Дааннай экэниэмикэтэ (национальнай бырайыак)

Бырайыак аан бастакытын «Вычисления и связь. Квантовый мир» форумҥа 2023 сыллаахха сүрэхтэммит^[2]. Национальнай бырайыак салайааччылара - вице-премьер Дмитрий Григоренко, РФ сыыппараҕа министиэристибэтин баһылыга Максут Шадаев^[3].

Былаан быһыытынан, национальнай бырайыак оҥоһуу өй уонна квантовай компьютернай технологиялар эйгэлэригэр дойду суверенитетын хааччыйыыны ситиһиэхтээх^[4]. Маны таһынан, сыыппара технологияларын олоххо киллэриигэ социальнай уонна экэниэмикэлии кыһалҕалары быһаарыахтаах^[5].

2023 сыллаахха «Вычисления и связь. Квантовый мир» форум кэмигэр Владимир Путин «Дааннай экэниэмикэтэ» национальнай бырайыак дойду экэниэмикэтин, социальнай эйгэни, былаас уорганнарын хаачыстыбаннай үлэҕэ көҕүлүөхтээх диэн бэлиэтээбит. Национальнай бырайыак былаана диэн дааннайы хомуйуу, тиэрдии, харайыы ньымаларын көмөтүнэн дьон олоҕо тупсуохтаах, дойдуну салайар укулаат сайдыахтаах^[6]. Судаарыстыба баһылыга эппитинэн, национальнай бырайыак тус сыала - экэниэмикэ сайдыытын олох туспа суолларын арыйыы буолар, ол барыта бииргэ түмүллэн дойдуга олох таһымын көрдөрүүтэ биллэ үрдүөхтээх:

Манна этиллибит цифровой экэниэмикэ, оҥоһүү өй, үрдүкү технологиялаах бырайыактар, ол иһигэр квантовай технологиялары сайыннарар «дорожнай картаҕа» баар өйөбүллэрин ордук көдьүүстээхтик туһаныы эрэ буолбатах. Биһиги инники күөҥҥэ сылдьар арыйыылары, олоххо киллэрэр биир кэлим систиэмэни толкуйдуохтаахпыт, суоллары тобулуохтаахпыт. Биллэн турар, бу олох бары эйгэтин уонна технологияларын таарыйар^[7].

Национальнай бырайыак олоххо киириитигэр чопчу хардыылар:

• дааннайдары хомуйуу систиэмэтин тупсарыы (сиринэн сибээскэ уонна спутник көмөтүн өссө көдьүүстээхтик туһанарга анаммыт эбийиэктэри бөҕөргөтүүгэ үрдүк көрдөрүүлээх квантовай сенсордары оҥорон таһаарыы, доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр ыарыыны эрдэттэн булан киэҥник тарҕанарын тохтотуу);
• иһитиннэриини тиэрдии, тарҕатыы ньымаларын тупсарыы (промышленнай робототехникаҕа, пилота суох көтөр аалларга, куорат эйгэтин автоматизациянан хааччыйыы);
• дааннайдары харыстааһыҥҥа уонна суоттааһыҥҥа бары өттүнэн эрэллээх эйгэни тэрийии (судаарыстыбаннай уорганнар, тэрилтэлэр, сибээс оператордарын үлэлэригэр дааннайдары чочуйар, үөрэтэр кииннэри тэрийии);
• Квантовай уонна фотоннай ньымаларга олоҕуран аныгы компьютердары оҥорон таһаарыы;
• Дааннайдар систиэмэлэригэр куттал суох буолуутун хааччыйыыны ситиһии (квантовай коммуникациялар уонна квантовай шифрдааһын);
• Төрүт халыыптары уонна дааннайдары кытта үлэ боротокуолларын үөрэтии;
• Дааннайдар анализтарыгар уонна сыныйан үөрэтии тиһилигин тэрийии (оҥоһуу өй уобалаһыгар анаммыт дьаһаллар киирсэллэр, маны сэргэ, бэйэ программаларынан хааччыйыы);
• Куодтары харыстыыр сири тэрийии (Арассыыйаттан уонна тас дойду судаарыстыбаларыттан программистарга үлэ усулуобуйатын тэрийии^[7].

Национальнай бырайыак 2025—2030 сылларга үлэлиир. Бырайыак уопсай үбүлээһинэ, быһа барыллаан, 2,3 триллион солкуобай, мантан 1 триллион солкуобайа бэдэрээлинэй бүддьүөттэн көрүллэр, онтон атына — бүддьүөт таһынааҕы инвестициялар^[8].

Национальнай бырайыакка киирэр бэдэрээлинэй бырайыактар^[3][9]:

• «„Интернет“ информационнай-телекоммуникационнай ситимигэр киирэр кыах инфраструктурата»;
• «Социальнай эйгэҕэ сыыппара платформалара»;
  • «Сыыппаранан судаарыстыбаннай салайыы» (элбэх кыаҕы эрэйэр бырайыак);
• «Оҥоһуу өй»;
• «Киберкуттал суох буолуутун инфраструктурата»;
• «Дойду быһаарыылара»;
• «Прикладной чинчийиилэр уонна кэскиллээх оҥоруулар»;
• «Сыыппараны уларытыыга каадырдар»;
• «Судаарыстыбаннай статистика».

Национальнай бырайыагы олоххо киллэриигэ, сайдыы баараҕай сыалын ситиһиигэ дойду инженердэрин, учуонайдарын иннигэр турар улахан эппиэтинэһи «Росатом» салайааччыта Алексей Лихачёв уустаан-ураннаан, тэҥнэбилгэ тутан санаатын этэн турар. Корпорация баһылыга бастакы квантовай компьютеры оҥорууну бастакы сэбиэскэй атомнай буомбаны айыыны кытта тэҥниэххэ сөп, бастакы да, иккис да, олох туох да суохтан, хара бастааҥыттан дойду суверенитетын хааччыйыыга туһуламмыт олоххо улахан суолталаах хамсааһыннар буолаллар:

Эйигин Бырабыыталастыба дьиэтигэр ыҥыран ылаллар уонна үс-түөрт сылынан үлэҥ түмүгүн көрдөрүөхтээххин диэн ирдииллэр...... технологията ситэ өйдөнө илик, ис тутула суох, ол эрэн эйигин кыраҕы хараҕынан бырабыыталастыба уонна Билим академията көрөн олорор. Манна, биллэн турар, санааҕар атомнай салаа сайдыытын бастакы түһүмэҕэр турбут, үлэлээбит Лаврентий Павлович Берия мөссүөнэ көстөн кэлэр уонна саамай үрдүк чыпчаалга турар сэбиэскэй уонна арассыыйатааҕы атомнай промышленность сайдыытын сыыска-буорга тэпсибэт күүстээх санаа үөскүүр. Бу саамай иэйиилээх чаас буолар^[7].

Бэйэ дойдутун квантовай компьютера «Росатом» чопчу салалтатынан анал лабораторияҕа төрүттэммит. Оҥорон, айан таһаарааччы Илья Семериков Алексей Лихачёв этэр санаатын бэйэтин аатыттан эмиэ тиэрдэр. Бэйэтэ физик уонна кини бииргэ үлэлиир дьоно Илья Заливако уонна Саша Борисенко — үтүө өрүттээх «шарашка» баҕа өттүнэн хаайыылаахтара буолабыт диэн быһаарар. Маннык тэҥнэбил мээнэҕэ оҥоһуллубат, ол саҕана Туполев, Королёв, Термен үлэлиир кэмнэригэр көтөр ааллары, тимир көлөнү мотуордарын, ракетаны тутууга саамай улахан кэскиллээх хамсааһын тахсыбыта^[10]. 2023 сыллаахха кэскиллээх технологиялар форумнарыгар Илья Семериков кэпсээбитинэн, ионнай квантовай процессоры кытта үлэҕэ бириэмэм улахан аҥарын дьиэ кэргэммин кытта буолбакка, лабораторияҕа атаарабын диир:

Ол кэмтэн номнуо үс сыл ааста, биһиги лабораторияҕа олоробут – субботалар, өрөбүллэр, бэнидиэнньиктэр. Хата, биһигини ФИАН киэһэ 11 чааска хатанара быыһаабыта. Ол иһин эрэ хоммот, дьиэлиир этибит^[7].

Квантовай компьютеры айарга, бастатан туран, Илья Семериков талааннаах, дэҥҥэ көстер кэллэктииби тэрийбит. 2023 сыллаахха интервьюга билиммитинэн, кэллэктииби тэрийэргэ 10-ча сыл бараммыт. Инженер этэринэн, өссө 10 сыл былааҥҥа баар толкуйдары олоххо киллэриигэ барыаҕа:

Биһиэхэ наадалааҕа уонна үөрүүлээҕэ диэн кини [квантовый компьютер - эрэдээктэр] туһалааҕы оҥорор, ол эбэтэр аҥардастыы наука тылынан, суругунан буолбакка чопчу молекулалары көрдөрөр. Бу биһиэхэ олус наадалаах. Биллэн турар, биһиги баҕа санаабыт - туһалаах квантовай компьютеры оҥорон таһаарыы. Бу квантовай компьютер саамай үрдүк технологиялаах, кыамталаах компьютертан көдьүүһэ өссө улахан буолуохтаах, киэҥ эйгэҕэ туһата улахан, элбэх соругу түргэнник толорор кыахтаныахтаах^[7].

«Дааннай экэниэмикэтэ» национальнай барыл олоххо киириитигэр экэниэмикэлии сайдыы уонна үлэ министиэристибэлэригэр сыл ахсын үлэ ырыынагын үөрэтии барыахтааҕын туһунан сорудах бэриллэн турар. Бу үлэ сүрүн сыала оҥоһуу өй технологията олоххо киириитэ Арассыыйаҕа дьон дьарыктаах буолуутугар дьайыытын сыанабыла тохтоло суох ыытыллыахтаах^[11].