Саха сиригэр тимир суол тырааныспара

Өрөспүүбүлүкэ территориятынан ааһар тимир суоллар:

• «Улахан БАМ» учаастага хас да уонунан килэмиэтир уһуннаах , БАМ 1864-с килэмиэтиригэр турар Хани станцияҕа силбэһэр. Бу станция Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Забайкальскай кыраай уонна Амур уобалаһын ситимниир Нерюнгри оройуонун сиригэр киирэр бөһүөлэк буолар, Илин-Сибиир уонна Уһук Илин тимир суолларын холбоһор сирэ (Хани нэһилиэгиттэн Нерюнгрига диэри тимир суолунан 700 килэмиэтир тэйиччи турар)^[1][2][3];
• Амур-Саха сирэ магистрал учаастага, (Бестужево арахсыы, 2375 килэмиэтир) БАМы кытта Саха сирин соҕуруу уонна киин улуустарын ситимниир Амур уобалаһын Саха сирин кытта холбуур Якутский арахсыыттан (АЯМ 285 килэмиэтирэ); Нерюнгрига Беркакит нөҥүө ааһар (1970-с сыллар бүтүүлэриттэн туттуллар суол) — Алдан — Томмот (1990-с сыллар ортолоруттан туттуллар суол) — Аллараа Бэстээх (тутуу бутэһик түһүмэҕэр киирэн турар);
• Улак — Эльга тимир суол линиятын учаастага, Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Эльгатааҕы таас чох хостуур сири кытта Уһук Илин тимир суолун Улак арахсыыны кытта холбуур^[4].

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тимир суол тутуутун уонна үлэтин хааччыйар тэрилтэлэр:

• Уһук Илиннээҕи тимир суол — Байкал-Амур магистрал сорох чааһа, Хани станцияҕа холбоһор учаастагы киллэрэн туран (Илин-Сибиир тимир суол ыпсыһар сирэ) уонна Амур-Саха сирэ магистрал соҕуруу чааһа (Нерюнгри станцияттан Грузовой станцияҕа диэри)
• Саха сирин тимир суоллара — Нерюнгри станцияттан Грузовой станцияҕа диэри Амур-Саха сирэ магистрал хоту чааһа (үлэҕэ киирбит учаастак), маны сэргэ Томмот — Аллараа Бэстээх (генеральнай бэдэрээччит — Трансстрой-Восток корпорация) тимир суол тутуутугар эмиэ үбүлээһини оҥорор.
• Мечел хампаанньа бөлөҕө—Улак — Эльга тимир суол станцията.

«Схема комплексного развития производительных сил, транспорта и энергетики Республики Саха (Якутия)»^[5] тус сыаллаах тосхол олоххо киириитигэр улахан хардыынан Беркакит — Томмот — Дьокуускай тимир суолу тутуу буолбута, бу суол инникитин массыына суолларын кытта холбоһон, уу уонна салгын тырааныспарын кытта ситимнэһэн Арассыыйа 5\1 чааһыгар транспортнай уонна экономическэй туругу биллэ тупсарар, үрдүк таһымҥа таһаарар кыахтаах.

Беркакит — Томмот — Дьокуускай тимир суол тутуута өссө сэбиэскэй кэмҥэ, 1985 сыллаахха тутуута саҕаламмыта, ол эрэн 90-с сылларга экономическэй уустуктар үөскээн үлэ тохтуу сылдьыбыта. Ол кэмҥэ риэлсэлэр Томмокко тиийэллэр этэ. Саҥа түһүмэх 2002 сыллаахха, ол саҕана Саха сиригэр Президенин үлэлии олорбут В. А. Штыров көмөлөһөн, өйөөн, саҕаламмыта. 2004 сыллаахха Нерюнгри — Томмот учаастак үлэҕэ киирбитэ, дьону таһыы саҕаламмыта, онтон 2005 сыллаахха тимир суолу тутуу хоту диэки, Дьокуускай хайысханан саҕаламмыта.

Бүгүҥҥү күҥҥэ Томмот — Аллараа Бэстээх учаастагын тутуу иккис уочарата түмүктүүр түһүмэҕэр киирэн турар. 2011 сыл сэтинньитигэр Аллараа Бэстээх станциятыгар «кыһыл көмүс звено» ууруллубута^[6]. Аллараа Бэстээх станциятын тутуу, өссө саҥа эбийиэктэри оҥоруу, оптоволокно хаабылын тардыы уонна да атын үлэлэр ыытыллаллар. Линияны толору үлэҕэ киллэрэн туһаныы 2013—2014 сылларга көһүтүллэр.

Амуру кытта Саха сирин ситимниир тимир суол, төһө да силигин ситэ илик буоллар, регион экономическэй сайдыытыгар оруола улахан. Саха сирин улахан оройуоннара Нерюнгри уонна Алдан улуустара, маны сэргэ өрүс уҥуоргу хас да улуус төгүрүк сыл устата хааччаҕа суох табаарынан хааччыллан олороллор. Бүгүҥҥү күҥҥэ бу үлэлии турар учаастагынан сүрүннээн таас чох таһыллар —сылга 9 мөл. туонна кэриҥэ чох регион тас өттүгэр тахсар, ньиэп бородууктата тиэллэн киирэр — 240—250 тыһ. туонна, маны сэргэ, 600—700 тыһ. туонна промышленнай уонна ас-үөл табаардара тиэллэллэр.

Саха сиригэр тимир суол кэлиитэ өрөспүүбүлүкэ транспортнай систиэмэтин уларытар кыахтаах, чуолаан эрэгийиэн улахан аҥара түөлбэлээн олорор киин эҥэр улусутарыгар. Дьокуускайга диэри таһаҕаһы уонна дьону таһыы, бу көрүҥ тырааныспарка сүктэриллэр, уунан таһаҕаһы тиэйиини аччатар, тимир көлөнөн тиэйиилэри үрдэтэр, уонна салгын тырааныспарын сорох чааһын ороскуотун эмиэ аччатар. Өлүөнэ уҥа биэрэгэр таһаҕаһы тиэйиигэ анал комплекс тутуллуохтаах, маны сэргэ, Дьокуускай — Бүлүү — Мирнэй, Дьокуускай-Хаандыга-Магадаан, инники өттүгэр Дьокуускай-Үөһээ-Дьааҥы массыына суоллара оҥоһуллуохтаахтар. Бу салаалар биир ситимнээх үлэлэрэ улахан көдьүүһү биэрэр — өрөспүүбүлүкэҕэ тырааныспар систиэмэтин сайдыыта быһаччы тутулуктаах^[7].

Манан сибээстээн өрөспүүбүлүкэҕэ Өлүөнэ өрүһү туоруур массыына суолун кытта тимир суолу холбоһук суолларын ситимниир айан суолун тутуу улахан оруоллаах (сиһилии көрүҥ: Транспорт в Якутии #Өлүөнэ өрүһү туоруур муоста).

Саҥа тутуллуохтаах линиялар

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тимир суолу сайыннарыы сүрүн хайысхалара экономика сайдыытын тосхолугар сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллаллар. Сир баайа хостонор сирдэринэн, таас чох, тимир уруудата, титановай, полиметаллическэй, көмүс, углеводород хостонор сирдэриттэн чугас тимир суол линияларын тутуу былаана көрүллэр. Бу барыта промышленнай, сырьевой кыаҕы толору туһаныыга, дойду кыахтаах ол эрэн ол кыаҕын көрдөрө илик оройуоннарыгар «Комплексное развитие Южной Якутии» диэн тосхолунан үлэлиир^[8]: Улак — Эльга тимир суол салаата, Уус-Кут — Непа — Витим — Ленскэй тимир суол хайысхата, Хани — Өлүөхүмэ суол, Дьокуускай-Магадаан хайысхатынан АЯМы тутуу. Экономистар ааҕыыларынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин тырааныспарын систиэмэтэ сайдыытыгар угуллубут хас биирдии солкуобай 25 солкуобай дохуоту биэриэхтээх^[7].

Инники өттүгэр, бэрт сотору кэминэн уонна хас эмэ сыллаах былааҥҥа турар тимир суол линиялара:

• Беркакит — Томмот — Дьокуускай тимир суол, Өлүөнэ өрүһү туоруур тимир уонна массыына холбоһук суоллааах муоста тутуута (Аллараа Бэстээххэ диэри (Өлүөнэ өрүс уҥа биэрэгэ) 2014 сыллаахха үлэлээн саҕалаабыта);
• Аллараа Бэстээх — Магадан тимир суол (2030 сылга диэри);
• Уус-Кут — Непа — Ленскэй (2030 сылга диэри);
• Томмот — Эльконскайдааҕы тимир суол станцията (2020 сылга диэри; 2022 сыл түмүгүнэн тутуу саҕалана илик);
• Косаревскай — Селигдарскай ГКХ тимир суол (2020 сылга диэри; 2022 сыл түмүгүнэн тутуу үлэтэ саҕалана илик);
• Таёжнай — Таёжный ГОК тимир суол станцията (2018 сылга диэри; 2022 сыл түмүгүнэн суол тутуутун үлэтэ саҕалана илик);
• Икабьекан — Тарыннахскай ГОК тимир суол станцията (2020 сылга диэри; 2022 сыл түмүмгүнэн тутуу үлэтэ саҕалана илик);
• Чульбасс — Инаглинскай ОФ тимир суол (2018 сылга диэри; 2022 сыл түмүгүнэн тутуу үлэтэ саҕалана илик)
• Хани — Өлүөхүмэ тимир суол (2030 сылга диэри);
• Улак — Эльга тимир суол (2013 сылга диэри; 2012 сылллаахха үлэҕэ киирбит)^[9].

01.01.2025 туругунан Саха сиригэр тимир суолунан дьону таһыы соҕуруу кыраныыссатыттан Томмот станциятыгар диэри үлэлиир. Нерюнгритааҕы пассажирскай станция — Уһук Илин тимир суолун түмүктүүр станцията (Тындатааҕы салаа). Тында-Нерюнгри-Пассажирская учаастакка поезд сырыыта:

• 317 уонна 327 №-дээх поезд, Нерюнгри — Иркутскай, дьону таһыы күн ахсын оҥоһуллар;
• 317 уонна 327 № -дээх поезд, Нерюнгри — Владивосток, түргэн, күн ахсын айанныыр;
• 317 уонна 327 № -дээх поезд, Аллараа Бэстээх —Благовещенскай, күн ахсын;
• 321 № -дээх поезд, Аллараа Бэстээх - Нерюнгри, олохтоох, күн ахсын

Нерюнгри — Томмот учаастагы «Саха сирин тимир суоллара» хампаанньа көрөр-истэр. Тында-Нерюнгри-Пассажирская учаастакка дьону таһар поезд уонна хас да көһүүтэ суох богуоннар тиһиги быспакка айанныыллар:

• 321 № -дээх поезд, Аллараа Бэстээх — Тында, күн ахсын;
• 321 № -дээх поезд, Аллараа Бэстээх - Нерюнгри, нэдиэлэҕэ 2-3-тэ сылдьаллар.
• 317 № -дээх поезд Аллараа Бэстээх - Благовещенскай дьону таһар көһүүтэ суох богуоннар нэдиэлэҕэ иккитэ (сайыҥҥы кэмҥэ күн көтө-көтө);

Бу курдук Аллараа-Бэстээх, Нерюнгри уонна Томмот тимир суол станциялара Арассыыйатааҕы тимир суол ситимигэр киирэн Москва, Хабаровскай, Благовещенскай, Иркутскай, Новосибирскай уонна да атын куораттары, кытта тохтоло суох айаны олохтууллар.

Саха сирин кылаабынай тимир суол станциялара: Беркакит, Нерюнгри-пассажирскай, Нерюнгри-грузовой, Алдан, Томмот.

Байкал-Амур магистрал сүрүн айана

• Олонгдо (арахсар сир)
• Хани (станция)

Амур-Саха сирэ магистрал үлэлиир учаастактара

• Нагорнай-Якутскай (станция)
• Аям (арахсыы)
• Золотинка (станция)
• Окурдан (станция)
• Оборчо (арахсар сир)
• Беркакит (станция)
• Нерюнгри-Пассажирскай (станция)
• Нерюнгри-Грузовой (станция)
• Денисовскай (арахсар сир)
• Чульман (станция)
• Чульбасс (арахсар сир)
• Тенистый (арахсар сир)
• Хатыма (арахсар сир)
• Огоньер (арахсар сир)
• Таежнай (станция)
• Улахан Нимныр (станция)
• Селигдар (арахсар сир)
• Косаревскай (арахсар сир)
• Алдан (станция)
• Куранах (станция)
• Томмот (станция)
• Болотнай (арахсар сир)
• Амма (станция)
• Карбыкан (арахсар сир)
• Күргэлээх (станция)
• Ханиердах (арахсар сир)
• Олень (Амур-Саха сирэ магистрал станцията)
• Лютенка (арахсар сир)
• Күөрдэм (станция)
• Менда (арахсар сир)
• Рассолода (арахсар сир)
• Уҥа Лена (станция)
• Хаптаҕай (арахсар сир)
• Аллараа Бэстээх (станция)

• Сайт компании «Железные дороги Якутии»