Абаҕа-хаан
Абаҕа, Абака (олунньу-кулун тутар 1234, Монголия — 1 муус устар 1282, Хамадан, Иран) — Хулагуидтар судаарыстыбаларын иккис илханнара (1265—1282).
1256 сыллаахха Персияҕа Хулагу диэн аҕатын кытта кэлэн монгуол сэриилээн ылыыларын басхана буолбут. Аҕата өлбүтүн кэннинэ уус көҥүлүнэн ыраахтыҕынан талыллыбыт. Хубилай хаан тургутуута биэс сыл буолан кэлбит. 1265 сылга Абаҕа, аан бастаан Хулагууҕа анаммыт, Мария Деспина диэн Михаил VIII Палеолог кыыһын кэргэн ылар, эбит.
Тас балыытыка
Абаҕа баарыгар Алтан Ордууну кытта сэрии дьайыылара салҕыы барбыттара. 1266 сыллаахха Персия ильхана хотуттан көмүскэнээри Кура диэн өрүс хотугу кытылыгар эркини тутарга салайбыт. 1278 сыллаахха Абаҕа кавказ омуктарын баһылаабыт.
Абаҕа Чингисхан сиэнэ Хулагу мамлүктары утары сэриитин салҕаабыт. Христианнары кытта союз оҥороору кыммыта табылымматах.
Арҕаа Эгиипэт султаана Бейбарс I Киликияҕа киирбит уонна түүр тыллаах мусулмааннары суох кынаары кыммыт, ол эрээри кинини элбэх монгуол сэриилэһээччилэрэ көрсүбүт. 1277 сыллаахха Эгиипэккэ төннүбүт. 1280 сыллаахха монгуоллар Сирияҕа киирэллэр уонна Халеб куораты алдьаталлар. Аныгыскы сылга Абаҕа убайа Менгу-Тимур мамлүктэри кытта кыргыһар, өрүттэр элбэх дьону сүтэрэн чугуйбуттар.
Илин Абаҕа сэрииһиттэрэ элбэҕи ситиспиттэр. Борак-хаан элбэх ахсааннаах чаҕатай сэриилэһиттэрин төттөрү оҕуспуттар. Бухара диэн куораты урусхаллаабыттар.
Ис балыытыка
Балыытыкаҕа христианствоны өйүүрэ. Мария диэн Михаил Палеолог кыыһыгар кэргэн тахсыбыта. Араас итэҕэл батыһааччылар ыккардыларыгар эйэни харыстыыра. Дьадаҥыйбыт сэлиэннэ дьоно нолуога кыччаабыта.
Библиография
Төрүттэр
- Пашуто В. Т., Шталь И. В. Некоторые данные об источниках по истории монгольской политики папства. Послание хана Абаки папе, Клименту IV // Вопросы социально-экономической истории и источниковедения периода феодализма в России. Сборник статей к 70-летию А. Новосельского. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 209—213.
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. А. К. Арендса. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1946. — Т. 3.
Литэрэтиирэ
- Бартольд В. В. Абака // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1971. — Т. VII: Работы по исторической географии и истории Ирана. — С. 475—476.(кыаллыбат сигэ)
- История Ирана с древнейших времён до конца XVIII века. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 192—193. — 390 с. — 2250 экз.
- Гатапов А. С. Абага // Монгольская историческая энциклопедия. — Улан-Удэ: Буряад соёл, 2015. — С. 5. — 688 с. — ISBN 978-5-91121-128-8
Сигэлэр
- Jackson P. Abaqa (англ.). Encyclopædia Iranica. Сигэнии күнэ: 3 Балаҕан ыйын 2011. Архивировано 4 Олунньу 2012 года.