Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Мэнгу-Тимур

Тургутуллубут ыстатыйа

Мэнгу-Тимур — (был. монг. бичигэᠮᠥᠩᠬᠡᠲᠡᠮᠦᠷ; нуучча летопиһигэр — Мангутемир; өлбүт күнэ 1282) курдук — тутулуга суох Алтан Ордуу бастакы хаана (1266—1282), Джучи Улууһун алтыс хаана. Тукан уола, Бату сиэнэ. Берке диэн сиэннии эһээтэ өлбүтүгэр былааска кэлбит. Бу эрэгийиэн улаатан иһэр суолтата 1270 сылларга манньыат быһыытыгар көстөр[2].

Мэнгу-Тимур өлүүтүн кэннэ кини биитэ Туда-Мэнгу хаан буолбут, ол эрээри Тула-Буга уонна Ногай ыраахтааҕылар курдук ааҕаллара. Былааска кыргыһыы Тохта диэн Мэнгу-Тимур уола 1299 сыллаахха тохтоппутун диэри салҕыы барбыт[3].

Биография

Салайыы бастакы сыллара

Мэнгу-Тимур Тукан уола Бату сиэнэ. Кини оҕо сылларын туһунан сиһилии суох. Оҕото суох Берке Джучи Улууһун салайа сылдьарыгар, Мэнгу-Тимуру салҕааччы оҥорбут[2].

1266 сыллаахха иннинээҕи киһи өлбүтүн кэннэ, Мэнгу-Тимур хаан аатын ылбыт. Кини иннинэ Джучи Улуус салайааччылара бу ааты туттубаттара[4]. Салайыы саҕаланыытыгар Хубилай хаан бас биэриниититтэн тахсыбыт, бу курдук, Алтан Ордуу тутулуга суох буолбут[5]. Онтон Мэнгу-Тимур икки губернаторы туруорбут: кини убайа Уран-Тимур Кырыымы салайар буолбут, иккис убайа Бахадур Шибан улууһу салайар буолбут. Мэнгу-Тимур былааһын кытаанатыытыгар бастакы хаамыыта буолбут. Губернатордары туруоран баран хаан өрө турбуттары сэриилии айаннаабыт[6].

Мэнгу-Тимур көҥүлүттэн Ноҕай диэн үһүс көлүөнэ быраата, аллараа-дунай эрэгийиэнин салайааччыта ааттаммыт буолуон сөп. Мэнгу-Тимур Абаҕа ильхааны уонна нууччалары кытта кэпсэтиилэри ылбыт, онтон Ноҕайга Византийскай империяны уонна Эгиипэти кытта сыһыаннаһыылары соруйбут[6].

1267 сыллаахха Мэнгу-Тимур ыаллыы судаарыстыбалары кытта мөккүөрү сүрүннээн саҕалаабыт, чуолаан эттэххэ Чагатаиттары кытта. Барак-хаан диэн Чаҕатай улууһун хааныгар 50 тыһыынча сэрииһити ыытан эйэлээх сөбүлэһиини ситиһэр[2]. Ол сылга Бейбарс диэн Эгиипэт мамлүк султааныгар босуолства ыытар, 1268 сылтан сыһыаннара тупсан эрэр буолбут. Сотору Алтан Ордуу хаана мамлүк султааннар Персия ильхааннар бас билиилэригэр ирдэбиллэрин өйөөбүт[6].

Джучи Улууһа 1269 сыллааҕы Таласс курултаайыгар официальнайдык тутулуга суох судаарыстыба диэн бигэргэммит. Эбиитин үс улуус баһылыктара кинилэр дьонноро куораттары уонна олохсуйан олорор нэһилиэнньэлэри кураанахтыа суохтара диэн тыл биэрбиттэрэ. Монгуол империятын күүһүттэн тахсан, Джучи Улууһа сайдан саҕалаабыт: омуктар ыккардыларынааҕы атыы-эргиэн улааппыт, саҥа куораттар баар буолбуттар уонна эргэ куораттар чөлүгэригэр түспүттэр, генуэ атыы-эргиэн факториялара Кырыымҥа баар буолбуттар[2].

Мэнгу-Тимур баарыгар Алтан Ордууҕа манньыаттар баар буолбуттар. Манньыат быһыытын «үрдүкү хаан» диэн баһылык тиитулун уонна Бату бииһин тамҕаатын кытта саҕалаабыт. Бу дьайыы кини тутабыла суоҕун биллэрэрэ[2].

Джучи Улууһугар былаас тургутуллубутугар, Мэнгу-Тимур тас боппуруостары быһааран саҕалаабыт. 1268—1269 сылларга Орто Азия ис иирээн сэриитигэр киирбитэ. Хайду хааны Хубилай утары кыргыһыытыгар өйөөбүтэ[2].

Новгородецтар көрдөһүүлэринэн, 1269 сыллаахха Алтан Ордуу хаана Мэнгу-Тимур Улуу Новгорокка, Ливон рыцардарын-кириэстээх походтарын утары хампаанньаны тэрийэргэ улахан аармыйаны ыыппыта. Нарва кириэппэһин иннинэ ааспыт хаан аармыйатын көрдөрүүтүн кэннэ утарсааччылар эйэни кэпсэппиттэрэ[7]. Никон летопиһигэр маннык суруллубута:

…князь велики Ярослав Ярославич, внук Всеволожа, посла к Володимерю собирати воинства, хотя ити на немци, а собрася сила многа, и великий баскак Володимерский Иаргаман и зять его Айдар со многими татары приидоша, и то слышавше немци устрашишася, и вострепетавше прислаша дары послы своя, и добиша челом на всеи воли его, и всех подариша, и великого баскака, и всех князей татарских и татар; зело бо бояхуся и имени Татарского. И тако всю волю сътворивше великого князя Ярослава Ярославича, и Наровы всея отступишася и полон весь возвратиша (ПСРЛ, т. X, с. 147).

Владимир-Суздальскай улуу кинээс Ярослав Ярославич Тверьской новгородецтары кытта сөбүлэһиитэ эмиэ Алтан Ордуу хаана Мэнгу-Тимур посуолларын көмөтүнэн буолбута. Бу туһунан 1270 сыллаахха «Тверь улуу кинээһин Ярослав Ярославиһы кытта Новгород дуогабардаах грамотатыгар» этиллэр[8]:

Се приехаша послы от Менгу Темеря цесаря / цря сажатъ Ярослава съ грамотою Чевгу и Баиши[9][10][11].

undefined

Рашид-ад-Дин хаалбыт туоһулааһынан, Мэнгу-Тимур Хулагиттарга сыһыаннаах Берке балыытыкатын салҕаабыт. Кавкааз фронугар кыргыһыы салгыы турбута. 1270 сыл атырдьах ыйын 20 күнүттэн 1271 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр диэри Мэнгу-Тимур саҕалаабыт сэриитигэр, Абаҕа сэриилэһиттэрэ үлтүрүтүлүбүттэрэ, ол эрээри бу түбэлтэ туһунан сиһилии туох да хаалбатах[12]. Алтан Ордуу баһылыгын Эгиипэт уонна Сирия Мамлүк султаана Бейбарс I өйөөбүт. Сэрии эйэ дуогабарынан бүппүт[3]. Нумуган диэн Хубилай уола Мэнгу-Тимур хаайыылааҕа буолбут. Хаан өлөрүн диэри Алтан Ордуу хаайыытыгар сыппыт[12].

Хойукку сыллара

1270 сыллаахха Мэнгу-Тимур сэрииһииттэрэ Византияҕа сэриилээн айаннаабыттар. Константинополи кытта эйэ дуогабара суруттарыллыбыт, Ноҕай Ефросиния диэн Михаил VIII булумньу кыыһыгар кэргэн тахсыбыт. Аныгыскы сылга Ноҕай Болгарияҕа сэриилээн барбыт. Мэнгу-Тимур кэмигэр Болгарияҕа өссө иккитэ түспүтэ[3].

Ол тухары Мэнгу-Тимур ис боппуруостарыгар төннөн, 1270-с сылларга Джучи улууһун нэһилиэнньэтин, ол иһигэр Русь нэһилиэнньэтин биэрэпис ыыппыта. Арассыыйа нэһилиэнньэтин бастакы биэрэписэ Мэнгу-Тимур Владимир куорат кинээһин Василий Ярославиһы нолуоктары кистиир диэн сэрэйбитин кэннэ 1257—1259 сылларга буолбута[5]. 1270 сыллаахха Мэнгу-Тимур Рязан кинээһэ Роман Олеговичы сымыйа тыллааһын иһин өлөрбүт. Роман Олегович бэйэтин подданнайдарын турууласпыта уонна, тыллааһын этэринэн, хаан итэҕэлин утарбыт[13].

1275 сыллаахха Галицкай кинээс Лев Динилович Литва кинээһин Тройдены утары сэриигэ Алтан Ордуу хааныттан өйөбүлү көрдөспүтэ. Мэнгу-Тимур Ягурчин салайааччылаах аармыйаны ыыппыта. Литваны утары хампаанньаҕа Алтан Ордуу былааһыттан тутулуктаах нуучча кинээстэрэ кыттыбыттара: Роман Михайлович Старый, Глеб Смоленский уо. д. а. Төннөн иһэн, Ордуу сэриилэрэ Курскай княжество сирин-уотун үрэйбиттэр[12].

Кыһын 1277 сыллаахха Мэнгу-Тимур нуучча сэрииһиттэри хомуйан Кавказ хайаларыгар олорор алааннары уонна чэркиэстэри сэриилэһэ барбыт. Сэриилээһиҥҥэ кыттыбыттар Глеб Василькович, Фёдор Ростиславич, Андрей Александрович Городецкай уонна атын дружиналаах кинээстэр. Дедяков диэн Хотугу Кавказ тиһэх монгуоллары утарсар киин куораты урусхаллаабыттар[5].

Билиҥҥи дакаастабылларынан, Мэнгу-Тимур 681 хиджра сылыгар өлбүт (1282 сыл муус устар 11 күнэ — 1283 сыл кулун тутар 31 күнэ). Кини тамгалаах бүтэһик манньыаттара ол дьыл оҥостубуттара. Хаан өлүүтүн биричиинэтинэн күөмэйигэр искэн буолбут[2].

Салайыы сыанабыла

Историктар санааларынан, Мэнгу-Тимур кэмигэр Алтан Ордуу тутулуга суох буолбуттан эбии силигэлиитин билбит. Мэнгу-Тимур правительствата хаан былааһын күүһүрдүүтүгэр көмөлөспүттэр. Атын хааннар сүрүн үп-харчы баарын ылбатахтара. Империя бас бэринэр сирдэртэн-уоттартан өлбүгэлиир чиновниктара суолталарын сүтэрбиттэр. Аны төлөбүрү хааҥҥа быһа төлүүллэрэ. Нуучча кинээстэрэ, мордва феодаллара, мари кинээстэрэ (уонна атын омуктар кинээстэрэ) дьаралыкы кытта алтан-ордуу түһээни хомуйарга финансовай реестр туппуттар, Алтан Ордуу олохтоохторо да төлүүр буолбуттар. Икки категория баар буолбут: куорат олохтоохторо (сэриигэ кыттыбат) барыстан уон быраһыаны төлүүллэрэ, көс дьон (сэрии дьону толорор) барыстан сүүс гыммыт биири төлүүллэрэ[14].

«Түүрдэр төрүттээх-уустаах мастарыгар» Мэнгу-Тимур Кэлэк-хаан диэн ааттаммыт диэн бэлиэтэнэр. Уонна кини туһунан бу курдук суруллар «кырдьыктаах, өйдөөх, үтүө майгылаах ыраахтааҕы этэ»[12].

undefined

Нуучча кинээстэриттэн уонна духовенствоттан үчүгэйдик сыанабылланара. Православияны утарсыбат сыһыанын иһин кинээстэри кытта сыһыаннара үчүгэй этэ. Итэҕэл үлэһиттэрэ хаантан араас туһалаах дьаралыгы туппуттар, ол иһин нуучча духовенствота привилегиялаах бөлөххө киирбит. Бу туһунан XIX үйэлээҕи үөрэхтээх дьон үчүгэйдик билэрэ, холобура А. С. Пушкин П. Я. Чаадаевка суруйбута: Татаардар аһынар сатабылларынан, духовенства соҕотох —икки хараҥа үйэ быыһыгар византийскай билии кубархай кыымын аһаппыта[16].

Мэнгу-Тимур дьаралыга

Мэнгу-Тимур аатыттан, биһиги көлүөнэбитигэр тиийбит дьаралыктарыттан бастакыта 1267 сыллаахха, Нуучча православнай таҥара дьиэтин Кыһыл көмүс Ордаҕа дьаһайартан босхолуур туһунан суруллубута. Ол гынан баран, бу иннинэ атыыһыттар эмиэ кини бэлиэтин ылаллара биллэр. 1266 сыллаахха Кыһыл көмүс Орда хаана Мэнгу-Тимур Кырыымҥа баар наместник, бэйэтин сиэнин Оран-Тимуру нөҥүө генуэзецтарга Кафа куоракка олохсуйарга көҥүл биэрбитэ, ол түмүгэр Кырыым атыыта-эргиэнэ сэргэхсийбитэ уонна Кырыым тумул арыытын уонна киин куората Солхат суолтата улааппыта[14].

Биир сылынан Кыһыл көмүс Орда хааннарыттан бастакы Мэнгу-Тимур нуучча духовенствотыгар дьаралык таһааран, нуучча митрополитын хас да нолуоктан уонна бэбииннэстэн босхолообута[2]. Бу нуучча таҥара дьиэтигэр уонна духовенствоҕа тыытыллыбат буолуу хартыынатын көрүҥэ — дьаралык саҕатыгар Чингисхаан аата ыйыллыбыта. Манна бэлиэтээн эттэххэ, Мэнгу-Тимур иннинээҕи хааннар нуучча игуменнарын, манаахтарын, аҕабыыттарын уонна пономардарын биэрэпис кэмигэр «ааҕыллыбат» ахсааннарыгар киллэрбэтэхтэрэ (Лаврентьевскай летопись). Аны бэлиэ дьиэ кэргэн чилиэннэрин киллэрэн туран, духовенство киэҥ социальнай бөлөх быһыытынан чэпчэтиилэрин бигэргэппитэ; сыаркап уонна манастыыр сирдэрэ онно үлэлиир дьону кытта нолуок төлөөбөт этилэр; Бары «сыаркап дьоно» байыаннай сулууспаттан босхоломмуттара[6].

Мэнгу-Тимур православнай таҥара дьиэтигэр чэпчэтиилэрэ, кини иннигэр олорбут дьон дьаралыктарын кытта тэҥнээтэххэ, улахан[17].

Бэриллибит чэпчэтиилэрин иһин, нуучча аҕабыыттара уонна монахтара Мэнгу-Тимур, кини дьиэ кэргэнин уонна салҕааччыларын туһугар Таҥараҕа үҥүөхтээх этилэр. Дьаралык тиэкиһэ Мэнгу-Тимур (эбэтэр кини сүрүн монгуол сэкирэтээрэ) уонна нуучча духовенствотын бэрэстэбиитэллиир Сарай епискоба Митрофан бииргэ хомуйбуттар диэн сабаҕалыахха сөп[18].

Дьиэ кэргэн

Аҕата: Тукан — Бату-хан уола, Джучи сиэнэ, Чингисхан хос сиэнэ[19].

Ийэтэ: Хучухадунь (Кучу) — Торельчи-гургэн уонна Чечейген кыыһа, ойраттар салайаачылара Худуха-беки уонна Чыҥыс хаан сиэнэ[19].

Рашид-ад-Дин Мэнгу-Тимур үс аҕа кэргэннэрин ааттаабыта:

  1. Ольджай-хатун конкурат биистэн
  2. Султан-хатун ушин биистэн
  3. Кутуй-хатун[19].

Араб ааптардара өссө үс кэргэннэрин ааттабыттара:

  1. Джиджек-хатун,
  2. Тутлын-хатун (Туйлун-хатун),
  3. Тудаюн-хатун[12].

Уон уолаттарын ааттара биллэллэр:

  1. Алгуй (Рашид-ад-Дин суруйарынан — Ольджай-хатун уола; Бейбарс суруйарынан — Джиджек-хатун уола)
  2. Абачи (Аукаджи, Аячи)
  3. Тудукан (эбэтэр Тудан; Султан-хатун уола)
  4. Буркук (Бурлюк) (Кутуй-хатун уола)
  5. Токта (Ольджай-хатун уола)
  6. Сарай-Бука
  7. Мулакай
  8. Кадан
  9. Кудукан
  10. Тогрылча[12].

Кыыстара (Мэнгу-Тимура хас да кыыстаах этэ, летописка бааллар эрэ суруллубуттар):

  1. Курдучин (аҕас сарыабына) — керманскай султан Джелаль-ад-дин Союргатмиш кэргэнэ, эмир Саталмиш Боралиги уола кэргэнэ, Тогай кэргэнэ.
  2. (?) — эмир Сутай-ахтачи кэргэнэ.
  3. Ара-Кутлуг — Тарагай-гурген кэргэнэ, Доладай-эюдэчи кэргэнэ[19].

Култуураҕа

2018 сыллаахха Бастакы ханаалга «Кыһыл көмүс Орда» устуоруйа сериала тахсыбыта, Мэнгу-Тимуру Казахстаан артыыһа Санжар Мадиев оонньообута[20].

Санжар Мадиев «Кыһыл көмүс Орда» сериалга Мэнгу-Тимур оруолугар
Санжар Мадиев «Кыһыл көмүс Орда» сериалга Мэнгу-Тимур оруолугар

Быһаарыылар

  1. ↑ China Biographical Database (англ.)
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Мэнгу-Тимур-хан. АО «Национальная компания «Kazakh Tourism». Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2024.
  3. ↑ 1 2 3 Золотая орда. Улус Ждучи. Хронос. Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2024.
  4. ↑ Андреев А. Р. История Крыма. — М.: Монолит-Евролинц-Традиция, 2002. — 274 с. — ISBN 5-93442-005-0
  5. ↑ 1 2 3 Мэнгу-Тимур. Большая российская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2024.
  6. ↑ 1 2 3 4 Вернадский Г. Монголы и Русь. — М.: Ломоносовъ, 2023. — 424 с. — ISBN 978-5-91678-117-5
  7. ↑ Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая степь. Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН. Сигэнии күнэ: 26 Олунньу 2024.
  8. ↑ Договорная грамота Новгорода с тверским великим князем Ярославом Ярославичем от 1270 года. Восточная литература. Средневековые исторические источники Востока и Запада. Сигэнии күнэ: 24 Тохсунньу 2024. Архивировано 8 Атырдьах ыйын 2014 года.
  9. ↑ Хорошкевич А. Л. Из истории русско-немецких отношений XIII в. // Исторические записки. — 1965. — № 78. Архивировано 8 Атырдьах ыйын 2014 года.
  10. ↑ Соловьёв С. М. Глава 3: От Батыева нашествия до борьбы между сыновьями Александра Невского. История России. Всемирная мировая история. Сигэнии күнэ: 24 Тохсунньу 2024. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2014 года.
  11. ↑ Укрепление боярской власти во второй половине XIII века // Очерки истории средневекового Новгорода. Plam.ru. Сигэнии күнэ: 24 Тохсунньу 2024. Архивировано 4 От ыйын 2014 года.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 Мэнгу-Тимур. Воронеж судаарыстыбаннай университета. Сигэнии күнэ: 23 Тохсунньу 2024.
  13. ↑ Благоверный князь Роман Олегович, Рязанский. Православный церковный календарь. Сигэнии күнэ: 24 Тохсунньу 2024.
  14. ↑ 1 2 Рахманалиев Р. Империя тюрков. Великая цивилизация. — М.: Рипол-Классик, 2009. — ISBN 978-5-386-00847-5
  15. ↑ Бугарчев А.И, Степанов О.В. О Булгарских монетах Менгу-Тимура с титулом «АН-НАСИР ЛИ-ДИН АЛЛАХ» (1266-1272 гг.) // Археология Евразийских степей : журнал. — 2022. — № 6. — С. 8—13.
  16. ↑ А. С. Пушкин как оппонент П. Я. Чаадаева. Руниверс. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2024. Архивировано 8 Атырдьах ыйын 2014 года.
  17. ↑ Ярлыки ордынских ханов русским митрополитам. Educational Orthodox Society «Russia in colors» in Jerusalem. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2024.
  18. ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь. — Тверь: ЛЕАН; М.: АГРАФ, 1997. — С. 172—173. — 460 с.
  19. ↑ 1 2 3 4 Рашид ад-Дин Джами ат-Таварих: сборник летописей (XIV век).
  20. ↑ Сериал «Золотая Орда» на Первом канале: дата выхода, актеры, сюжет и трейлер. Вокруг ТВ (11 Кулун тутар 2018). Сигэнии күнэ: 24 Тохсунньу 2024.

Литэрэтиирэ

  • Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер. с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой. — Тверь, М.: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6
  • Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1950.
  • Григорьев A. П. Сборник ханских ярлыков русским митрополитам. Источниковедческий анализ золотоордынских документов. — СПб: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — С. 124–126. — 276 с. — ISBN 5-288-02581-9
  • Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII–XIV вв. / Отв. редактор В. И. Буганов. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз.
  • Закиров С. Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом / Отв. редактор В. А. Ромодин. — М.: Наука, 1966. — 160 с.
  • Камалов И. Х. Отношения Золотой Орды с хулагуидами / Пер. с турецкого и науч. ред. И. М. Миргалеева. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2007. — 108 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-94981-080-4
  • Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
  • Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
  • Присёлков М. Д. Ханские ярлыки русским митрополитам. — Петроград: Тип. "Научное дело", 1916. — С. 94—98. — 116 с.
  • Прохоров Г. М. Лаврентьевская летопись. Текст. Перевод. Исследования. — СПб.: Росток, 2017. — ISBN 978-5-94668-150-6
  • Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960. — 1500 экз.
  • Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар