Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ньыыкан

Никон Алексеевич Васильев (1880, Дүллүкү нэһилиэгэ, Саха уобалаһа — 1984) — Ньыыкан ойуун, Ньыыкан кырдьаҕас, Ньыыкан эмчит диэн ааттарынан биллэр ыраахтааҕы Арассыыйатын уонна ССРС кэмигэр олорон ааспыт ойуун, эмчит уонна отоһут.

Олоҕун олуктара

Хаһан, ханна төрөөбүтэ чопчу биллибэт. Араас дааннайдарынан, 1879[1] эбэтэр 1880[2] сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун III Үөдүгэй диэн сиригэр (билигин — Дүллүкү) эбэтэр Боотулу нэһилиэгин Көтөрдөөх диэн сиригэр кыанар соҕус саха ыалын кыыһыгар төрөөбүт.

Төрөөбүтүн туһунан үһүйээн

Кини үөскээһинин туһунан сурах хоту номох буолбут кэпсээн баар. Арай биирдэ кыыс от мунньа сылдьан сынньана сыттаҕына саннытыгар чыычаах кэлэн олоро биэрбит. Ол кэннэ кыыс иһигэр туох эрэ баара биллэн барбыт. Дьоно ойууну ыҥыран ойууннатан көрбүттэр, ону ойуун эппит: «Биир тоҥус ойууна өлөн баран саҥа төрөөрү гынар эбит, ону быһайын кыыскыт от мунньа сырыттаҕына чыычаах буолан кэлэн саннытыгар олорбут. Көрөөрүҥ эрэ, сотору моонньутугар чэр бэлиэлээх уол оҕо төрүөҕэ». Кини эппитин курдук буолбут: кэмэ кэлэн, дьахтар оннук мэҥнээх уол оҕону төрөппүт, ол оҕо улаатан баран Ньыыкан ойуун буолбут.

Уһуйуллуута

Ураты дьоҕурдааҕа, айылҕаттан айдарыылааҕа оҕо эрдэҕиттэн биллибит.

16 саастааҕар сири-дойдуну кэрийэ айаҥҥа туруммут. Уһук Хоту эбээннэргэ, Красноярскай кыраайга Дьэһиэй сахаларыгар, Таймыырга уонна Бодойбоҕо тиийэ уһун айаҥҥа сылдьыбыт. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, ойууннааһыҥҥа тоҥус ойууннарыгар уһуйуллубут, ол иһин кыырар кэмигэр тоҥустуу саҥарар эбит.

Эдэр сылдьан табаһыттарга хоно сытан кинилэр ыарыһах кыыстарын эмтээбитэ биллэр — бу киһини эмтээбит бастакы холонуута эбит.

Норуот ырыаһытын Сергей Зверев — Кыыл Уолун кытта хотунан сылдьыбыттара биллэр, онно араас күүстээх дьоҕурдаах дьону кытары күөн көрсөн, бэрт былдьаһан, «уоттаах ойууннар» диэн аатыра сылдьыбыттар.

Хас да сыллаах айанын түмүгэр төрөөбүт дойдутугар эргиллибит. Айылҕа күүстэрин салайар, ыарыылары эмтиир, инникини сэрэйэр дьоҕурдаах буолан кэлбит.

Хаайыыга түбэһиитэ

1930-с сылларга НКВД үлэһиттэрэ харах баайыытыгар (нууч. Шарлатанство) буруйдаан Бүлүүгэ хаайыыга укпуттар. Онно кини хаайыы тойонун хоһугар эһэни, бөрөнү баар оҥорбут, онтон дьиэ иһэ аҥарынан ууга барбыт гына оҥорбут — дьэ бу кэнниттэн Ньыыкан ойууну босхолообуттар, ол эрэн аны кыырбатын туһунан сурукка илии баттаппыттар.

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр сымыйа буруйдааһынынан Алдан бириискэлэригэр көскө ыытыллыбыт, онно мас кэрдиитин үлэтигэр тугу да гыммакка эрэ саһаан маһы баар оҥорбут.

Эмтиир дьоҕура

Бу кэннэ Боотулуга олохсуйбут, сайын өттүгэр Түҥ үрэх кытылыгар турар Лөглөөр диэн сиргэ тахсан олорор эбит.

1950-с сыллар бүтүүлэриттэн саҕалаан киниэхэ Саха сирин бары муннуктарыттан ыарыһах дьон кэлэр буолбут. Биир ыйга сүүстэн тахса киһи кэлэн барыан сөп эбит.

Араас кэмҥэ киниэхэ саха норуодунай суруйааччылара Суорун Омоллоон, Иван Гоголев - Кындыл, Бүөтүр Тобуруокап кэлэ сылдьыбыттар[3].

Хаста да ыал буола сылдьыбыт, элбэх оҕоломмут.

1984 сыллаахха ыалдьан өлбүт. Ол сыл, бэйэтэ эппитинэн, 104 саастаах эбит.

Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар көмүллэн сытар[1][2].

Эмтиир ньымалара

« Никон Алексеевич киһини хараҕынан курдаттыы дьөлө көрөн ыарыыҥ диагноһын таба туруорар дьоҕурдаах этэ.
Е. М. Семёнов, 1974—2008 сс. Үөһээ Бүлүү тыатын хаһаайыстыбатын дириэктэрэ[4].
 »

Хааннааһыны үгүстүк туттар эбит. Ону таһынан, эмтээх оттору туһанар эбит. «Хас биирдии ыарыыга сөптөөх оту булан эмтэннэххэ, ыарыыны кыайаҕын», — диир эбит. Гипноз ньыматын сатыыр, ол эрэн ахсарбат эбит.

Иирбит дьону ыарыылара «сахалыы» эрэ буоллаҕына эмтиир эбит — ол аата мэнэрийэ сылдьар дьону.

Туттар ньымалара:

Кини эмтиир ньымаларын араас кэмҥэ этнограф А. А. Попов, үүнээйилэри чинчийээччилэр А. А. Макаров, С. З. Макаров, С. З. Скрябин, П. А. Тимофеев, фольклорист Н. В. Емельянов, литературовед П. Е. Ефремов үөрэппиттэрэ[3].

Аатын үйэтитии

  • 1981 сыллаахха Латвия режиссёра Андрис Слапиньш Ньыыкан ойууну «Времена сновидений» («Dream Time») диэн Сибиир уонна Уһук Илин ойууннарын туһунан документальнай киинэтигэр устубут. Киинэ Пярну куоракка (Эстония) 1987 сыллаахха буолан ааспыт Аан дойдутааҕы аудиовизуальнай уонна антропологическай бэстибээл бирииһин ылбыт. Өр сылларга киинэни сүппүтүнэн ааҕа сылдьыбыттар, ол эрэн 2019 сыллаахха, устуу матырыйааллара сөргүтүллэн, киинэ саҥаттан тахсыбыт[3];
  • Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгин түмэлигэр академик Чиряев К.С. Ньыыкан ойууҥҥа анаан хос тэрийбит. Онно кини туттубут маллара, бултуур сэбэ-сэбиргэлэ, кыырарыгар кэппит таҥаһа, дүҥүрэ көрдөрүүгэ тураллар[1].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Старец Никон: великий шаман и целитель Якутии, Улус Медиа (27 Кулун тутар 2025). Сигэнии күнэ: 28 Муус устар 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Шаманство — Последний великий шаман и целитель с Верхнего Вилюя. shamanstvo.ru. Сигэнии күнэ: 28 Муус устар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 «Великий шаман Никон» Л. Борисова(биллибэт). Литрес. Сигэнии күнэ: 13 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ «Ахтыылар». Васильев Никон Алексеевич – Ньыыкан ойуун туһунан — ahtyylar.ru, ahtyylar.ru (18 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 28 Муус устар 2026.

Литература

  • Ньыыкан норуот эмчитин туһунан ахтыылар / Боескоров С. Т. – Дьокуускай: Бичик, 2001.
  • Ньыыкан / Боескоров С.Т. — Якутск : Бичик, 2001.
  • Норуот эмчитэ Ньыыкан / Н. Е. Васильев. — Дьокуускай (Якутск) : Бичик, 2011.
  • Улуу эмчит Ньыыкан / Н. Е. Васильев. - Дьокуускай : Сайдам, 2006.

Категориялар