Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Алексей Евсеевич Кралин (төрүүрүгэр араспаанньата Иванов; 1893 сыл кулун тутар 29 күнэ, Абаҕа — 1974, Абаҕа, Саха АССР) — сэбиэскэй бэлитиичэскэй уонна хаһаайыстыбаннай диэйэтэл, Саха сиригэр, Сибииргэ уонна Киин Азияҕа Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, байыаннай хамандыыр.

Олоҕун олуктара

1893 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ[1][2][3].

Аҕата Евсей Иванович Иванов оҕотугар нуучча бэлитиичэскэй сыылынайын Алексей Кралин аатын биэрбит (уос номох быһыытынан, кини ол кэмҥэ Абаҕаҕа олорбут уонна саҥа төрөөбүт уол киинин быспыт)[4].

Абаҕатааҕы биир кылаастаах норуот училищетыгар үөрэммитэ, онтон Дьокуускайдааҕы икки кылаастаах оскуоланы бүтэрбитэ. Оскуоланы бүтэрэн баран «Якутские епархиальные ведомости» хаһыат таҥааччытынан үлэлээбитэ.

1915 сыллаахха Арассыыйа импиэрийэтин аармыйатыгар сулууспалыы ыҥырыллыбыта.

Байыаннай сулууспаттан Дьокуускайга төннөн кэлэн баран, революционнай куруһуокка, миитиннэргэ сылдьыбыт, онно М. К. Аммосовы уонна П. А. Слепцов-Ойуунускайы кытта билсибит[2][4][3].

Байыаннай сулууспа уонна Гражданскай сэриигэ кыттыыта

1920 сылтан Дьокуускай уокуругар сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа кыттыбыта, бэйэтин улууһун ревкомугар үлэлээбитэ. Ол сыл Былатыан Ойуунускай мэктиэтинэн хомуньуус баартыйа (нууч. РКП(б)) кэккэтигэр киирбитэ.

1921 сыллаахха Үөһээ Дьааҥыга уезд партячейкатын сэкиритээринэн анаммыта, ону тэҥэ милииссийэ начаалынньыгынан үлэлээбитэ. 1922 сыл муус устарыгар Өлүөхүмэтээҕи РКП(б) уобаластааҕы кэмитиэтин сэкиритээринэн талыллыбыта уонна олохтоох бойобуой дружина начаалынньыгынан анаммыта[3][4].

Саха сирин бырабыытылыстыбатын туһаайыытынан Казань куоракка Кыһыл Аармыйа хамаандалыыр састаабын холбоһуктаах куурустарыгар үөрэнэ ыытыллыбыта. 1924 сыл тохсунньутугар Казаннааҕы холбоһуктаах байыаннай оскуоланы бүтэрбитэ уонна Туркестан фронугар (нууч.) (сах. 4-с Туркестанскай стрелковай дивизия пулеметнай ротатын хамандыырынан анаммыта. Самарканд уонна Бухара оройуоннарыгар сэбиэскэй былааһы утарар сэбинэлиилээх бөлөхтөрү хам баттааһыҥҥа кыттыбыта.

1924 сыллаахха, Саха сиригэр төннөн кэлэн, Национальнай рота военкомунан анаммыта, оттон ол сыл сэтинньитигэр — И. Я. Строд этэрээтин военкома буолбута. 1925 сыллаахха Артемьев этэрээтин суох оҥорууга кыттыбыта[1][3].

Баартыйаҕа үлэтэ

1925 сылтан өрөспүүбүлүкэ байыаннай хамыһаара буолбута. 1926 сыллаахха Алдан куоракка милииссийэ начаалынньыгынан, ол кэннэ — Алдан уокуругун ситэриилээх кэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн анаммыта, онно 1928 сылга диэри үлэлээбитэ[3].

Ол кэнниттэн БСКБ Киин кэмитиэтин иһинэн баартыйа үлэһиттэрин куурустарыгар үөрэммитэ; ол түмүгэр 1930 сыл балаҕан ыйыттан салайар уонна хаһаайыстыбаннай дуоһунастарга сылдьыбыта.

1930-с сыллар саҥаларыгар Өймөкөөн оройуоннааҕы сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бастакы бэрэссэдээтэлэ буолбута. Бу дуоһунаска 1934 сылга диэри үлэлээбитэ[4].

1937 сыллаахха Саха АССР социальнай хааччыйыыга норуодунай хамыһаарын солбуйааччытынан анаммыта[3].

Тутуллуута, сууттаныыта уонна реабилитацията

1938 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр (атын дааннайдарынан — 1938 сыл алтынньы 9 күнүгэр) контрреволюционнай-омугумсуйар хамсааһыҥҥа кыттыбыт диэн буруйданан тутуллубута. 1939 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү суута РСФСР ХК 58 ыст. 2 п., 58 ыст. 7 п. уонна 58 ыст. 11 п. сууттаабыта уонна 20 сылга Мурманскай уобаласка хаайыыга ыытыллыбыта[3][4].

1940 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр реабилитацияламмыта уонна босхоломмута: дьыала Саха АССР НКВД-тынан дакаастабыла суоҕуттан сабыллыбыта[2][1].

Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар уонна сэрии кэннинээҕи кэмҥэ үлэтэ

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Чурапчытааҕы холбоһуктаах оройуоннааҕы байыаннай хамыһарыйаатынан ыҥырыллан Кэбээйи улууһугар үлэ фронугар ыытыллыбыт. Кэбээйитээҕи балык собуотугар Таас Тумус диэн сиргэ балыктыыр артыаллар Устааптарынан, ону тэҥэ рыбнадзор үлэһитинэн үлэлээбитэ[4].

Кэнники Кэбээйи улууһугар «Холбос» Өрөспүүбүлүкэтээҕи туһанар уопсастыбалар сойуустарын Лүксүгүүннээҕи кыыл иитэр пиэрмэтин төрүттээччитэ уонна дириэктэрэ буолбута. 1959 сылтан биэнсийэҕэ олорон уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктаммыта[1].

1960-с сыллар бүтүүлэригэр — 1970-с сыллар саҥаларыгар төрөөбүт дойдутугар төннөн Амма улууһун Абаҕа сэлиэнньэтигэр олохсуйбута. 1974 сыллаахха өлбүтэ[3].

Наҕараадалара

  • Ленин уордьана;
  • «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан;
  • «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл;
  • «ССРС эргиэнин туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ;
  • Бүтүн Сойуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатын кыттыылааҕын мэтээллэрэ;
  • Амма улууһун Ытык олохтооҕо[3].

Дьиэ кэргэнэ

Кэргэннээх, биир уол оҕолоох эбит[3].

Аатын үйэтитии

  • 1992 сыл муус устар 6 күнүгэр Амма улууһун Абаҕа агрооскуолатыгар А. Е. Кралин-Иванов аата иҥэриллибитэ[5];
  • Кэбээйи улууһун Арыктаах нэһилиэгин Лүксүгүн сэлиэнньэтигэр кини аатынан уулусса баар[3].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 29 марта 2023г. 130 лет со дня рождения Кралина (Иванова) Алексея Евсеевича (рус.). Амгинская библиотека. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Кралин Алексей Евсеевич (1893) (рус.). Открытый список. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (рус.). Последние герои империи среди наших соотечественников. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 А. Галузо. Председатель райсовета, 2011
  5. ↑ МБОУ Абагинская СОШ им. А. Е. Кралина Амгинский улус (рус.). Образование Якутии. Сигэнии күнэ: 24 Бэс ыйын 2026.

Литература

Категориялар