Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ураанай

Ураанай (лат. Fulica atra; нуучч. лысуха эбэтэр лыска) — ыас хара дьүһүннээх, тумса тураахтыҥы, аһаҕас атахтаах сэдэх көтөр.

Кээмэйэ орто кус саҕа. Устата 36—38 см, кынатын даллаҕа 19,5—23,5 см, ыйааһына 500—1000 г. Сороҕор 1500 г тиийэр. Тумсун үрдүнэн, олох сүүһүгэр үрүҥ сааппыйаан курдук эт үүнэ сылдьар. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох, тыһыта арыый кыра буолар[1]. Евразияҕа, Хоту Африкаҕа, Австралияҕа, Саҥа Зеландияҕа киэҥник тарҕаммыт[2]. Ураанай спортивнай булт объектара буолаллар, ол эрээри бу көтөрдөр ахсааннарыгар улахан дьайыыны оҥорбот[3]

Саха сирин соҕуруу өттүгэр сайылыыр. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар төннөр. Ураанай балыгынан, уу отунан аһылыктанар. Хомустаах алаастарга хомус лаҥхатыгар сымыыттыыр.

Yчүгэй ууһут көтөр. Ууга уста сылдьан туохтан эрэ куттаннаҕына умсан куотарын ордорор.

undefined

Ойуулааһына

Тас көстүүтэ

Ураанай орто кээмэйдээх көтөр. Кини этин уһуна 36-38 см буолар, кынатын далааһына — 60-70 см, ыйааһына — 500—1000 грамм. Эти-сиинин тутула чиҥ, көҥдөй көҕүһэ ойоҕосторуттан кыратык хам тутуллубут[2].

Түүтэ хойуу, сымнаҕас уонна ыһыллаҕас[4]. Төбөтө, моонньо уонна сиһэ — хараҥа-бороҥ эбэтэр хара, матовай. Түөһэ уонна иһэ — буруо-бороҥ. Кыһын түүлүн өҥө болоорор[5].

Ураанай сүүһүгэр үчүгэйдик көстөр хаар маҥан тириилээх бляха баар (чугас аймаҕын камышница бляхата кыһыл). Ити бляхатынан сибээстээн көтөр нууччалыы аатын ылбыт. Кыһын бляхата кыччыыр[5].

Тумуһа эмиэ маҥан өҥнөөх, кыра, сытыы, ойоҕосторуттан хам тутуллубут[2].

Харах өҥнөөх бүрүөтэ чаҕылхай кыһыл[2].

Кутуруга кылгас, сымнаҕас куорсунтан турар[2].

Ураанай атахтара уһун, саһархай эбэтэр сырдык саарыл өҥнөөх, кылгас бороҥ атах хаптаҕайдаах уонна уһун бороҥ тарбахтардаах. Тарбахтар ыккардаларыгар харбыыр сарыыта суох, ол эрээри хас биирдии тарбах ойоҕоһугар фестончатай салбахтаах баар буолан көтөр ууга эрэллээхтик сылдьар[2].

Ураанай кылгас кынаттарыттан уонна ыарахан этиттэн сылтаан кустааҕар ыараханнык көтөн тахсар, онон кини ууга элбэх кэми атаарар. Бу атын пастушковайдар көрүҥнэриттэн уратыта[3].

Ураанай кынаттара кылгастар, ол иһин кинилэр көтөҕөр күүстэрэ кыра. Ыарахан этэ-сиинэ уһуннук сүүрдэҕинэ эрэ салгыҥҥа көтөн тахсар кыахтаах[6]. Уу үрдүнэн түргэнник сүүрэн иһэн, кынаттарын үгүстүк сапсыйан көтөргө наадалаах түргэни ылаллар[3].

Устуутугар төбөтүн иннин диэки уонна аллараа өттө көрөр, харбааһынын тэтиминэн төбөтүн хамсатан устар. Камышницаттан уратыта диэн, ураанай ойоҕосторугар уонна кутуругун анныгар маҥан түү суох, кутуругун үксүн өрө көтөхпөт. Кураанах сиргэ көрдөххө, кутуруга суох хара кууруссаҕа маарынныыр[7].

Сааһа

Саамай кырдьаҕас бэлиэтэммит көтөр сааһа 18 сыл[8].

Цевка (нууч.) (сах. уонна тибиотарсальнай сүһүөх өҥүнэн сааһынан бөлөхтөргө араарыахха сөп:

  • эдэрдэргэ — цевка хараҥа-бороҥ, от күөҕэ-саһархай дьүһүннээх;
  • биир саастаахтарга — сүһүөххэ сырдык саарыл өҥ көстөр;
  • икки саастаахтарга — цевкаҕа сырдык саарыл өҥ мөлтөхтүк көстөр;
  • үс саастаахтар уонна онтон арыый кырдьаҕастарга — цевка чаҕылхай сырдык саарыл өҥнөөх[9].

Эдэр көтөрдөр уопсайынан хоҥордуҥулар, бороҥ истээхтэр уонна сырдык бороҥ күөмэйдээхтэр[10].

Атыыр уонна тыһы уратылара

Атыырдар тыһылардааҕар кыратык улахан уонна хараҥа дьүһүннээх буолаллар[2].

Куолаһа

Саҥаларын далааһына киэҥ, атыырдар уонна тыһылар саҥалара араас. Тыһыта улаханнык уонна чуордук хаһыытыыр. Атыыр хаһыыта чуумпу, бүтэй, сыыгынас.

Атын да көтөрдөртөн уратыта диэн, ынаахтар ууһуур кэмнэригэр саҥа сигналларын туһамматтар[2].

Ареала

Ураанай Евразия киэҥ сирдэринэн, Атлантическай далайтан Чуумпу далайга диэри, ону тэҥэ Хоту Африкаҕа, Папуа — Саҥа Гвинеяҕа, Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа уйаланар[2].

undefined

Европаҕа үрдүк хайа сирдэрин уонна хотугу Скандинавияны ааҕыстыҥ, барытыгар кэриэтэ тарҕаммыт. Норвегияҕа уонна Швецияҕа 66° хотугу кэтирээһиҥҥэ тиийэ, онтон Финляндияҕа 64° хотугу кэтирээһиҥҥэ тиийэ көстөр.

Гренландияҕа, Исландияҕа, Лабрадорга, Шпицбергеҥҥэ уонна Фарерскай арыыларга аҕыйах төгүл кэлэ сылдьыбыта бэлиэтэммит (биирдиилээн кэлии эрэ бэлиэтэммит).

Арассыыйаҕа

Арассыыйа Европатааҕы өттүгэр, ареал хотугу кирбиитэ 57°-58° кэтирээһин устата Карелия билиитин, Лаадыга күөл соҕуруу кытылын, Кировскай уонна Пермскэй уобаластарынан ааһар[2].

Сибииргэ арҕааттан илиҥҥэ диэри барытыгар олохсуйар, ол гынан баран тайҕаҕа ыраата киирбэт уонна аҕыйах ахсааннаах. Бу эрэгийиэҥҥэ сүрүн олохсуйар сирдэрэ — Соҕуруу Сибиир истиэп уонна ойуурдаах истиэп зонатын уулара[11]. Хотугулуу-илиҥҥэ Өлүөнэ өрүс бассейныгар тиийэр, онно 64° хотугу кэтирээһиҥҥэ диэри уйаланар[12].

Арассыыйа Уһук Илинигэр Амур өрүс бассейныгар уонна Сахалин арыытыгар олохсуйар[2].

Атын дойдулар

Ураанай Казахстаанҥа уонна Орто Азияҕа, Хотугу Ирааҥҥа, Хотугу Афганистааҥҥа, Хотугу Пакистааҥҥа, Индияҕа уонна Бангладешка эмиэ уйаланар. Африкаҕа уйаланар сирдэрэ хотугу кытыл устун Марокко уонна Тунис икки ардыларыгар, ону таһынан Канар арыыларыгар бааллар. Австралияҕа, Саҥа Зеландияҕа уонна Папуа — Саҥа Гвинеяҕа тарҕаммыт. Кыра ахсааннаах популяция Ява арыытыгар олорор[12].

Миграциялар

Ураанайдар популяциятыттан популяцияҕа биир сиргэ олохтоох да, көһө сылдьар да буолуохтарын сөп. Ол эрэн, биир популяцияҕа киирэр көтөрдөр кыстыкка араас хайысханан тарҕана көтүөхтэрин сөп. Сааскы көтүү кулун тутартан ыам ыйыгар диэри, оттон күһүҥҥү көтүү балаҕан ыйыттан сэтинньигэ диэри буолар. Кыстыыр кэмнэригэр көтөрдөр байҕал хомолорун, уу хаайар сирдэри уонна күөллэри ылаллар. Биир сиргэ көтөрдөр концентрациялара хас да сүүс тыһыынчаҕа тиийиэн сөп[2].

undefined

Арҕаа уонна Соҕуруу Европаҕа, Швецияҕа, Норвегияҕа, Хотугу Африкаҕа, Соҕуруу Азияҕа уонна Австралазияҕа көтөрдөр олохсуйан олороллор эбэтэр чугас сирдэринэн көһө сылдьаллар[2].

Киин уонна Илин Европа ураанайдара көһө сылдьан олороллор. Кыстыы барар сирдэрэ:

Сибиир уонна Уһук Илин ураанайдара кыстыктара:

  • Индия;
  • Пакистаан;
  • Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара[2].

Олорор сирэ

Ураанай тууһа суох эбэтэр аҕыйах туустаах уу түөлбэлэригэр — күөллэргэ, уу ылар сирдэргэ уонна өрүс дельталарыгар, лимааннарга олохсуйар. Уйатын кулуһун, рогоз, үкэр эбэтэр хомус иһириктэригэр сүүрүктээх, аһаҕас уонна дириҥ ууга уйаланнар. Көтөр араас уу түөлбэлэргэ, ол иһигэр байҕал хомолоругар, бөдөҥ аһаҕас күөллэргэ уонна уу хаайар сирдэргэ кыстыыр[7][2][13].

Ууһааһына

Уйаланыы саҕаланыыта

Учуонайдар ураанайдар куруук бииргэ сылдьар пааралары үөскэтэллэр дии саныыллар[14]. Көтөрдөр ити паараларынан сааскы көтүү кэмигэр уонна ууһуур кэмҥэ сылдьаллар[2]. Олохтоох ураанайдар ууһуур кэмнэрэ дьыл кэмиттэн уонна аһылык баарыттан тутулуктаах[7].

undefined

Көтөн кэлэр ураанайдар уйаланар сирдэригэр, үксүн, атын уу көтөрдөрүттэн хойутаан төннөллөр — оччоҕо өрүс көнөтүгэр муустан босхоломмут улахан уу көстөр:

  • Волга дельтатыгар — олунньу бүтүүтэ — кулун тутарга;
  • Хара буордаах сирдэр зоналарыгар, Орто Волга уонна Арҕаа Сибиир соҕуруу өттүлэригэр — муус устар маҥнайгы аҥаарыгар;
  • Ленинград уобалаһыгар — муус устар ортотуттан ыам ыйын ортотугар[15].

Ирсиһии уонна уйаланыы

Ууһуур кэмҥэ көтөрдөр олус көхтөөхтөр: кынаттарынан күүскэ талыбырыы түргэнник усталлар, көтөллөр уонна сотору буолаат ууга түһэллэр[16]. Үөрдэрин иһигэр атын көтөрдөрү кытта охсуһуохтарын сөп[2].

Паара үөскээтэҕинэ, атыыр уонна тыһы былырыыҥҥы от сэбирдэхтэриттэн уонна умнастарыттан уйа тутталлар. Бэлэм уйа 11-тэн 20 см-га диэри үрдүктээх, 26-тэн 39 см-га диэри диаметрдаах, онтон уйа орунун диаметра 22-23 см кэриҥэ буолар[17]. Үксүн пааралар бэйэ-бэйэлэриттэн 30-тан 60 миэтэрэҕэ тэйиччи уйаланаллар. Ол эрээри уу нэһилиэнньэтэ олус чиҥ буоллаҕына, чугастык да олоруохтарын сөп[18].

Ураанайдар бэйэлэрин сирдэрин олус харыстыыллар. Учаастак кыраныыссатыгар атын көтөр көһүннэҕинэ, ураанайдар хаһыытыыллар, куттаары тутталлар, утарылаһааччыларын диэки түргэнник усталлар уонна сороҕор охсуһаллар. Охсуһууга биир кэмҥэ 6-тан 8-ҕэ диэри ыаллыы учаастак көтөрдөрө кыттыахтарын сөп[18].

undefined

Сымыыттара — 47-57 х 33-39 мм кээмэйдээхтэр, бороҥ-кумах эбэтэр сырдык туой өҥнөөхтөр, кыһыл-хоҥор эбирдээхтэр уонна бороҥ-фиолетовай чуоҕурдаахтар. Сымыыты икки төрөппүт иккиэн 22 хонугу быһа баттыыллар. Оҕолоро нэдиэлэ устата асинхронно тахсаллар[17][19].

Биир эмэ төрүөтүнэн маҥнайгы сымыыт ууруута сүттэҕинэ, тыһы иккистээн сымыыттаан кэбиһиэн сөп. Биир сылга икки-үс сымыыт ууруута буолуон сөп. Бастакыта — үксүн 6-16 (үксүгэр 7-12) сымыыттан турар, онтон аныгыскы ууруулар, быраабыла быһыытынан, аҕыйах сымыыттаах буолаллар. Уйаҕа олус элбэх сымыыт баара ураанайга көрүҥүн иһинээҕи паразиттааһыны көрдөрүөн сөп[17].

Уйа кэннинээҕи саарыыттан сылтаан, улахан көтөрдөр сатаан көппөттөр уонна саҥа түү тахсыар диэри халыҥ окко саһан сылдьаллар[20].

Оҕолоро

Саҥа тахсыбыт ураанай оҕотун этэ хара түүлээх, онтон төбөтө сырдык саарыл буолар. Биир суукка кэриҥэ буолан баран, кинилэр төрөппүттэрин батыһар кыахтаналлар. Бастакы 1,5-2 нэдиэлэҕэ оҕолор толору төрөппүттэриттэн тутулуктаахтар, бэйэлэригэр аһылыгы булунан сиэбэттэр уонна уйаҕа хоноллоругар сылааска наадыйаллар. Бу кэмҥэ сүрүн өстөөхтөрө — ала хотойдор, хоптолор, хара уонна бороҥ тураахтар, мохсоҕоллор, сорокалар, сэдэхтик — быыдара, норка уонна бадарааннаах кусчут буолаллар. Эдэр көтөрдөр окко саһаллар. Куттал тирээтэҕинэ сырдык саарыл төбөлөрүн уу анныгар саһараллар. 65-80 хонугунан кинилэр көтө сылдьар буолаллар уонна бэйэлэрин көрүнэр кыахтаналлар. Ураанайдар ууһуур саастара аныгыскы сылга кэлэр. Эдэр көтөрдөр аһаҕас үөр буола түмсэллэр, ол үөр көһүү кэмигэр күһүҥҥү көтүүгэ диэри хаалар[21][17].

Гибридизация

Сороҕор ураанайдар камышницалары кытта паараны оҥороллор, ол түмүгэр гибриднай оҕолор икки көрүҥ морфологическай уонна майгы-сигили бэлиэлэринэн туһаналлар, ол эрээри ураанайга ордук маарынныыр буолаллар. Голландия учуонайдарын кэтээн көрүүлэринэн, гибриднэр сүүстэринээҕи бляхалара — сырдык саарыл өҥнөөх; атахтарын тутула ураанайга маарынныыр, ол эрээри кыра кээмэйдээх уонна тарбахтарын өҥүнэн камышницаларга ордук маарынныыр; кутуруктара камышница кутуругар маарынныыр[22].

Аһылыктара

Аһылыктара сүнньүнэн уу үүнээйилэрин салааларыттан уонна отонноруттан турар: рдест (Potamogeton), ряска, перистолистник (Miriophyllum), бэчимэ от (Ceratophyllum), харовай уу үүнээйилэриттэн уо. д. а. Тыыннаах аһылык уопсай маассаттан 10%-тан элбэҕэ суох буолар: маллюскалар, атын уу көтөрдөрүн сымыыттара, балык, үөннэр-көйүүрдэр, үөн уонна тоноҕоһо суох харамайдар, кыах баар буоллаҕына — туорах бурдук уонна сиэмэлэр, ону таһынан, кыра балык[3][23].

Ураанайдар аһылыгы ньуурга хомуйан эбэтэр 1-1,5 миэтэрэ дириҥҥэ умсан кытылга да, ууга да аһыыллар. Кустартан уонна кубалартан аһылыгы былдьаан да ылыахтарын сөп[2].

Көрүҥ уонна киһи

Ураанай айылҕаҕа эрэ буолбакка, кинилэр олороллоругар сөптөөх усулуобуйа баар буоллаҕына — күөллэр, өрүстэр эбэтэр ханааллар, улахан куораттарга да олорорго түргэнник үөрэнэллэр. Кинилэр дьонтон куттамматтар, илииттэн аһылыгы ылаллар[2].

 

Ураанайдар ийэ уустара
Ураанайдар үөрдэрэ
Ураанай уонна султанка
Сымыыт
Ураанай оҕолорун кытта уйаларыгар
Ураанай оҕолоро уйаҕа
Fulica atra сымыыт, Тулуза түмэлэ

Быһаарыылар

  1. ↑ Р. Л. Бёме, Н. П. Грачёв, Ю. А. Исаков «Птицы СССР. Курообразные, Журавлеобразные» Изд. «Наука» Ленинград 1987 онлайн
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Лысуха. Московский Зоопарк. Департамент культуры города Москвы. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 К.А. Иванюков. Группа лысух на Куршском заливе. Национальный парк «Куршская коса. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2025.
  4. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 441
  5. ↑ 1 2 Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 440
  6. ↑ Семаго, 1982, с. 160
  7. ↑ 1 2 3 Подвид: Fulica atra atra Linnaeus, 1758. birds.kz. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2025.
  8. ↑ Hadia Rizi, Slim Benyacoub, Yassine Chabi, Jerzy Ban Bura, 1999, с. 180
  9. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 441—442
  10. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, p. 70
  11. ↑ Лысуха. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2025.
  12. ↑ 1 2 Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 444
  13. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 452
  14. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 457
  15. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 446
  16. ↑ Лысуха, или лыска, черная гагара, кашкалдак. ecosystema.ru. Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2025.
  17. ↑ 1 2 3 4 Боголюбов А.С., Жданова О.В., Кравченко М.В. Определитель птиц и птичьих гнёзд средней полосы России. Экосистема (2006). Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2025.
  18. ↑ 1 2 Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 453
  19. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, p. 459
  20. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 443
  21. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, p. 463
  22. ↑ Albert C. Perdeck, Johan H. van Balen & Jan Visser. Hybridisation between coot (Fulica atra) and moorhen (Gallinula chloropus) (февраль 2003). Сигэнии күнэ: 15 Ахсынньы 2025.
  23. ↑ Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., 1987, с. 462

Литэрэтиирэ

  • Hadia Rizi, Slim Benyacoub, Yassine Chabi, Jerzy Ban Bura. Nesting and reproductive characteristics of coots fulica atra breeding on two lakes in algeria(ааҥл.) // журнал : Ardeola. — 1999. — No. 46(2). — P. 179—186.
  • Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. — Русский язык, 1994. — С. 849.
  • Бёме Р. Л., Грачёв Н. П., Исаков Ю. А., Кошелев А.И. Курочкин Е.Н. Птицы СССР. Курообразные, Журавлеобразные. — Л.: Наука, 1987.
  • Семаго Л. Лысуха // Наука и жизнь : журнал. — 1982. — № 4. — ISSN 0028-1263.
  • Филин Ф. П. Лыска // Словарь русских народных говоров. — Л.: Наука, 1982. — Т. 17 (Лесокаменный — Масленичать).

Категориялар