Судаарыстыба өрөгөйүн ырыата

Саамай былыргы омук өрөгөйүн ырыатынан дьоппуон өрөгөйүн ырыата «Кimi ga Yo» буолар. Тыллара Хэйан кэминэҕи (794—1185) хоһоон хомуурунньугуттан ылыллыбыт, ол эрэн дьүрүлүгэ 1880 сс. айыллыбыт^[1].

Омук өрөгөйүн ырыалара Дьобуруопаҕа XIX үйэҕэ судаарыстыбалар үөскээбиттэригэр үөдүйбүттэрэ, ол эрэн сорох өрөгөй ырыалара быдан эрдэ баар этилэр. Былыргы өрөгөй ырыалартан биирдэстэрэ Нидерландсудаарыстыбатын «Вильгельм» өрөгөй ырыата аатырар. Бу ырыа тыллара 1568 уонна 1572 сылларга Нидерланд өрөбөлүүссүйэтин кэмигэр суруллубута. Дьүрүлүгэ быһа холоон 1626 сыллаахха айыллыбыта. Бу оранжистар марштара XVII үйэҕэ олус тарҕаммыт этэ, ол эрэн официальнайдык өрөгөй ырыатын быһыытынан 1932 сыллаахха биирдэ билиниллибитэ.

Саамай биллиилээх өрөгөй ырыалартан биирдэстэринэн Улуу Британия «Боже, храни королеву» өрөгөй ырыата аатырар. Аан маҥнай 1619 сыллаахха «Боже, храни короля» аатынан ылламмыта. Бу ырыаны элбэх дьоҥҥо-сэргэҕэ, үөрүүлээх быһыыга-майгыга, ону тэҥэ монарх баарына толоруллар. Дьиҥэ, бу ырыа официальнайдык Улуу Британия өрөгөй ырыатынан биллэриллибэтэх эрээри, үгэс курдук, өрүү туттуллар буолан өрөгөй ырыата буолбут.

Атын, ордук биллибит өрөгөй ырыатынан Клод Жозеф Руже де Лиль 1792 году суруйбут «Марсельезата» аатырар, Франция судаарыстыбатын өрөгөй ырыатынан 1795 билиниллибитэ.

Биир маҥнайгынан судаарыстыба өрөгөйүн ырыатынан 1770 сыллаахха билиниллибит ырыанан 1761 суруллубут «Марча Реал» (Королевский марш) Испания өрөгөйүн ырыата буолар.

1780 сыллаахха Данияҕа хоруол өрөгөйүн ырыатынан «Kong Christian stod ved højen mast» (Кристиан хоруол үрдүк маачта иннигэр турар) ырыа билиниллибитэ. Бу хоруол өрөгөйүн ырыатын таһынан, Данияҕа өссө судаарыстыба өрөгөйүн ырыатынан тэҥинэн билиниллибит «Der er et yndigt land» (Бу кэрэ сир) диэн омук өрөгөйүн ырыата эмиэ баар. Хоруол дьиэтин чилиэттэрэ кыттыылаах церемонияларга, ону тэҥэ байыаннай тэрээһиннргэ хоруол өрөгөйүн ырыата толоруллар, оттон дойдулаахтар кыттыылаах тэрээһиннэргэ омук өрөгөйүн ырыата ылланар. Ордук суолталаах, уһулуччу өрө күүрүүлээх тэрээһиннэргэ икки өрөгөй ырыата тэҥҥэ толоруллар.

Филиппины омук өрөгөйүн ырыата «Lupang Hinirang» (Бастыҥ сир) тыла суох дьүрүлүк быһыытынан 1898 сыллаахха арыылар Испания империятыттан тутулуга суох буолбуттарын иһитиннэрэргэ анаммыт үөрүүлээх быһыыга-майгыга суруллубута. Тыллара «Филиппины» диэн испания тылынан суруллубут поэматтан ылыныллыбыта, ол эрэн тагал тылыгар 1962 сыллаахха биирдэ тылбаастаммыта.

Илин Дьобуруопаҕа маҥнайгы омук өрөгөй ырыата үөскээбит дойдунан Сербия Княжествота буолар. «Бастакы сербия өрө туруутун» (1804—1813) кэмигэр суруллубут «Өрө тур, Сербия!» ырыа омук өрөгөйүн ырыатынан 1804 сыллаахха билиниллибитэ.

Анаан сакаастанан суруллубут наассыйа өрөгөйүн ырыатынан «Ee Mungu Nguvu Yetu» (Оо, айар Таҥара) Кения өрөгөйүн ырыата буолар. Ырыа тылларын 1963 сыллаахха анал хамыыһыйа суахили тылынан суруйбута, омук өрөгөйүн ырыатын быһыытынан Холбоһуктаах Королевствоттан тутулуга суох буолууну биллэрбиттэрин кэннэ билиниллибитэ.

Судаарыстыба өрөгөйүн ырыата дойду судаарыстыбаннай тылынан эбэтэр ордук тарҕаммыт тылынан толоруллар. Бииртэн элбэх судаарыстыбаннай тыллаах дойдулар өрөгөй ырыалара хас да барыйааннаах буолуохтарын сөп, холобур:

• «Швейцария псалома», Швейцария конфедерациятын өрөгөй ырыата түөрт официальнай тылынан түөрт араас тиэкистээх: (французтуу, ньиэмэстии, италия тылынан и уонна романш тылынан).
• Бельгия судаарыстыбаннай өрөгөйүн ырыата (La Brabançonne/De Brabançonne/Das Lied von Brabant) үс тылынан толоруллар: бастакы строфата нидерланды тылынан (ордук тарҕаммыт тыл, фламадецтар диэн герман норуотун омук тыла буолар, олохтоох нэһилиэнньэ 55 % саҥарар), иккис строфата француз тылынан (роман норуотун валлоннар тыллара, олохтоох 40%-на саҥарар тыла), үһүс строфата ньиэмэс тылынан (олохтоох ньиэмэстэр тыллара, нэһилиэнньэ 1%-тан кырата саҥарар), хос ырыата үс тылынан биирдии строканан толоруллар. Үс тыллаах официальнай версията баар.
• Канаада судаарыстыбаннай өрөгөйүн ырыата, «O Canada» ырыа маҥнай французтуу суруллубута. Билигин Канаадаҕа икки официальнай өрөгөй ырыа тиэкиһэ баар, аангыл уонна француз тылынан, ол эрэн бэйэ-бэйэлэрин тылбаастара буолбатахтар. Үксүн бу өрөгөй ырыата икки тылынан тэҥҥэ толоруллар, бастакы строфата ангыллыы, иккиһэ- французтуу. Ону тэҥэ, инуктитут тылынан тиэкиһэ эмиэ баар.
• «Саллаат ырыата», Ирландия өрөгөйүн ырыата, бастаан аангыл тылынан суруллубута уонна аангыл тылынан ылланар этэ. Бу ырыа тиэкиһин ирландиялыы тылбааһа дойду өрөгөйүн ырыатынан ааҕыллыбат эрээри, баһыйар өттүгэр өрөгөй ырыатын быһыытынан толоруллар.
• Соҕуруу Африка өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата уһулуччу, тоҕо диэтэр билигин бу дойду уон биир официальнай тыллаах. Бу 11 тыл барыта биир өрөгөй ырыатыгар түмүллүбүт, ону ааһан ырыа үс араас ырыаттан турар. Бастакы икки күпүлүөтэ Африка нассыыйатын кэнгириэһин официальнайа суох «Nkosi Sikelel' iAfrika» өрөгөй ырыатыттан ылыллыбыт, ол быыһыгар бастакы күпүлүөт аҥаара коса тылынан, иккис аҥаара зулу тылынан, иккис күпүлүөтэ — сесото тылынан толоруллар. Үһүс күпүлүөт африкаанс тылынан ылланар Die Stem van Suid-Afrika («Соҕуруу Африка куолаһа») ырыа бастакы күпүлүөтэ буолар. Төрдүс күпүлүөтэ аангыл тылынан ылланар.
• Саҥа Зеландиия икки официальнай өрөгөй ырыалаах, онтон биирэ «Таҥара Саҥа Зеландияны өрүһүйүө» бастакы күпүлүөтэ маори тылынан, иккиһэ — аангыл тылынан толоруллар. Ол эрэн, тыллара бэйэ-бэйэлэрин толору тылбаастара буолбатах.
• Фиджи өрөгөйүн ырыата «God Bless Fiji» эмиэ икки тиэкистээх, аангыл уонна фиджи тылынан, тылбаастаммыт тиэкистэр буолбатахтар. Онуоха эбии, официальнай фиджи тылынан версията дэҥҥэ ылланар, дойдулар ардынааҕы таһымнаах тэрээһиннэргэ аангыл тыллаах өрүтэ ордук элбэхтэ толоруллар.
• Сингапур түөрт араас официальнай тыллаах, оттон аангыл тыла омуктар кэпсэтэр тылларынан биллэр. Ол да буоллар, Сингапур Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятын 13-с баһыгар этиллэринэн, латинницанан суруллар малай тыла омук тылынан билиниллэр. Онон, «Мажула Сингапур» омук өрөһөйүн ырыата малай тылынан суруллубут уонна төһө да малай ахсаана Сингапурга быдан аҕыйаҕын иһин, малай тылынан толоруллар,
• Өрөгөй ырыалара официальнай тиэкистэрэ суох хас да дойду баар. Холобур, Испания «Марча Реал» (Хоруол марша) өрөгөй ырыатын тылларын Франциско Франко диктатурата 1980-сс. тохтообутун кэннэ толорбокко диэн быһаарбыттара. 2007 с. өрөгөй ырыатын тылларын суруйарга күрэх биллэриллибитэ да, кыайыыны кимиэхэ да биэрбэтэхтэрэ^[3]. Атын тыла суох өрөгөй ырыалара — «Inno Nazionale della Repubblica», Сан-Марино, урукку югославия өрөспүүбүлүкэлэрин Босния уонна Герцеговина өрөгөй ырыалара, ону тэҥэ Косово «Европа» диэн өрөгөй ырыата, албаан тылынан суруллубут буолан, дойду уустук этническэй балаһыанньатыттан, толоруллубаттар.
• Индия судаарыстыбаннай өрөгөй ырыата"Джанаганамана" санскриттаммыт бенгаал тылынан толоруллар. Тыллара — Рабиндранат Тагор хоһоонун бастакы строфата.
• Уэльска ордук тарҕаммыт тылынан аангыл тыла буоларын үрдүнэн, «Hen Wlad Fy Nhadau» уэльс өрөгөйүн ырыата валлий тылынан толоруллар.
• Финляндия өрөгөйүн ырыата «Maamme» маҥнай швед тылынан суруллубута, онтон фиин тылыгар тылбаастаммыта. Билигин икки тылынан толоруллар, тоҕо диэтэххэ олохтоох нэһилиэнньэ 6 % фииннии саҥарар.

Үгүс омук өрөгөй ырыалара өрө күүрүүлээх марш, гимн быһыытынан суруллубуттар. Дьобуруопа, Орто Азия, Латыынныы Америка дойдуларыгар судаарыстыба өрөгөй ырыаларын опера айымньыларыгар чугаһата сатыыллара. Чугас Илин, Океания, Африка, Кариб дойдуларыгар арыый «демократтыы дьүрүлүгү» тутталлар.

Элбэх өрөгөй ырыата мажор лаадынан суруллубут, ол эрэн сорох туорааһыннар бааллар. Холобур, аллараа бэриллэр өрөгөй ырыалара минор лаадтаахтар:

• «Мила Родино» (Болгария)
• «Nad Tatrou sa blýska» (Словакия)
• «Эльс Сегадорс» (Каталония)
• «Хатиква» (Израиль)
• «Суруди Милли» (Таджикистан)
• «Azərbaycan marşı» (Азербайджан)
• «Мавтини» (Ирак)
• «Deșteaptă-te, române!» (Румыния)
• «Менің Қазақстаным» (Казахстан)
• «Ще не вмерла Украина» (Украина)
• «Sayaun Thunga Phool Ka» (Непал)
• «Афганистан өрөгөйүн ырыата» национальнай гимн" (Афганистан)
• «Черифиан Гимнэ» (Марокко)
• «Истикляль Марши» (Турция)
• «Ee Mungu Nguvu Yetu» (Кения)

Бу өрөгөй ырыалара пентатоническай дорҕоон эрээттээхтэр :

• «Кimi ga Yo» (Япония)
• «Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp’ya» (Эфиопия)
• «Ertra, Ertra, Ertra» (Эритрея)
• «Колоба Аланкид» (Сомали)
• «Джибути» (Джибути)
• «Ee Mungu Nguvu Yetu» (Кения)
• «Друк Цендхен» (Бутан)
• «Нокор Рич» (Камбоджа)

Бу өрөгөй ырыаларын дьүрүлгэнэ ураты дьүөрэлээхтэр:

• «Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň Döwlet Gimni» (Туркменистан) миксолидийскай лаадтаах;
• «Афганистан өрөгөйүн ырыата» параллелльаах күлүүс модуляциялаах;
• «Көҥүлгэ тапталтан уһаарыллыбыта/Выковано из любви к свободе» (Тринидад уонна Тобаго) минортан саҕаланан баран, мажорга көһөр;
• «Хумат ад-Дияр» (Сирия) мажор уонна минор өрүттэрэ хат-хат уларыйар;
• «Мавритания Гимнэ» (Мавритания)

Аан дойдуга аатырбыт өрөгөй ырыалар үгүстэрэ соччо биллибэт эбэтэр отой кимэ биллибэт композитордар айымньылара. холобур, Клод Жозеф Руже де Лиль, «Марсельеза» дьүрүлүгүн суруйбута уонна Джон Стаффорд Смит «Анакреоническай ырыа» мелодиятын айбыта, ол кэлин АХШ «Сулустаах эриэн дуоҕа/Звёздно-полосатое знамя» өрөгөй ырыатын мелодията буолбута. «Таҥара, королевабытын харыстаа/Боже, храни королеву» биир саамай эрдэтээҥи уонна биллэр өрөгөй ырыалартан биидэстэрин ааптара кимэ буолара биллибэт.

Аҕыйах дойду эрэ аатырбыт композитордар айбыт өрөгөй ырыалаахтар. Холобур, Германия, "Das Lied der Deutschen " өрөгөйүн ырыата аатырбыт Иосиф Гайдн муузуката, уонна Австрия, «Land der Berge, Land am Strome» өрөгөйүн ырыата улуу Вольфганг Амадей Моцарт суруйбутунан ааҕыллар.

«Армянскай Советскай Социалистическай Республика Гимнин» музыкатын Арам Хачатурян суруйбута.

«Папский гимн» музыкатын, Ватикаан өрөгөй ырыатын, 1869 сыллаахха Шарль Гуно Папа Пий IX аҕабыт солотугар киирбит кыһыл көмүс үбүлүөйүн бэлиэтигэр суруйбута биллэр.

Малайзия тутулуга суох буолбутун кэннэ тэриллибит, Малайзия өрөгөй ырыатын талыахтаах комитет, аан дойдуга биллэр композитордарын Бенджамин Бриттены, Уильям Уолтону, Джан Карло Меноттини уонна Зубир Саиды, кэлин Сингапур «Маджулу Сингапур» өрөгөй ырыатын суруйбут композиторы, дойду өрөгөй ырыатын суруйан холонон көрөргө ыҥырбыттара. Ол эрэн хайаларын даҕаны дойду өрөгөй ырыатын суруйарга сөптөөҕүнэн аахпатахтаара.

Хас да өрөгөй ырыатын тылларын Нобель литератураҕа лауреаттара суруйбуттара. Азия дойдуларыттан бастакы лауреат, Рабиндранат Тагор, «Джана Гана Мана» уонна"Амар Шонар Бангла" тылларын уонна музыкатын суруйбута, кэлин бу ырыалары Ииндийэ уонна Бангладеш өрөгөй ырыаларынан билиммиттэрэ. Бьёрнстьерне Бьёрнсон «Ja, vi elsker dette landet» (Төрөөбүт кыраайбытын таптыыбыт) норвегия өрөгөй ырыатын тылларын суруйбута.

Кэккэ дойдулар өрөгөй ырыаларын олохтоох уопсастыба уонна бэлиитикэ үлэһиттэрэ суруйбуттара. Холобур, Колумбия өрөгөйүн ырыатын дойду урукку бэрэсидьиэнэ уонна поэт Рафаэль Нуньес суруйбута. Ону тэҥэ, кини кэлин дойду бастакы конституциятын суруйбута. Либерия өрөгөйүн ырыатын дойду үһүс бэрэсидьиэнэ Даниэль Башил Уорнер суруйбута.

«Хатиква» — Израиль өрөгөйүн ырыатын тыллара 1877 сыллаахха Нафтали Герц Имбер суруйбут хоһооно этэ. Онтон, 1888 сыллаахха Шмуэль Коэн бу хоһоон тылларын «La Mantovana» диэн итальянскай ырыа мелодиятыгар уурбута. (Бу дьүрүлүк оччолорго Дьобуруопаҕа олус тарҕаммыт этэ, элбэх норуот ырыата ылланар этэ).

Судаарыстыба өрөгөй ырыатын араас түгэннэргэ толороллор. Өрөгөй ырыатын толоруу туспа сиэрдээх. Үксүн бу байыаннай чиэстээһин, атахха туруу, бэргэһэлэри устуу уо.д.а. Омук судаарыстыбаларын диэйэтэллэрин көрсүүгэ кинилэр дойдуларын өрөгөй ырыатын толоруу дипломатическэй боротокуолунан олоҕурбут.

Судаарыстыба өрөгөй ырыатын араас национальнай бырааһынньыктарга, бэстибээллэргэ, ону тэҥэ успуорт тэрээһиннэригэр толороллор. Аан маҥнай успуорт тэрээһинигэр дойдутун өрөгөй ырыатын тыаһаппыт дойдунан Уэльс буолар. 1905 сыллаахха Уэльс уонна Саҥа Зеландиия хамаандалара Лланелли куоракка регби оонньообуттар. Матч иннигэр саҥа зеландиецтар маори бойобуой үҥкүүтүн хаканы үҥкүүлээбиттэр. Онно хоруйдаан Уэльс хамаандата дойдутун өрөгөй ырыатын «Hen Wlad Fy Nhadau» акапелла толорбут. Онтон ыла успуорт күрэхтэһиилэрин кэмигэр кыттыылаах хамаандалар, ону тэҥэ күрэхтэһиини тэрийэр дойду өрөгөй ырыалара толоруллар. Олимпийскэй оонньуулар кэмнэригэр кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаланар кыайыылаахтар судаарыстыбаларын өрөгөй ырыата кинилэр чиэстэригэр хас наҕараадалааһын сиэрин аайы толоруллар.

Сорох дойдуларга судаарыстыба өрөгөй ырыатын хас сарсыарда аайы, дьарык буолуон иннинэ оскуолаҕа тыаһаталлар. Маннык үгэс холобур, Танзания оскуолаларыгар тутуһуллар^[4].

Сорох дойдуларга судаарыстыба өрөгөйүн ырыата тыйаатырга испэктээх иннигэр, эбэтэр киинэ саҕаланыан иннинэ, дойду баһылыга кэлэр буоллаҕына тыаһыыр.

Үгүс араадьыйа- уонна телестанциялар судаарыстыба өрөгөйүн ырыатын сарсыарда, эфиирдэрэ саҕаланыан иннинэ, уонна киэһээ, бүтэллэрин саҕана холбууллар. Холобур, Кытай өрөгөйүн ырыата киэһээҥи сонуннар иннигэр Гонконг олохтоох канаалларыгар TVB Jade уонна ATV Home тыаһыыр^[5]. Колумбия сокуонунан, хас биирдии уопсастыбаннай араадьыйа- уонна телевизионнай ханаалларга сарсыарда 6:00 ч.уонна киэһэ 18:00 ч. дойду өрөгөй ырыата холбонуохтаах. Таилаҥҥа дойду өрөгөйүн ырыата «Пхленг Чат Тхай» олохтоох араадьыйаҕа 08:00 уонна 18:00 тыаһыыр

Дойду өрөгөйүн ырыатын тас дойдуларга толоруу бу дойдуну норуоттар ардыларынааҕы билинииттэн тутулуктаах. Холобур, Тайвань норуоттар ардыларынааҕы олимпиада комитетынан туспа дойду быһыытынан билиниллибэтэҕэ, онон 1979 сылтан ыла Тайвань тас дойдуларга буолар успуорт күрэхтэһиилэригэр Кытай Тайбейын быһыытынан кыттар. Дойду өрөгөйүн ырыатын оннугар «Омук дуоҕатын ырыатын» толороллор^[6]. Тайваҥҥа бэйэтигэр өрөгөй ырыатын омук дуоҕаны таһаарыы уонна түһэрии кэмигэр тыаһаталлар, ол быыһыгар Омук дуоҕатын ырыатын холбууллар.

АХШ-га, оннооҕор биир штат иһигэр, олохтоохтор дойду өрөгөй ырыатын араастаан өйдүүллэрэ баар суол. Холобур, сорохтор ааҕалларынан, АХШ өрөгөйүн ырыатын өлбүт саллааттарга уонна полицейскайдарга ытыктабыл бэлиэтинэн билинэллэр, онтон атыттар дойдуну ытыгылааһын быһыытынан ылыналлар^[7].