Туризм уонна ыалдьытымсах буолуу (национальнай бырайыак)

Национальнай бырайыак бастаан «Туризм уонна ыалдьытымсах буолуу индустрията» диэн ааттаммыт. 2020 сыллаахха хамсык ыарыытын кэмигэр (коронавирус пандемиятын) оҥоһуллан тахсыбыт уонна Арассыыйа бэрэсидьиэнин Владимир Путин өйөбүлүн ылбыт^[2]. Национальнай бырайыак үлэҕэ 2021 сыллаахха киирбит^[3]. Кини барыла үс көҕүлээһинтэн турар:

• Туристическай инфраструктураны сайыннарыы;
• Туристическай өҥө табыгастаах буолуутун үрдэтии;
• Туризм эйгэтигэр салайыыны тупсарыы^[4].

2022 сыл алтынньы ыйыгар Арассыыйа бэрэсидьиэнэ национальнай бырайыагы оҥорбут уонна онуоха эппиэттиир туспа салааны — Туризм федеральнай ааҕыныстыбатын (Ростуризм) саппыт. Ростуризм соруктара экономика сайдыытын министиэристибэтигэр көспүттэр^[5]. Национальнай бырайыак кураторынан Дмитрий Чернышенко хаалбыт.

«Туризм уонна ыалдьытымсах буолуу индустрията» бырайыагы олоххо киллэрии 2024 сыл бүтүүтэ түмүктэммитэ. Ити сыл сэтинньитигэр барыллааһын түмүктэри таһааран, Чернышенко бырайыак үлэтигэр федеральнай бүддьүөттэн 200 млрд солк. көрүллүбүтэ диэн бэлиэтээбит уонна эппит:

«Бары көрдөрүүлэринэн сөптөөх хамсааһын баар. Холобур, 2020 сылга турист сырыытын ахсаана дойду үрдүнэн 45 мөлүйүөн эбит буоллаҕына, 2023 сылга — 84 мөлүйүөҥҥэ тиийэ улаатта. 2024 сыл түмүгүнэн турист сырыыта 92 мөлүйүөн кэриҥэ буоларын күүтэбит».

Кини национальнай бырайыак дьоһуннаах быһаарыыларын ортотугар туроператордары уонна гостиницаларга олохсуйуу өҥөлөрүн 2027 сылга диэри НДС-тан босхолооһуну ааттаабыт, ол босхолонуу гостиницаларга 2030 сылга диэри уһатыллыаҕа^[6].

Экономика сайдыытын миниистирэ Максим Решетников бырайыак олоххо киириитин быһаарыытыгар бырайыак бастакы түһүмэххэ кириисиһи утары охсуһар инструмент буолбутун уонна хамсык ыарыы (коронавирус) пандемиятын содулларын туоратарга көмөлөспүтүн туһунан эппит:

Ылыныллыбыт дьаһаллар көмөлөрүнэн салааны харыстыыр эрэ буолбакка, инфраструктураны сайыннарыы былааннарын олоххо киллэрии саҕаланар кыахтанна. Отеллары тутууга чэпчэтиилээх кирэдьииттээһин уонна модульнай гостиницалары субсидиялааһын бырагыраамалара үлэҕэ киирдилэр. Дойду иһинээҕи туризм түргэн тэтиминэн сайдар буолла. Биисинэс үрдээн иһэр ирдэбилгэ эппиэттээтэ: инвестиция улаатта. 2024 сыл бастакы аҥарыгар биисинэстэн 377 млрд солк. киирдэ, ити ааспыт сылтан 60%-нан элбэх^[7].

Саҥардыллыбыт национальнай бырайыак «Туризм уонна ыалдьытымсах буолуу» диэн ааттаммыт, ол иһигэр биэс федеральнай бырайыак киирэр:

• Нүөмэрдээх пуонданы тэрийии;
• Муора куруортара;
• Дойду туризм өттүнэн кэрэхсэбиллээх буолуута;
• Каадырдар;
• Туризмы промышленность өйөбүлүнэн хааччыйыы^[1].

Национальнай бырайыак үлэтэ 2030 сылга дылы суоттаммыт. Дойду бэрэсидьиэнэ туризм өлүүтүн ВВП 5 % диэри улаатыннарар соругу туруорбут^[8].

Экономика сайдыытын министиэристибэтин национальнай бырайыагын чэрчитинэн, биэдэмистибэ салайааччыта Максим Решетников сүрүн болҕомтотун дьону кэрэхсэтэр саҥа туристическай сирдэри тэрийиигэ, сайыннарыыга уонна кэҥэтиигэ уурар^[7]. Манна хайыһардыыр, сырылыыр хайалаах куруортары, аквапааркалары, сылы быһа эргиччи сынньанар пааркалары тэрийии эрэйиллэр. Былааҥҥа эбии 59 тыһ. саҥа нүөмэри тэрийии, саҥа тэриллибит сынньалаҥ уонна аралдьытыы инфраструктураларыгар дьон сылдьыытын сылга 23 мөлүйүөҥҥэ тиийэ улаатыннарар сорук турар^[1]. Маны таһынан былааннанар:

• Сылы эргиччи үлэлиир муора куруортарын тэрийии — Арассыыйа Федерациятын тоҕус субьегар 11 бырайыагы киллэрии: 72 тыһ. тахса саҥа нүөмэр уонна 80 тыһ. үлэ миэстэтэ тахсыаҕа;
• Дьону олохсутуу модульнай тэриллиилэрин тутуу — 10 тыһ. саҥа нүөмэр;
• РФ субьектарыгар биллэр-көстөр, бэлиэ тэрээһиннэри ыытыыга биир кэлим субсидияны көрүү, куораттарга устуоруйа кииннэрин тупсарыы, сөтүөлүүр сирдэри уонна турист маршруттарын тэрийии, хапытаалынайа суох причал инфраструктуратын тутуу — бу барыта турист сырыытын 7,4 мөлүйүөҥҥэ тиийэ үрдэтиэҕэ;
• «Харыстабыллаах оҥорон таһаарыы» хайысхатынан туризм эйгэтин 57 тэрилтэтигэр үлэ оҥорумтуотун улаатыннарар бырайыактар үлэлиэхтэрэ;
• Үөрэтэр-методическай комплекстары оҥоруу, туризм уонна ыалдьытымсах буолуу индустриятыгар 53 тыһ. тиийэ истээччини хабан, каадырдары үөрэтиини ыытыы^[1].

2021 сыл ахсынньы ыйыгар бэрэсидьиэн Владимир Путин национальнай бырайыак олоххо киириитин кириитикэлээбит. Кини чунуобунньуктар көрүллүбүт үп 83,1%-нын баһылаабыттарын туһунан отчуоттуулларын, оттон харчы улахан сорҕото дьиҥнээх дьыалаҕа, эбийиэктэри, инфраструктураны тутууга буолбакка, «Туризм.рф» корпорация устааптаах капиталыгар усунуос төлөөһүнүгэр туттуллубутун эппит (корпорация 2020 сыллаахха ахсынньы ыйга премьер-миниистир Михаил Мишустин сорудаҕынан ис уонна таһыттан киирии туризмын сайыннарыыга туһуланан тэриллибитэ). Маныаха сүрүн үлэлэр 51 % эрэ толоруллубуттар^[9]