» буолуоҕа диэн санаатын эппитэ[19].
2021 сыл от ыйын бүтүүтүгэр Арассыыйа Үлэ министиэристибэтэ Аҕа күнүн бэлиэтиир туһунан этиини дьон-сэргэ дьүүллэһиитигэр таһаарбыта. Бырааһынньык күнүнэн алтынньы үһүс өрөбүлэ этиллибитэ[20]. Министиэристибэ пресс-сулууспата бу этии Анна Кузнецоваттан киирбитин уонна Үлэ министиэристибэтэ ону өйөөбүтүн чопчулаабыта. Кузнецова Аҕа күнүн бүтүн Арассыыйа таһымыгар олохтооһун оҕону иитиигэ эр дьон оруолун бэлиэтиэ уонна сиэрдээх дьиэ кэргэн сыаннастарын харыстыырга көмөлөһүөҕэ диэн бэлиэтээбитэ[21].
2021 сыл атырдьах ыйыгар Владимир Путин Арассыыйаҕа саҥа бырааһынньыгы — Аҕа күнүн киллэрэр туһунан этиини өйөөбүтэ[22][23], оттон 2021 сыл алтынньы 4 күнүгэр ол туһунан ыйаахха илии баттаабыта[6].
Бэлиэтии күннэрэ
| Күн | Дойду | Төрүт |
|---|---|---|
| Кулун тутар 19 (сибэтиэй Иосиф Күнүн кытта түбэһэр) |
[24] | |
| Вознесение Господне күнүн кытта түбэһэр |
[24] | |
| Ыам ыйын 5 | [25] | |
| Ыам ыйын 8 |
|
[26] |
| Ыам ыйын икки баскыһыанньата | [24] | |
| Бэс ыйын бастакы баскыһыанньата | [27] | |
| Бэс ыйын иккис баскыһыанньата | [28] | |
| Бэс ыйын үһүс баскыһыанньата |
|
[29][30][31] |
| Бэс ыйын 19 | [32] | |
| Бэс ыйын 21 | [24][33] | |
| Бэс ыйын 23 | [34] | |
| От ыйын иккис баскыһыанньата | [35] | |
| Атырдьах ыйын 8 | [29] | |
| Атырдьах ыйын иккис баскыһыанньата | [36] | |
| Балаҕан ыйын бастакы баскыһыанньата | [24] | |
| Балаҕан ыйын иккис баскыһыанньата | [37] | |
| Алтынньы 21 | [38] | |
| Алтынньы бастакы баскыһыанньата | [39] | |
| Алтынньы үһүс баскыһыанньата | [40] | |
| Сэтинньи иккис баскыһыанньата | [41][42][24] | |
| Ахсынньы 5 |
|
[24] |
| Ахсынньы 26 |
|
[43] |
Бырааһынньык сиэрдэрэ
1910 сыллааҕы бастакы Аҕа күнүн Спокаҥҥа бэлиэтиир кэмҥэ дьиэ кэргэн чилиэннэрэ аҕалар чиэстэригэр таҥастарыгар роза сибэккитин иилбиттэрэ — тыыннаах аҕалаахтарга кыһыл, өлбүт аҕалаахтарга үрүҥ. Пресвитерианскай уонна методистскай сыаркаптар пастордара Аҕа күнүн туһунан проповедьтэри эппиттэрэ. Куорат баһылыга уонна Вашингтон штатын губернатора Аҕа күнүнэн прокламациялары таһаарбыттара[44].
Бүгүн Аҕа күнүн бэлиэтиир үгэстэр эрэгэлээминэ суохтар уонна араас дойдуларга олус ураты буолуохтарын сөп. Холобур, АХШ-ҕа дьон аҕаларыгар бэлэхтэри бэлэхтииллэр эбэтэр дьиэ кэргэнинэн пикниккэ тахсыы, айылҕаҕа сылдьыы курдук тэрээһиннэри тэрийэллэр. Италия уонна Испания курдук Европа сорох дойдуларыгар Аҕа күнүн дьиэ кэргэн иһигэр аналлаах эбиэттэри эбэтэр киэһээҥҥи аһылыктары оҥорон бэлиэтииллэр[44]. Ону таһынан, бу бырааһынньык атыы-эргиэн өттүнэн эмиэ сайдыылаах[44][45][46].
Таиланд курдук ханнык эрэ атын судаарыстыбаннай суолталаах бырааһынньыктыын сөп түбэһэр дойдулары таһынан, Аҕа күнэ үксүн судаарыстыбаннай бырааһынньык буотах. Ол эрээри, бу бырааһынньык үгэс быһыытынан өрөбүлгэ бэлиэтэнэр буолан, элбэх тэрилтэ ол күн үлэлээбэт буолуон сөп[47].
2021 сыллаахха Аҕа күнүн аан бастаан Арассыыйа олохтоохторо бэлиэтээбиттэрэ. Бырааһынньыкка анаан ыытыллыбыт ыйытыы түмүгүнэн, Арассыыйа дьонун 66 % дойдуга саҥа бырааһынньык баар буолбутун, ону тэҥэ бырааһынньык сыл аайы алтынньы үһүс өрөбүлүгэр бэлиэтэниэхтээҕин билбиттэр. Ыйытыыга хоруйдаабыт 49 % ыалдьыттыы кэлэн дьиэ кэргэнинэн эбиэккэ олорон кэми атаарыан баҕарбыт, 23 % — «аҕаларыгар өр баҕарбыт бэлэҕи туттарыахтарын» былааннаабыттар[48].
Быһаарыылар
Литэрэтиирэ
- Указ Президента Российской Федерации от 04.10.2021 № 573 "О Дне отца". Официальное опубликование правовых актов (4 Алтынньы 2021). Сигэнии күнэ: 17 Сэтинньи 2025.