Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Хара Уулаах

Хара Уулаах нэһилиэгэ, ол эбэтэр Хара Уулаах эбээн национальнай нэһилиэгэ — Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ уонна соҕотох нэһилиэнньэлээх пууна — Ньаайба.

Географията

Нэһилиэк сирэ-уота Арктика туундаратын тайаан сытар.

Улуус кииниттэн Тиксииттэн соҕуруулуу-илин 165 км ыраах, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотун кытылыгар турар[1][2]. Бу хомоҕо Хара Уулаах өрүс түһэр.

Сирэ-уота атын улуустары уонна нэһилиэктэри кытта быысаһар:

Таастаах, кытаанах буордаах; кытылга долгун аҕалан бырахпыт элбэх даркылаах (даркы — уу аҕалан муспут маһа)[4].

Күн-дьыл туруга

Муора салгынын сабыдыалынан субарктическай (арктическай) тыйыс килиимэттээх. Кыһына олус уһун (балаҕан ыйыттан от ыйыгар дылы). Сэтинньи 19 күнүттэн тохсунньу 25 күнүгэр диэри полярнай түүннэр тураллар. Тохсунньу орто температурата −32 °C. Сайына кылгас, сөрүүн. От ыйын орто температурата+7 °C[5].

undefined

Устуоруйата

Хара-Уулах нэһилиэгин төрүт олохтоохторо — түгэһиир бииһин эбээннэрэ. Кинилэр былыргыттан таба иитиитинэн, булдунан, балыктааһынынан дьарыктанан, Хара-Уулаах хайаларын устун көһө сылдьан олорбуттар.

1929 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр нэһилиэк тэриллэн, 1930-с сылларга олохсуйан олорууга көһүү саҕаламмыт. 1937—1940 сс. нэһилиэк киининэн Ньаайба буолбут, онно оскуола, кулууп, олорор дьиэлэр тутуллубуттар. «Ньаайба» диэн сыбаакка балык (лат. Salvelinus alpinus, нууч. Арктический голец) олохтоох аата[4].

1940 сыллаахха Ворошилов аатынан колхуос, оттон 1961 сылтан «Приморскай» сопхуос тэриллибит. 1970—1980 сс. саҥа объектар тутуллубуттар — оскуола, оҕо саада, элбэх квартиралаах дьиэлэр, телестанция, АТС[4]. 2004 сылтан нэһилиэк муниципальнай тэриллии официальнай статуһун ылбыт, онтон 2008 сыллаахха «национальнай» диэн эбии статуһу ылбыт[6].

Нэһилиэнньэтэ

Нэһилиэнньэтин ахсаана, 2022 сыл туругунан, 475 киһи[7]. Ахсааннарынан эбээннэр уонна эбэҥкилэр баһыйаллар[1].

Экономиката

Олохтоохтор сүрүн дьарыктара — таба иитиитэ, бултааһын уонна балыктааһын[8]. Массыына суола суох[1].

Нэһилиэк икки хочуолунайынан оттуллар. Уотунан дизельнэй электростанция («Сахаэнерго» Булуҥнааҕы салаата) хааччыйар. АТС, пуочта үлэлииллэр[9].

2024 сыллаахха Ньаайбаҕа аныгы улахан таһаҕастаах суднолары ылынар кыахтаах, сылы эргиччи үлэлиир муора терминалын тутуу былааннанарын туһунан өрөспүүбүлүкэ салалтата иһитиннэрбит. Бу 4,5 тыһыынча километрдаах Арктика кытылыгар дириҥ уу порда суоҕун кыһалҕатын быһаарыа этэ диэн сабаҕалаабыттар. Бырайыак чэрчитинэн 349 км кэриҥэ уһуннаах Уус-Куйга — Ньаайба ыккардынан саҥа кыһыҥҥы суол тутуута көрүллүбүт. Инникитин бу суол сылы эргиччи үлэлиир буолуон сөп. Саҥа транспорт ситимэ Күүчүс көмүс хостуур кластерын баһылыырга аналлаах. Ону тэҥэ, Усуйаана улууһугар кыра кыамталаах атомнай станция тутуутугар (2030 сылга киириэхтээх) таһаҕастары тиэрдэргэ туһалыахтаах[10][11].

Үөрэх уонна култуура тэрилтэлэрэ

Үөрэх тэрилтэлэрэ

  • «Тугутчаан» оҕо саада;
  • Хара-Уулаах орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата[9].

Култуура

Нэһилиэккэ «Маранга» этнокультурнай киин үлэлиир[9].

Сылын аайы икки ый полярнай түүн кэнниттэн күн көрсүүтүн үгэс буолбут бырааһынньыга ыытыллар. Бастакы саһарҕаны көрсө олохтоохтор күҥҥэ сүгүрүйэллэр, ыраастаныы, уоту аһатыы сиэрин-туомун ыытыллар[12].

Маны таһынан, Хара-Уулаах сирэ манна режиссер Любовь Борисова «Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт» киинэтин устубутунан биллэр. Киинэ 2019 сыллаахха XXXXI Москубатааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин (нууч.) (сах. кыайыылааҕа буолбут[13][14].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Леонид Владимиров. «Хара-улахский наслег» наделен статусом «национальный». Тикси (29 Бэс ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  2. ↑ Расстояние от Найбы до Тикси. Яндекс Карты. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  3. ↑ Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия). Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Географическая и историческая справка о наслеге. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  5. ↑ Булунский улус. Визитная карточка (рус.). Сигэнии күнэ: 17 Муус устар 2026.
  6. ↑ ГС № 118-IV. Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия) (19 Бэс ыйын 2008). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  7. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года. Федеральная служба государственной статистики (1 Тохсунньу 2022).
  8. ↑ Корчак Елена Анатольевна Арктическая зона России: социальный портрет регионов. — Апатиты: Издательство Кольского научного центра РАН, 2017. — С. 72. — 101 с. — ISBN 978-5-91137-366-5
  9. ↑ 1 2 3 Предприятия и учреждения наслега. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  10. ↑ Петр Лукин. Найба (Хара-Улах) - форпост развития Арктической зоны Якутии(биллибэт). xn--80afcrbamb4aave1a.xn--p1ai. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  11. ↑ Строительство глубоководного морского порта Найба в бухте Тикси (англ.). investyakutia.ru. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  12. ↑ В арктических районах Якутии завершилась полярная ночь, Байкал24. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  13. ↑ YakutiaMedia.ru. Якутский фильм Надо мною солнце не садится представит Россию на кинофестивале - YakutiaMedia.ru. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  14. ↑ правды», Ольга Донская | Сайт «Комсомольской. Якутский фильм «Надо мною солнце не садится» завоевал три награды на Московском международном кинофестивале, yakutia.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды» (25 Муус устар 2019). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.

Категориялар