Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Амур-Саха сирэ тимир суол

Амур-Саха сирэ тимир суол магистрала (нууч. Амуро-Якутская железнодорожная магистраль (АЯМ) — Транссибиир магистралын (Транссиб) уонна Байкал-Амур магистралын (БАМ) Саха сирин кытта ситимниир Арассыыйа илиҥҥи тимир суола.

Байкал-Амур тимир суола (нууч.) (сах. сүрүн учаастагын тутууга тирэх буолбут, АЯМ соҕуруу учаастага (Кыра БАМ) Транссибтан (нууч.) (сах. Беркакитка уонна Нерюнгри куоракка диэри 1979 сыллаахха тутуллубута. АЯМ Нерюнгри куораттан Томмот куоракка диэри киин учаастага 2004 сыллаахха тутуллубута. 2011 сылга Аллараа Бэстээххэ диэри тутуллубут хотугу учаастак республика киин оройуоннарын уонна Дьокуускай куораты Арассыыйа тимир суол ситимин кытта ситимниир; инникитин бу учаастагы Өлүөнэ өрүс кытылыгар Дьокуускай уҥа өттүнээҕи пордугар диэри салҕаан, салгыы муостаны тутан, тимир суолу Дьокуускай киинигэр вокзалга тиэрдэр, онон Дьокуускайы атын эрэгийиэннэри кытта кураанах сиринэн сибээһи хааччыйар былаан баар. Муҥутуур барыйаанынан Аллараа Бэстээхтэн Магадаҥҥа[1] диэри тимир суол линиятын тутуу көрүллэр, ол ордук инникитин Чукоткаҕа Анаадырга уонна Уэленҥа диэри уһатар — Беринг силбэһиитин аннынааҕы тоннель (нууч.) (сах. бырайыагын олоххо киллэрэргэ кыаҕы үөскэтэр.

undefined

2019 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр Томмот — Аллараа Бэстээх[2] учаастага куруук туһанарга аһыллыбыта, онтон ыла таһаҕас тиэйии уонна пассажирдар сырыылара аһыллыбыта. Салгыы станцияттан уҥа кытыллааҕы өрүс пордугар диэри автобуһунан, Өлүөнэ өрүһү туораан Дьокуускайга «Марлин» катердарынан эбэтэр «Москва» тииптээх теплоходунан тиэйии тэриллэр. Аллараа Бэстээх станциятыгар Дьокуускайдааҕы өрүс пордугар таһаҕаһы тиэйэргэ улахан логистическай комплекс тутуллубута.

1985 сылтан тутуллар АЯМ киин уонна хотугу учаастактарын тимир суолун официальнай аата Беркакит станцияттан Дьокуускайга диэри 900 км кэриҥэ уһуннаах Беркакит — Томмот — Дьокуускай тимир суол линията. Киэҥ өйдөбүлүнэн АЯМ диэн Амуртан Саха сирин киин куоратыгар диэри тимир суолу бүтүннүүтүн, ол эбэтэр араас сылларга тутуллубут тохтоло суох суол маннык кэрчиктэр түмсүүлэрэ ааҕыллыахтаах: Рейново — Сковородино, Транссиб Сковородино — БАМовскай кэрчигэ, Транссибы БАМ-ы кытта ситимниир Бамовскай — Тында салаата, БАМ Тында — Беркакит салаата уонна Беркакит — Томмот — Дьокуускай линията.

Линия быһа охсуулаах сиринэн уонна ирбэт тоҥ муус усулуобуйатыгар, Алдан уонна Амма өрүстэри туоруур бөдөҥ муоста туорааһыннарынан, ону тэҥэ Өлүөнэни туоруур былааннаммыт муоста нөҥүө ааһар[3][4][5].

Магистрал ааһар сирэ

Транссиб Сковородино бөдөҥ станциятыттан километрын ааҕар буоллахха, АЯМ Аллараа Бэстээх станциятыгар диэри уһуна 1239 км, олортон: Сковородино — Нерюнгри-Пасс үлэлиир учаастага 439 км, быстах кэмҥэ туһаныы нуорматынан үлэлиир Нерюнгри-Пасс учаастага — Томмот 368 км уонна Томмот — Аллараа Бэстээх 432 км.

Транссибтан АЯМ дьиҥ салаата Амур уобалаһын арҕаа өттүгэр БАМ станциятын аттыгар, Сковородиноттан 32 км хотугулуу-арҕаа сытар. Мантан магистраль хоту барар, Тында аттыгар БАМ-ы кытта холбоһор уонна хоту диэки Саха сиригэр, Бестужево станция аттынааҕы салаа иннинэ 27 биэрэстэ барар. Бу учаастакка линия Гилюй өрүһү иккитэ туоруур. Саха сиригэр киирбитин кэннэ сотору буолаат трасса Становой сис анныгар 1300 миэтэрэлээх Хайалаах тоннелынан ааһар.

Саха сирин хайалаах соҕуруу өттүгэр суол салгыы элбэх өрүстэри, ол иһигэр Иенграны уонна Чульманы туоруур, Беркакит уонна Нерюнгри тула чох хостуур оройуону туоруур. Саха сирин соҕуруу киинигэр Нерюнгри куоракка пассажирскай вокзал баар. Беркакит бөһүөлэк (Нерюнгри куораттан 9 км соҕуруу) 1970-с сыллар бүтүүлэриттэн Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи тимир суолун куората буолар. Манна Нерюнгри узелын хааччыйар локомотив депота баар, оттон нэһилиэнньэ, сүрүннээн, тимир суолга үлэлиир.

Нерюнгриттэн хоту АЯМ Алдан хайатын туоруур. Алдан куоракка бу хампаанньа локомотивнай депотун кытта «Саха Сирин тимир суоллара» хампаанньа управлениета баар. Үлэлиир тимир суол бүтэһик пууна билиҥҥитэ Томмот куоракка (Нерюнгри куораттан 368 км хоту) баар, онно Алдан өрүс уҥа (соҕуруу) кытылыгар пассажирскай станция уонна таһаҕас тиэргэнэ бааллар.

Бу станцияттан хоту диэки Алдан өрүһү туоруур линияҕа саамай уһун муоста баар. Салгыы тутулла турар суол, уу арахсыытын туораан, соҕуруу өттүттэн Амма өрүскэ тиийэр. Үөһээ Амма бөһүөлэгэр Амма өрүс уҥа кытылыгар тутулла турар Амма станцията уонна тутууга рельсэлэри, салгыы хоту тиэрдэр звеносборочнай база баар.

Амма нөҥүө тутуллубут 347 миэтэрэ усталаах муостанан ааһан баран, салгыы суол маннык бөдөҥ уу харгыстарын көрсүбэт, рельеф ордук дэхси буолар, трасса киин Саха сирин кыраныыссатыгар киирэр. Күөрдэм бөһүөлэк аттыгар, Покровскай куорат утары (Дьокуускайтан 78 км соҕуруу), АЯМ Өлүөнэ уҥа кытылыгар тахсар. Мантан уҥа кытылынан Дьокуускай утары турар Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэр диэри трасса бүтэһик учаастага барар. Бөһүөлэккэ бөдөҥ транспортнай узел уонна тимир суол үлэһиттэрин куората тэриллэрэ сабаҕаланар.

Табаҕа бөһүөлэгин аттыгар (өссө сэбиэскэй кэмҥэ) Өлүөнэни туоруур үс километрдаах муостаны тутууну саҕалыырга былааннаммыта (Дьокуускайтан 20 км соҕуруу). Онон бу муоста тутулуннаҕына, магистраль Өлүөнэ хаҥас кытылыгар, Дьокуускай куоракка диэри салҕанан барыаҕа, онно өрүс пордугар пассажирскай станция уонна таһаҕас терминала тутуллуохтаах. Саас күүстээх халаан уута, саас, күһүн устата күүстээх муус устуута Өлүөнэ нөҥүө муостаны тутуу күүтүллэр ыарахаттарыттан сылтаан, Аллараа Бэстээххэ Өлүөнэ уҥа кытылыгар тимир суолу хаалларар, оттон өрүһү туоруур муостаны букатын да туппат, эбэтэр судургу массыына муостатын тутар туһунан санаалар этиллэллэр. Кэмиттэн кэмигэр тоннель идеята эмиэ күөрэйэр.

Аллараа Бэстээххэ тимир суол станцията Магадаҥҥа тимир суолу салгыы тутууга тирэх пуун оруолун оонньуохтаах, ону балачча өрдөөҕүттэн, өссө сэбиэскэй кэмҥэ былааннаабыттара. Көрүллүбүт линия устатын тухары биир суоллаах (Тындаттан Бестужевоҕа диэри БАМ-ны кытта холбоммут учаастактан ураты) уонна электрификацияламматах. Арассыыйа уонна сорҕото америка оҥорон таһаарар тепловозтарынан (ЖДЯ) хааччыллар.

Саха сиригэр тимир суолу тутуу уонна туһаныы кыһын −50 °C-тан сайын +30 °C-ка диэри улахан температуралаах халбаҥнааһыннартан уонна ирбэт тоҥ баарыттан уустугуран, тутууга буору бөҕөргөтөргө анал инженернэй дьаһаллары ыларга күһэйэр.

АЯМ соҕуруу учаастагар (Бамовскай — Тында — Беркакит — Чох) Транссибтан Тындаҕа (Бам кытта быһа охсуһуу) диэри 1977 сыллаахха, Беркакитка диэри 1979 сыл саҕаланыытыгар тутуллубута (Нерюнгри ст. диэри пассажирдар сырыылара 1984 сыллаахха аһыллыбыта)[9].

Тохтуур
пууна 		ЕСР куода АСУ куода Киломиэтирэ[10] Арыллыбыта Тр. Р.
В. 		Уопсай иһитиннэрии Ист.
Беркакит 91140 9610799 0 1979 5-to-12-icon.svg Беркакит. 1977 с. тэриллибит
Нерюнгри-Пассажирскай 911501 9610855 9 1984 5-to-12-icon.svg
Нерюнгри-Грузовая 911605 9605545 18 5-to-12-icon.svg
Денисовскай арахсыы 913507 29 5-to-12-icon.svg
Чульман (станция) 913600 40 5-to-12-icon.svg
Чульбасс (арахсыы) 913704 54 5-to-12-icon.svg
Тенистый (арахсыы) 913808 65
Хатыми (арахсыы) 913812 96 5-to-12-icon.svg
Огоньер (арахсыы) 913831 114 5-to-12-icon.svg
Таёжная 911624 158 5-to-12-icon.svg
Большой Нимныр 913865 218 5-to-12-icon.svg
Селигдар (арахсыы) 913916 263 5-to-12-icon.svg
Косаревскай (арахсыы) 913901 279 5-to-12-icon.svg
Алдан 914001 296 1992 5-to-12-icon.svg
Кураанах 914105 326 5-to-12-icon.svg
Томмот 914209 377 2004 5-to-12-icon.svg
Болотнай 430 2007
Амма 482
Кырбыкаан 533
Улуу 563
Күргэлээх 583
Ханьыйардаах 662
Мундуруччу
Олень 686
Лютенка
Кэрдэм 737 2010 [11][12]
Менда 754
Рассолуода 772
Уҥа Лена 794
Дьокуускайга салайыы 795
Хаптаҕай 796
Аллараа Бэстээх 809 2014

Томмотунан Алдан өрүһү туоруур тимир суол муостата
Алдан к. тимир суол вокзала
Алдан станциятыгар
2ТЭ10МПGE АК «Железные дороги Якутии» тепловоһа

Саҕаламмыт устуоруйата

XIX үйэ бүтүүтүгэр — XX үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйаҕа Транссибиир магистрала тутуллар. Быһа холоон бу кэмҥэ Транссибтан Приамурьеҕа уонна Саха сиригэр Дьокуускай куоракка диэри тимир суолу тардыы идеята үөскээбитэ. 1904 сыллаахха франция урбаанньыта Лоик де Лобель американецтары кытта Арассыыйаҕа Чукотка уонна Саха сирин нөҥүө Сибиир — Аляска тимир суол магистралын тутуутун Транссибы кытта холбоһуор диэри 90 сылга уон алта килэмиэтирдээх зонаны туһаныы быраабын тутуһан олоххо киллэрэргэ этии киллэрбитэ. Арассыыйа ведомстволар икки ардыларынааҕы мунньаҕынан бу этии аккаастаабыттара[13].

1906 сыллаахха С. Ю. Витте баһылыктаах Арассыыйа миниистирдэрин Сэбиэтэ бу боппуруоска төннөн туһааннаах быһаарыыны ылыммыта. Ол эрээри ону олоххо киллэрэр кыаллыбата. 1912 сыллаахха арассыыйа импиэрийэтин Судаарыстыбаннай Дуумата Саха уобалаһыгар тимир суолу тутуу тимир суол сметатын дьүүллэспитэ. Мантан салгыы дьыала барбатаҕа, сотору бастакы Аан дойду сэриитэ саҕаламмыта.

1931 сыллаахха Саха АССР Совнаркома Дьокуускайга диэри тимир суолу тутууга чинчийэр үлэ наадатын туһунан боппуруоһу туруорбута[14].

АЯМ тутуута 1930-с сыллардаахха, Байкал-Амур магистралын былааннаммыт тутуутун сорҕотун быһыытынан Бамовская-Тында линиятын (оччолорго Тында бөһүөлэгэ) тутуутуттан саҕаламмыта. 1940-41 сылларга бу линияҕа көхтөөх тутуу ыытыллан рельсэлэр ууруллубуттара, ол гынан баран 1942 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитэ БАМ тутуутун тохтоппута, манна рельсэлэри устан, Волгатааҕы рокада тутуутугар туһаммыттара[15].

Тутуу устуоруйата

1950—1985

1950—1952 сылларга Беркакит — Томмот учаастагар соҕурууттан хоту тимир суолу тутуу туһалааҕа бигэргэтиллибитэ. БАМ-ы Саха сирин кытта ситимниир тимир суолу тутуу туһунан ССРС Бырабыыталыстыбатын уурааҕа ылыллыбыта[16].

undefined

1972 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр АЯМ начальнай учаастагынан да, Транссибы Бам кытта ситимниир линиянан да буоларга аналлаах Бамовская — Тында учаастагын хаттаан тутуу саҕаламмыта[13].

1974 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Тындаҕа бастакы поезд кэлбитэ. Бамовская — Тында линиятыгар рабочай хамсааһын 1976 сыл сэтинньитигэр саҕаламмыта, линия толору 1977 сыл алтынньытыгар үлэҕэ киирбитэ. Оттон линия хоту, Саха сиригэр, Соҕуруу Саха сиринээҕи территориальнай-производственнай комплекс территориятыгар салҕаммыта[16][13].

1975 сыл алтынньытыгар хоту, Беркакитка, Амур уобалаһын уонна Саха сирин кыраныыссатыгар суол «үрүҥ көмүс звенота» ууруллубута[13].

1976 сыллаахха тимир суолун «Якутский» разъездка диэри уурбуттара, сэтинньи 2 күнүгэр «кыһыл көмүс звенота» ууруллубута[13].

1978 сыллаахха алтынньы 26 күнүгэр Угольное станциятыгар уонна Нерюнгри чох разреһыгар рельсэлэри ууруу түмүктэммитэ, онтон ахсынньыга Тында — Беркакит линията бастайааннай үлэҕэ ылыллыбыта. Биир сылынан күн аайы 700-түү вагон чох тиэиллэрэ[13].

1984 сыллаахха Нерюнгри куоракка диэри пассажирдар сырыылара аһыллыбыта.

1985 сыллаахха кулун тутар 7 күнүгэр ССРС Совмин Саха АССР киин куоратыгар Дьокуускай куоракка тимир суол магистралын тутар туһунан быһаарыы ылыммыта. Ол эрээри салгыы тутуу саҕаламмыт уларыта тутууттан, үбүлээһин ситэтэ суоҕуттан, атын политическай уонна экономическай биричиинэлэртэн сылтаан уһаабыта[17].

1985—2005

Беркакит-Томмот-Дьокуускай магистраль тутуута 1985 сыллаахха ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин 1985 сыл кулун тутар 7 күнүн 216 №-дээх «Беркакит-Томмот-Дьокуускай тимир суол линиятын тутуу туһунан» уурааҕынан саҕаламмыта. Бастакы былаан быһыытынан, суол Дьокуускайга (тутуллубут муостаны, вокзалы уонна бүтүн инфраструктураны киллэрэн туран) хайыы-үйэ 1994 сыллаахха кэлиэхтээх этэ[18].

undefined

1985 сыл кулун тутар 11 күнэ — (0 км) Нерюнгриттан Дьокуускайга трасса тутуутун саҕалааһын.

1992 сыл ахсынньы 19 күнэ — (294 км) Алдан ст. «кыһыл көмүс» звенону ууруу.

1993 сыллаахха тутуу бэдэрээлинэй статустаммыта. Бу кэмҥэ «Беркакит-Томмот-Дьокуускай тимир суол линиятын тутуутун түмүктүүр дьаһаллар тустарынан» тутууну салҕааһын туһунан АБ бырабыыталыстыбатын элбэх уурааҕа (тохсунньу), СӨ Үрдүкү Сэбиэтин «Тутууну салҕааһын бастакы уочараттаах соруктарын туһунан» уурааҕа ылыллыбыта. Бу линияны тутуу дириэксийэтэ уонна онноооҕор СӨ Амур-Саха сирэ магистраль дьыалаларыгар министиэристибэ тэриллибитэ, тутуу саҥардыллыбыт бырайыага бигэргэтилибитэ[17].

1995 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр магистралы салайарга уонна тутууну түмүктүүргэ «Саха сирин тимир суоллара» АХ ААУо тэриллибитэ. Томмот — Дьокуускай (Аллараа Бэстээх) учаастагар тимир суолу тутуу бырайыага бигэргэтилибитэ[17].

1997 сыл ахсынньы 16 күнүгэр — Томмот станциятын (376 км) «кыһыл көмүс» звенота ууруллубута.

Хаһан эрэ өрө күүрүүлээхтик саҕаламмыт тутуу дойдуга ыарахан социальнай-экэниэмикэлии быһыы-майгы уонна уопсастыбаннай-политическай тутул уларыйыытыттан олус бытааннык ыытыллыбыта. Уопсайа тутуу үбүлээһин тиийбэтиттэн 17 төгүл тохтуу сылдьыбыта[19].

1997—2002 сылларга — Томмот-Дьокуускай титулунан тутуу тохтуу сылдьыбыта. Станциялар, таһаҕас тиэргэннэрэ, локомотивнай депо уонна да атын суол сайдыыларын эбийиэктэрэ бытааннык тутуллубуттара. Томмот куоракка Алдан өрүһү туоруур 500 миэтэрэ усталаах муоста, Өлүөнэни туоруур муостаттан ураты линия ордук бөдөҥ муостата өссө 1990-с сыллардаахха тутуллубута эрээри, кэккэ сылларга туһаныллыбакка турбута. Салгыы 60-ча километр усталаах учаастагы тутуу үп-харчы кыһалҕата бырайыагы өссө төгүл тохтотуор диэри барбыта.

2002 сыл тохсунньутугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнинэн Вячеслав Штыров буолбута. Кини Дьокуускайга диэри тимир суол бырайыагын сөргүппүтэ. Кини дуоһунаһыгар киирбитин кэннэ бастакы мунньаҕа «Саха сирин тимир суоллара» хампаанньа кыһалҕаларыгар туһаайыллыбыта. Кэм-кэрдии сөптөөхтөрүн көрдөрбүт быһаарыылар ылыныллыбыттара:

  • тутуу эксплуатацияттан араарылыбыта;
  • Беркакит-Томмот-Дьокуускай тимир суолун тутууга өрөспүүбүлүкэтээҕи дириэксийэ тэриллибитэ;
  • «Саха сирин тимир суоллара» акционернай хампаанньа Дьокуускайтан Алдан куоракка көһөрүллүбүтэ: Беркакит-Томмот эксплуатацияланар учаастагар быһаччы чугас;
  • өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыгар линияны уонна эксплуатациялыыр тэрилтэни таһаҕаһы уонна пассажирдары таһыыга лицензионнай ирдэбил нуормаларыгар тиэрдэр сыаллаах Беркакит-Томмот линиятын ситэриигэ инвестиционнай программаны тэрийэргэ сорудахтаммыта[20].

Бу үлэ түмүгүнэн 2003 сыллаахха Беркакит-Томмот линиятын 2004 сыллаахха пассажирскай хамсааһыны үлэҕэ киллэрэн быстах кэмҥэ туһаныы нуормаларыгар тиийэ ситэрии программата ылыллыбыта.

2004 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр пассажирскай сырыыны үлэҕэ киллэрэн, быстах кэмҥэ туһаныы нуорматынан Нерюнгри-Томмот учаастага үөрүүлээхтик аһыллыбыта[21]. 2004 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн бу учаастакка 323/324 №-дээх Томмот-Нерюнгри-Пасс-Томмот төгүрүк сыл устата, Саха сирин тимир суоллара хампаанньа тэрийиитинэн Тындаҕа (күн аайы), Благовещенскайга (күн көтө-көтө), Хабаровскайга (нэдиэлэҕэ иккитэ) уонна Москваҕа (ыйга биэс төгүл) диэри прицепнай вагоннардаах пассажирскай поезд күн аайы сылдьар[22]. Таһаҕас сырыыта, ордук Нерюнгри-Алдан учаастагар, урут да баар этэ[23].

2005—2010

2005 сыллаахха Аям устун:

  • Томмот станциятыгар диэри пассажир сырыыта уонна таһаҕас тиэйиитэ оҥоһуллара: (БАМ Бестужево арахсыытыттан 570 км, Беркакиттан 377 км).
undefined

Беркакит-Томмот линиятын ситэрии уонна Дьокуускайга диэри тимир суол линиятын тутууну салҕааһын наадатыгар АБ-тин бырабыыталыстыбатын кытта көхтөөх үлэ 2004 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр АБтин бырабыыталыстыбатын 242 №-дээх «Беркакит-Томмот-Дьокуускай тимир суолун тутууга суһал дьаһаллар тустарынан» уурааҕын ылыныыга тиэрдибитэ. Томмоттон тутуу 2005 сыл муус устарыгар саҕаламмыта уонна бу уонна кэлэр сыллар усталарыгар олус тэтимнээхтик ыытыллыбыта. Ол курдук, 2006 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Алдан нөҥүө муоста толору үлэҕэ киирбитэ, оттон Томмоттон хоту 200 километр кэриҥэ учаастакка элбэх тиэхиньикэни уонна оробуочайдары туһанан олус көхтөөх сир үлэтэ тэнийбитэ. Ол эрээри 2007 сыл балаҕан ыйыгар Томмот — Кэрдэм тимир суол учаастагын тутууну ыытар тэрилтэлэр үп-харчы ыарахан балаһыанньатыттан үлэ кээмэйин эмискэ кыччаппыттара. 2007 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр бэдэрээттэһэр тэрилтэлэр 4,6 млрд солк. сыаналаах үлэлэри толорбуттара, ол эрээри баара-суоҕа 1,1 млрд солк. эрэ арыый элбэх үп төлөммүтэ. Нолуок инспекцията буору кутууга үлэлээбит бэдэрээтчит «Сахатрансмеханизация» ХЭУо расчетнай счеттарын хаайбыттара[24]. «Тындатрансстрой» ААУо бэдэрээтчитэ үлэһиттэр үлэлиир сирдэригэр айаннарын уонна вахтаҕа аһылыгы тэрийиини төлүүр кыаҕа суох этэ, суол үөһээ тутулун уурарга деталлары атыылаһарга үп-харчы суох этэ. Сорох бэдэрээттэһэр тэрилтэлэргэ хамнас төлөнүүтэ үс ыйтан тахса хойутуур этэ. Үп-харчы кыһалҕата Тутуу сүрүн инвестора Саха сирин бырабыытаыстыбата 2007 сыллаахха үп-харчы биэрбэтэҕин кытта сибээстээх этэ. Тутууну үбүлээһиҥҥэ 2007 уонна кэлин сылларга «Якутуголь» АУо уонна «Эльгауголь» АУо акцияларын атыылааһынтан үбү ыытар былааннаммыта эрээри, Росимуществоны кытта сөбүлэспэтэх буолан аукциону алтынньы 5 күнүгэр эрэ аныыр кыахтаммыта. Үбүлээһин бытаарыытыттан тус сыаллаах сорук: Карбыкан арахсыытыгар (трасса 533 км) диэри суол үөһээ тутулун ууруу толоруллубатаҕа. 13 км буор кутуллубута, 7 муоста ууруллубута. Үрдүк таһымҥа 72 км болотуна уонна 5 муоста баара[25].

undefined

2008 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Саха Сирин бэрэсидьиэнэ В. А. Штыров баарыгар Үөһээ Амма бөһүөлэгэр Амма өрүһү туоруур тимир суол муостатын туттарыы уонна 482-с км «Үрүҥ көмүс звенону» ууруу сиэрэ-туома буолбута[26]. Томмот тулатыгар АЯМ 2009 сыл атырдьах ыйыгар үлэ 575-с километрга, Улуу таһыгар ыытыллыбыта. Бу кэмҥэ 2009 сылга былааннаммыт 180 км суолтан 100 км суол ууруллубута. 2009 сылга үбүлээһин 9 млрд солк. кээмэйинэн былааннаммыта. Тутууга 10 бэдэрээттэһэр тэрилтэ, 2 тыһыынча кэриҥэ киһи, 600 техника кыттыбыта[27]. 2009 сыл сайыныгар-күһүнүгэр рельсошпальнай эрэһээҥкэни ууруу ыйга 30 уонна онтон тахса километр түргэнник ыытыллыбыта, АЯМ тутуутун устуоруйатыгар рекорднай көрдөрүүлэр ситиһиллибиттэрэ.

«Трансстрой» 2009 сыллааҕы сыалы-соругу толорбута, суол уурааччы Ханьыйардаах станциятын аттыгар (662 км) аны ахсынньы саҥатыгар сылдьыбыта. «Трансстрой-Восток» корпорация генеральнай директора Александр Дудников этэринэн, бу кэмҥэ Ханьыйардах станциятыгар үлэ ыытыллыбыта[28]. Онон 2009 сылга Амма станциятыттан хоту Дьокуускайга суол үөһээ тутулун 180 км ууруллубута. Итини сэргэ тимир суол анныгар 113 км сир болотуна уонна 9 км притрассовай автодорожнай суол кутуллубута, 22 муоста тутуллан, 74 км оптико-волоконнай сибээс линията уурулубута. Отчуоттуур кэмҥэ комплекс тутуутугар барыта 7 млрд солк.баһыламмыта[29].

undefined

2010 сыллааҕы былаан маннык этэ: Кэрдэмҥэ диэри рельсэлэри ууруу (737 км), буор кутуу уонна муосталары Расслодаҕа диэри бэлэмнээһин (772 км), Аллараа Бэстээххэ (809 км) диэри суолу солооһун. Аллараа Бэстээх станциятын тутуу эмиэ 2010 сыллаахха саҕаламмыта[30].

2010 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр суол уурааччы Саха Сирин Алдан уонна Хаҥалас оройуоннарын административнай кыраныыссатын (быһа холоон 690-с км) туораабыта. Тимир суол Саха сирин киин сиригэр-уотугар баһыйар саха нэһилиэнньэтин уонна тыа хаһаайыстыбатын олоҕо-дьаһаҕар киирбитэ. Бу түгэҥҥэ кыра митинг ыытыллыбыта, транспортнай тутааччылар иннилэригэр сорук туруоруллубута: күһүҥҥэ диэри хаһан эрэ бүтэһиктээх дии сананар Кэрдэм станциятыгар ууран киирэн, Өлүөнэ кытылыгар тахсыы[31].

2010 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр Кэрдэм станциятыгар «үрүҥ көмүс звено» ууруллубута. Итинэн Томмот-Дьокуускай тимир суол линиятын бастакы пусковой комплекса түмүктэммитэ[32].

2010 сыл бүтүүтүгэр Томмот-Дьокуускай (Аллараа Бэстээх) пусковой комплекс тутуутугар 31.043,77 мөл.солк. суумалаах капитальнай угуулар баһыламмыттара, ол иһигэр 8.281,8 мөл. солк. ааспыт 2010 сылга баһылаабыт үп кээмэйэ. 25 мөл.кубическай миэтэрэ буор кутуллубут. 60 тимир суол муостата тутуллубут, олортон 2 улахан: Алдан нөҥүө 500 миэтэрэлээх муоста уонна Амма өрүһү туоруур 347 миэтэрэлээх муоста, 263 кыра искусственнай тутуулар[33].

Тутуу саҕаланыаҕыттан Томмот станцияттан бырайыагынан 439 км тимир суол 370 км ууруллубута. Аллараа Бэстээх станциятыгар диэри 69 км суолу уурар хаалбыта. Ону тэҥэ 39 км станция суола, 104 комплект стрелочнай көһөрүү уурулубута. Томмот станцияттан Аллараа Бэстээххэ диэри просека кэрдии үлэтэ толору оҥоһулубута. Кэрдэм — Аллараа Бэстээх учаастагар буору кутуу 95%-на кутуллубута. Итини сэргэ Аллараа Бэстээх станциятыгар объектары тутууга станция суолларын уонна площадкаларын 95%-на кутулунна. Бырайыагынан 74 муостаттан 62 муоста тимир суол уурууга тутуллубута, үлэҕэ өссө 10 муоста хаалбыта. 364 ууну ыытар металлогофрированнай турбалартан 287-һэ тутуллубут. Төрүт-көҥүл докумуона бүтүн эбийиэккэ толору толоруллубута[34].

2011—2015

2011 сыллаахха «Трансстрой-Восток» корпорация биир тус сыаллаах соругунан Аллараа Бэстээх станциятыгар диэри хаалбыт 69 км тимир суолу ууруу буолар. Итини сэргэ Аллараа Бэстээх станциятыгар сулууспалыыр-техническэй дьиэлэри уонна тутуулары киэҥ далааһыннаах тутууну, бу үлэни аны 2012 сыллаахха бүтэрии былааннаммыта. Ол иһигэр тимир суол вокзалын тутуутун салгыыр, таһаҕас тиэргэнин, пассажирскай поезтар уонна маневровай локомотивтар депоарын, пассажирскай поезтары экипировкалыыр пууну, суол техникатын тохтотор суолу оҥоруу үлэтин саҕалыыр санаалаах этэ. «Трансстрой-Восток» корпорация генеральнай директора Александр Дудников сыаналыырынан, Аллараа Бэстээх станциятыгар эрэ былааннанар тутуу үлэтин уопсай кээмэйэ 3,5 млрд солк.кэриҥэ буолбута. Маны таһынан, «Трансстрой-Восток» 2011 сыллаахха Тамма уонна Мыыла өрүстэр нөҥүө Томмот-Аллараа Бэстээх учаастагар тимир суол муосталарын тутууну бүтэрээри, Аллараа Бэстээх станцияҕа диэри сүрүн суолу уурууну алтынньы 30 күнүгэр диэри бүтэрээри, уонна Аллараа Бестях ст станция суолларын уурууну сэтинньи 25 күнүгэр 2011 сылга диэри толороору гыммыта. Ону таһынан балаҕан ыйын 30 күнүгэр диэри Томмот-Кэрдэм учаастагар сүрүн суолу балластировкалааһыны толорорго уонна алтынньы 15 күнүгэр диэри Аллараа Бэстээх станциятыттан ураты бары арахсыыларга уонна станцияларга сулууспалыыр-техническэй дьиэлэри тутууну бүтэрэргэ былааннаммыта[35].

2011 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр суолу уурааччы Саха сирин Хаҥалас уонна Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарын ыккардыларыгар административнай кыраныыссаны туораан, Мэҥэ Хаҥаласка киирбитэ. Суолу ууруу бу кэмҥэ Аллараа Бэстээх тимир суол станциятыттан биэс уон километр ыраах, Беркакит-Томмот-Дьокуускай (Аллараа Бэстээх) тимир суол 762 -с км кэлбитэ. Аллараа Бэстээх, Кэрдэм станцияларын, Тамма уонна Мыла өрүстэри туоруур муосталары тутуу уонна магистральга атын үлэ салҕаммыта[36].

undefined

2011 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр Аллараа Бэстээх станциятыгар «кыһыл көмүс звеноны» ууруу сиэрэ-туома буолбута[37], онно Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев кыттыбыта[38]. Маны сэргэ: Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурукка бэрэсидьиэн боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Виктор Ишаев, Саха сирин бэрэсидьиэнэ Егор Борисов, Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин Рустам Минниханов, АБ тыраанспарын миниистирэ Игорь Левитин, «Арассыыйа тимир суолун» баһылыга Владимир Якунин, Арассыыйа атын эрэгийиэннэрин салайааччылара, судаарыстыбаннай былаас бэдэрээлинэй уорганнарын салайар уонна эппиэттиир үлэһиттэрэ, АЯМ тутуутун дириэктэрэ Александр Дудников, ону тэҥэ Аллараа Бэстээх, Дьокуускай, Алдан уонна Нерюнгри олохтоохторо бааллара. Итинэн тутуу тутаах түһүмэҕэ түмүктэммитэ, Өлүөнэ уҥа кытыла Арассыыйа тимир суолларын кытта ситимнэммитэ. Билигин Арассыыйа хотугулуу-илин саамай бөдөҥ куоратын Дьокуускай куораты дойду тимир суол ситимин кытта толору холбуурга Өлүөнэ өрүһү туорааһыны — муостаны эбэтэр тоннелы тутуу хаалбыта[39].

«Томмот-Дьокуускай (Аллараа Бэстээх)» пусковой комплекс тутуутугар сылга 6 189,923 мөл.солк, тутуу саҕаланыаҕыттан 37 233,69 мөл. солк. баһыланна. Титул үлэтигэр 17 төбө бэдэрээттэһэр тэрилтэ уонна 20 субподряднай тэрилтэ тардыллыбыта. Томмоттон 439 км рельсошпальнай эрэһээҥкэ ууруллубута, 60-тан тахса муоста тутуллубута[40].

2012 сыллаахха Аллараа Бэстээх станциятыгар таһаҕас тиэргэнин, локомотив уонна вагон хаһаайыстыбатын сулууспалыыр-техническэй дьиэлэрин, тимир суол подразделениеларын уонна сулууспаларын холбоһуктаах эксплуатационнай базаларын тутуу үлэтэ толоруллубута, Аллараа Бэстээх узелын уунан хааччыйар иккис артезианскай скважинаны хаһыы түмүктэммитэ. ААУо АК «Якутскэнерго» ТП-35/10 быстах кэмнээх схеманан уот бэриллибитэ. Ититии киллэриллэн тимир суол вокзалыгар уонна локомотивнай депо административнай-бытовой комплексыгар (АБК) отделочнай, сантехническай уонна электромонтажнай үлэлэр ыытыллыбыттара. Сотору таһаҕас тиэргэнин АБК уонна локомотивнай биригээдэлэр сынньанар дьиэлэрин ититиини киллэрэр былааннаабыттара. Ону таһынан Томмот-Амма уонна Амма-Аллараа Бэстээх учаастактарыгар линейнай суолларынан үлэ барбыта[41][42]..

Томмот-Аллараа Бэстээх титулуттан ураты Беркакит-Томмот тимир суол учаастагын бастайааннай эксплуатация нуорматыгар тиэрдэр үлэ салҕаммыта. 2012 сылга 463 мөл.солк. суумалаах үлэ толоруллубута, 4 объект киирбитэ[43].

Сыл тус сыаллаах соруга: Томмот-Аллараа Бэстээх учаастагын 2013 сыллаахха хайаан да үлэҕэ киллэриини тэрийии уонна хааччыйыы. Ону таһынан 2013 сыллаахха Саха сиригэр Өлүөнэ өрүһү туоруур муостаны бырайыактааһын уонна тутуу саҕаланыахтааҕын туһунан өссө төгүл иһитиннэрбиттэрэ.

2013 сыл кулун тутарыгар Хаптагай бөһүөлэк оройуонугар Тамма өрүһү туоруур муоста тутуутугар үлэ түмүктэммитэ[44]. Беркакит-Томмот -Дьокуускай тимир суол линиятын 791 километрыгар муоста туорааһына 470 миэтэрэ уһуннаах.

2013 сыл 3-с кварталыгар үлэ түмүктэнэрин туһунан биллэриллибитэ[45]. Ону тэҥэ Өлүөнэни туоруур холбоһуктаах тимир суол-массыына муостатын идеятыттан аккаастаныы туһунан биллэриллибитэ, бастакы уочараттаах соругунан массыына муостатын тутуу буолбута[46].

2013 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Аллараа Бэстээх станциятыгар тимир суол вокзала үөрүүлээхтик аһыллыбыта[47].

2014 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Томмот-Дьокуускай (Аллараа Бэстээх) 400-тэн тахса километр усталаах бүтэһик учаастага быстах (таһаҕас пуойастарыгар эрэ) үлэҕэ киирбитэ. Итини сэргэ Саха сирин президенэ Егор Борисов суруналыыстарга Аллараа Бэстээххэ пассажирскай сырыыны 2016 сылга арыйар былааннааҕын иһитиннэрбитэ[48]

2015 алтынньыга тимир суолунан 734 тыһыынчаттан тахса тонна таһаҕас тиэйиллибитэ. Ону тэҥэ бырайыагы бастайааннай эксплуатация режимигэр көһөрөргө эбии үбүлээһин наадатын туһунан биллибитэ[49].

2016—2019

2016 сыл саҕаланыытыгар СМИ-га иһитиннэриилэртэн биллибитинэн, линияны бүтэһиктээх ситэриини, ол иһигэр Беркакит-Аллараа Бэстээх линиятын устатын тухары пассажирскай сырыыны арыйарга бэлэмнэнии үлэтин «Российские железные дороги» хампаанньаҕа оҥорорго сорудахтаммыта[50].

2016 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Саха сирин экэниэмикэтин миниистирэ Алексей Стручков суруналыыстарга Беркакит-Аллараа Бэстээх линията ситэриллэн 2017 сыл бүтүүтүгэр бастайааннай үлэҕэ тиэрдиллиэ диэн эппитэ, ол эрээри оччолорго ол оҥоһуллубатаҕа[51].

Пассажирдар сырыылара үлэҕэ 2019 сыллаахха от ыйын 27 күнүгэр киирбитэ[52]

Түмүктэнэр уонна сайдар тосхоло

2008 сыл бүтүүтүгэр «Главгосэкспертиза России» БСТ Табаҕа уонна Хаптаҕай бөһүөлэктэр оройуоннарыгар (о.и. «Табаҕа створыгар») Өлүөнэни туоруур холбоһуктаах массыына-тимир суол муостатын тутуу бырайыагар үчүгэй түмүгү биэрбитэ. Бу муоста 3 км кэриҥэ уһуннаах Өлүөнэ өрүһү туоруур иккис тимир суол муостата (Иркутскай уобалас Усть-Кут куоратыгар бастакы) уонна АЯМ саамай уустук уонна сыаналаах эбийиэгэ буолуоҕа. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар 50 км кэриҥэ уһуннаах тимир суол бүтэһиктээх учаастагын кытта муоста Саха сирин соҕуруу өттүн уонна Арассыыйа атын өттүн кытта тимир суолунан хааччыйыаҕа, олохтоох дьон «арыыланан хаалар» балаһыанньаларын тохтотуоҕа. Ону таһынан муостанан Дьокуускай уонна м56 «Лена» федеральнай суол икки ардыларыгар сылы быһа массыына сырыыта аһыллыаҕа.

Билигин Саха сиригэр Өлүөнэни туоруур биир да муоста суох. Дьокуускай тас эйгэни кытта сайын паромунан, эбэтэр кыһын кыстык суолунан, салгын сырыытынан эрэ сибээстээх. Саас уонна күһүн устата өрүс мууһа туорааһыны кыаллыбат оҥорор. Дьокуускайтимир суол киллэриллибэтэх Арассыыйа бөдөҥ куората буолар.

2019 сыллаахха ыам ыйын 30 күнүгэр Өлүөнэ өрүһү туоруур муостаны тутуу бырайыага Уһук Илин социальнай-экономическай сайдыытын Национальнай программатын бырайыагар киирбитэ биллэриллибитэ[53]. Айсен Николаев муоста тутуута 2020 сыллаахха саҕаланыан сөбүн иһитиннэрбитэ[54].

Муоста тутуутун саҕалааһын хаста да көһөрүллэн, 2024 сыл күһүнүгэр саҕаламмыта[55]. Муоста тутуута 4 сыл барара күүтүллэр, 2028 сылга түмүктэниэхтээх[56]. Билиҥҥи туругунан Өлүөнэ күргэтин тутуу салҕанар, тутуу былааннаммытынааҕар түргэн тэтиминэн барарын тутуу официальнай сирэйигэр биллэрэллэр[57]. 2026 сыл атырдьах ыйыгар «ВИС» хампаанньа үлэһиттэрэ Өлүөнэ күргэтин уҥа пилонугар 17,5 миэтэрэ үрдүктээх, 2,2 тыһыынча тоннаттан тахса ыйааһыннаах коффердамы туруоран бүтэрбиттэрэ[58]. Эпэрээссийэ атырдьах ыйын 19 күнүгэр саҕаламмыта уонна үс күн устата барбыта диэн Саха сирин Тырааныспарын Министиэристибэтэ «Макс» ханаалыгар иһитиннэрэр. Билигин тутуу «Олох инфраструктурата» национальнай бырайыак чэрчитинэн барар — дойду транспортнай инфраструктуратын сайыннарыы биир тутаах федеральнай инструмена. Тутуу площадката Эргэ Табага сэлиэнньэ оройуонугар — Дьокуускайтан 34 километр ыраах сытар. 2026 сыл саҕаланыытыгар тутууга 4 технологическай площадканы, вахтовай куораттары уонна производственнай сыахтары туппуттар, 400 киһи уонна 100 техника үлэлиир[58]. Күргэни тутуу өрөспүүбүлүкэ уонна Арассыыйа өттүттэн хонтуруолланар[59].

Муоста оннугар Өлүөнэ өрүс анныгар тоннель тутуута эмиэ дьүүллэһиллибитэ[60]. Икки барыйаан үчүгэйдээх да уонна итэҕэстээх да, ону таһынан киин Саха сиригэр курдук уустук килимэттээх уонна геокриологическай усулуобуйаҕа маннык улахан тутуулары тутуу уонна салгыы туһаныы ситэ ааҕылла илик эрдэттэн сэрэйиллибэт содулларын кытта сибээстээх буолуоҕа, тоҕо диэтэххэ, маннык усулуобуйаҕа маннык тутуулар аналогтара аан дойдуга билиҥҥитэ суох. Муоста (эбэтэр тоннель) «сөбүн» эбэтэр «сыыһатын» быһаарыыта бырайыак сыанатыттан уонна техническэй ыҥырыыларга сыһыаннаах элбэх боппуруостартан тутулуктаах.

АЯМ Томмот-Дьокуускай учаастагын тутуу уонна Өлүөнэни туоруур муоста маннык федеральнай уонна региональнай бырагыраамалары кытта ситимнээхтэр: Арассыыйа 2030 сылга диэри транспортнай стратегията, 2030 сылга диэри тимир суол транспорын сайыннарыы стратегията, ФЦП «Арассыыйа тырааныспарын тиһигин сайыннарыы (2010—2015 сс.)» уонна «Уһук Илин уонна Забайкалье 2013 сылга диэри экономическай уонна социальнай сайдыыта», СӨ оҥорон таһаарар күүстэрин, тыраанспарын уонна энергетикатын 2020 сылга диэри кэлимник сайыннарыы тосхоло, Саха өрөспүүбүлүкэтин 2025 сылга диэри тырааныспарын стратегията, 2015 сылга диэри өрөспүүбүлүкэ транспортнай комплексын сайыннарыы судаарыстыбаннай тус сыаллаах бырагыраамата[61].

Быһа холоон көрдөххө, табаары тиэрдии хааччахтаммыт болдьохтоох хотугу тиэйиинэн эрэ ыытыллар сирдэргэ тимир суолу тутуу таһаҕаһы тиэрдии сыанатын быһа холоон 20 төгүл аччатар, оттон быһаччы ороскуоту эмиэ учуоттаатахха — быһа холоон 200 төгүл аччатар; тимир суолу ситэрии сир баайын хостооһунун интенсификациялааһыҥҥа көмөлөһүөҕэ, оттон хаһаайыстыбаннай баһылааһын зоната 600 000 км² кэриҥэ буолуоҕа[62].

Тутууну түмүктээһин, Беркакит-Томмот-Дьокуускайскай тимир суол магистралын үлэҕэ киллэрии, уопсайынан транспорт инфраструктуратын урутаан сайыннарыыны кытта холбоһон, дойду Илин өттүн баһылааһын уонна сайыннарыы бырагыраамаларын мультипликативнай көдьүүһүн хааччыйыаҕа, баайдаах сирдэри баһылааһыны түргэтэтиэҕэ, бу бырайыактар бүтэһиктээх бородууксуйаларын олоххо киллэрииттэн бары таһымнаах бюджекка үп киириитин уонна, саамай сүрүнэ, суолталааҕа, нэһилиэнньэ олоҕун хаачыстыбатын үрдэтиэҕэ. Тырааныспар стратегиятын олоххо киллэрии түмүгэр 2025 сылга арахсыыта суох уонна «кыараҕас миэстэтэ» суох бүтүн сезоннааҕы биир тирэх транспортнай ситими тэрийии түмүктэниэҕэ; нэһилиэнньэ 90%-тан тахсата олорор сирин 48%-нын ылар өрөспүүбүлүкэ 22 оройуона (35-тэн) өрөспүүбүлүкэ киинин уонна чугастааҕы оройуоннары кытта эрэллээх тырааныспар сибээстээх буолуоҕа; таһаарыллар табаардар уонна өҥөлөр 96%-на сылы эргиччи транспортнай хааччыйыы зонатыгар баар буолуоҕа[61].

Тутуу түмүктэнэр кэскилин учуоттаан, аны Аллараа Бэстээх-Муома-Магадан тимир суол магистралын уһатар былааннар оҥоһуллаллар. Магадан магистралын тутуута «2030 сылга диэри арассыыйаҕа тимир суол транспорын сайыннарыы стратегиятыгар» киллэриллибитэ[63].

2014 сыл сайыныгар Дьокуускай-Муома-Магадан учаастагын тутуу үлэтин 2016 сыллаахха саҕалыырга былааннаммыта[64], 2016 сыл сайыныгар туругунан, 2014—2022 сылларга «Магадан уобалаһыгар транспорт тиһигин сайыннарыы» бырагыраамата ылыллыбыта[65]. Ол эрээри салгыы сайдыы сабаҕаламмат: Магадаҥҥа диэри суолу салҕааһын бырайыага Аб-тин Экономическай сайдыыга Министиэристибэтин сүүмэрдээһинин ааспатаҕа[66].

2022 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр VII Илиҥҥи экономическай форумҥа бырайыагы олоххо киллэрии туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаммыта[67]. Бырайыак 1600 км суолу тутууну уонна 3 түһүмэххэ үллэриини киллэрэр, олортон бастакыта Томпо оройуонун Хандыга оройуонугар 400 км суолу тэлгэтиини киллэрэр. Аллараа Бэстээх-Магадан тимир суол линиятын тутуу стратегическай сайдыы докумуоннарынан, ол иһигэр Уһук Илин 2024 сылга диэри уонна 2035 сылга диэри кэскиллээх социальнай-экэнэмикэлии сайдыытын национальнай бырагырааматынан, бэдэрээлинэй тырааныспар (тимир суол, салгын, муора, ис уу тырааныспарын) уонна бэдэрээлинэй суолталаах массыына суолларын уобалаһыгар арассыыйа Бэдэрээссийэтин сирин-уотун былааннааһынын схематынан көрүллэр[68]

2025 сыл бэс ыйыгар Амма-Дьокуускай магистралыгар икки учаастакка икки суол сырыыта саҕаламмыта: Оборчо — Окурдан уонна Ефремов-Заболотное. Бастакытыгар 2,5 км рельсэни уурбуттара, стрелкалары туруорбуттара уонна 100 тыһ. кубометртан тахса буору хос оҥорон муостаны туппуттар. Иккиһигэр Тында өрүс устун барар суолга 9 км суолу уонна өрүстэри туоруур үс муостаны эбэн биэрбиттэр. Ол түмүгэр поезтар таһаҕаһын кыамтата 7,1 тыһ. туоннаҕа тиийэ үрдээбитэ[69].

Быһаарыылар

  1. ↑ Документы — Правительство России (рус.). government.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 21 Тохсунньу 2022 года.
  2. ↑ Росжелдор издал приказ об открытии для постоянной эксплуатации участка Томмот — Нижний Бестях (рус.). rzd-partner.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 13 Олунньу 2020 года.
  3. ↑ схема ж/д линии Беркакит — Томмот — Якутск. vostokmedia.com. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано из оригинала 27 Балаҕан ыйын 2007 года.
  4. ↑ схема участка ст. Кердем — ст. Речной порт, ст. Правая Лена — ст. Нижний Бестях (рус.). vostokmedia.com. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ схема участка мостовой переход через р. Лена — ст. Речной порт (рус.)(недоступная ссылка — история). www.vostokmedia.com. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ Бары поезтар АЯМ устун Горелый арахсыыттан (Транссиб 7278 км) хамсааһыны саҕалыыллар, арҕаа диэки айанныыллар, онуоха 7276 км диэри хамсааһын Транссиб сүрүн суолун кыйа барар. 2008 сылга диэри АЯМ 3-с км-гар Горелый уонна БАМовскай салаалар холбоһоллоро. Билигин БАМовскай салаата көтүрүллүбүт[1]. Тепловозтары холбооһун/араарыы Транссибка Сковородино станциятыгар буолар.арахсыы БАМовскайга уонна Горелыйга
  7. ↑ Тында ст.оройуонугар арахсыы
  8. ↑ Бестужево оройуонугар арахсыы
  9. ↑ Из истории строительства БАМа (рус.). rrh.agava.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано из оригинала 22 Муус устар 2009 года.
  10. ↑ Манна уонна салгыы километраһа, туспа суруллубутах буоллаҕына, Беркакиттан ааҕыллар
  11. ↑ Кердем пишем, Бестях — в уме (рус.). www.1sn.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  12. ↑ Строители железной дороги прошли первые 736 км до Якутска (рус.). baikal24.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 6 30 лет и 4 года: Как строили «железку» до Нижнего Бестяха — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (25 От ыйын 2019). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  14. ↑ Сталинградская рокада и малый БАМ. Как рельсы из тайги спасли фронт и дали жизнь Нерюнгри. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  15. ↑ Из истории БАМа (рус.)(недоступная ссылка — история). rrh.agava.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  16. ↑ 1 2 Малый БАМ: страницы истории., Нерюнгринский музей. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  17. ↑ 1 2 3 Амуро-якутская железнодорожная магистраль — наследница БАМа (рус.). wsem.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  18. ↑ Газета «Правда» от 12.03.1985 (рус.). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано из оригинала 14 Муус устар 2015 года.
  19. ↑ Якутию соединит с Россией железнодорожная магистраль — Новости Экономики — Новости Mail.Ru(недоступная ссылка — история). Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  20. ↑ Доклад Дудникова А. Н. (рус.)(недоступная ссылка — история). dvforum.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  21. ↑ Железные дороги Якутии. Амуро-Якутская магистраль - АЯМ.. Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  22. ↑ Поехали! Первый поезд до Нижнего Бестяха отправляется в путь. Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  23. ↑ Купить билеты на поезд Томмот — Нерюнгри (рус.). travel.yandex.ru. Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  24. ↑ «Якутские строители бьют тревогу», vostokmedia.com, 17.09.07. vostokmedia.com. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано из оригинала 24 Алтынньы 2007 года.
  25. ↑ Индексация стоимости строительства ж/д линии Беркакит — Томмот — Якутск ускорит сроки сдачи объекта, ВОСТОК-МЕДИА, 15.01.08(недоступная ссылка — история). vostokmedia.com. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  26. ↑ БАМ - магистраль века (рус.). БАМ - магистраль века. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  27. ↑ БАМ - магистраль века (рус.). БАМ - магистраль века. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  28. ↑ Вести-Саха: сюжет о строительстве АЯМа (рус.). ingtransstroy.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано из оригинала 17 Тохсунньу 2010 года.
  29. ↑ ЯСИА (рус.)(недоступная ссылка — история). ysia.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  30. ↑ История и развитие компании (рус.). Железные дороги Якутии. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  31. ↑ Строящаяся железная дорога пересекла границу Алданского и Хангаласского районов — ИА SakhaNews (рус.). 1sn.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  32. ↑ На строительстве железной дороги в Якутии уложено "серебряное звено" (рус.)(недоступная ссылка — история). interfax-russia.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  33. ↑ В Якутии произошло историческое событие — ИА SakhaNews (рус.). 1sn.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 2 От ыйын 2020 года.
  34. ↑ До станции Нижний Бэстях осталось уложить 50 км железнодорожного полотна, ПРАЙМ (20110527T1523+0400). Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  35. ↑ Почему Амуро-Якутская магистраль стала фундаментом развития северо-востока России (рус.)(недоступная ссылка — история). — Yakutia-daily.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  36. ↑ Железная дорога пересекла в Якутии границу Мегино-Кангаласского улуса (рус.)(недоступная ссылка — история). ИА SakhaNews. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. // ЯСИА
  37. ↑ Есть «золотое звено»! (рус.)(недоступная ссылка — история). www.ysia.ru. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026. // ЯСИА
  38. ↑ Медведев принял участие в укладке «золотого звена» ж/д пути в Якутии (рус.). ria.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 5 Ахсынньы 2018 года. // РИА Новости
  39. ↑ Особенности эксплуатации. Участники Северного форума обсудили перспективы железнодорожного транспорта на Севере и Арктике (рус.)(недоступная ссылка — история). ysia.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. ЯСИА
  40. ↑ Интервью министра транспорта Якутии Семёна Винокурова (рус.). sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  41. ↑ В 2013 году — завершить стройку века (рус.). sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  42. ↑ Фото (рус.). sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  43. ↑ О государственной программе Республики Саха (Якутия) «Развитие транспортного комплекса Республики Саха (Якутия) на 2012-2016 годы» (рус.)(недоступная ссылка — история). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  44. ↑ В Якутии завершено строительство крупного моста через реку Тамма (рус.). rcmm.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано из оригинала 23 Алтынньы 2015 года.
  45. ↑ «Трансстрой» завершит строительство АЯМ в 3-м квартале 2013 года (рус.). abnews.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  46. ↑ Новую железную дорогу в Якутии пообещали открыть до конца года (рус.). rg.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 2 От ыйын 2020 года.
  47. ↑ Вокзал для пятисот тысяч. Станция «Нижний Бестях» ждёт пассажиров (рус.). sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 7 Тохсунньу 2014 года.
  48. ↑ «Трансстрой» вводит в эксплуатацию последний участок Амуро-Якутской магистрали (рус.). bfm.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2026 года. // BFM.RU
  49. ↑ Якутия просит "РЖД" достроить участок Томмот – Нижний Бестях (рус.). company.rzd.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  50. ↑ РЖД завершит строительство участка железной дороги в Якутии вместо компании-банкрота | News.Ykt.Ru: служба новостей (рус.). news.ykt.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2026 года.
  51. ↑ Ж/д линию к пригороду Якутска планируется достроить к концу 2017 года. realty.interfax.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  52. ↑ Беркакит – Томмот – Дьокуускай учаастагар тимир суол тутуллан түмүктэннэ(биллибэт). kyym.ru. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  53. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 24 сентября 2020 г. № 2464-р (рус.). Интернет-портал Правительства РФ. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 28 Кулун тутар 2022 года.
  54. ↑ Мост через реку Лену в Якутии начнут возводить в 2020 году (рус.). Regnum (25 Ахсынньы 2018). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 2 От ыйын 2020 года.
  55. ↑ В Якутии начали строить первый мост через Лену — РБК (рус.). rbc.ru. Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  56. ↑ Год назад в Якутии начали строить Ленский мост. Что известно о проекте — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (17 Алтынньы 2025). Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  57. ↑ Коффердам для правого пилона Ленского моста успешно установлен в проектное положение!, Ленский мост. Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  58. ↑ 1 2 Коффердам высотой в семиэтажку для Ленского моста закончили устанавливать. Это делали три дня, 14.ру. Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  59. ↑ Юрий Трутнев уонна Айсен Николаев Өлүөнэ муостатын тутууну көрдүлэр — Саха сирэ, Саха сирэ (30 От ыйын 2026). Сигэнии күнэ: 23 Атырдьах ыйын 2026.
  60. ↑ Пресс-служба СК «Мост». Разработан вариант строительства тоннельного комплекса под рекой Леной (рус.). АО «БТС-Мост» (30 Балаҕан ыйын 2011). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2026 года.
  61. ↑ 1 2 Юрий Карпов. Далёкая Якутия становится близкой (рус.)(недоступная ссылка — история). Республиканская газета «Якутия» (17 Балаҕан ыйын 2010). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  62. ↑ На Дальнем Востоке запустят масштабные инфраструктурные проекты (рус.)(недоступная ссылка — история). Российская газета (16 Бэс ыйын 2015). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026.
  63. ↑ А. Калтан. Стратегия развития железнодорожного транспорта в России до 2030 года (рус.). Минтранс России (17 Бэс ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2026 года.
  64. ↑ Строительство железной дороги Якутск – Мома – Магадан начнётся в 2016 году (рус.). MagadanMedia (18 Бэс ыйын 2014). Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2026 года.
  65. ↑ Строительство железной дороги из Магадана в Якутск обсудят с замминистра транспорта РФ (рус.). MagadanMedia (11 Атырдьах ыйын 2016). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Атырдьах ыйын 2026 года.
  66. ↑ Владимир Таюрский. Поезд на Колыму застрял в Якутии (рус.). «Российская газета]» (18 Алтынньы 2018). Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 29 Олунньу 2020 года.
  67. ↑ Железную дорогу от Нижнего Бестяха до Магадана построят в течение восьми лет — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (7 Балаҕан ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  68. ↑ Железная дорога Нижний Бестях - Магадан пройдет через Верхоянский хребет. Сигэнии күнэ: 30 Атырдьах ыйын 2026.
  69. ↑ Россия продолжает активно развивать Амуро-Якутскую магистраль - Отраслевая судостроительная ассоциация, Отраслевая судостроительная ассоциация. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар