Каадырдар (национальнай бырайыак)

2024 сыллаахха Владимир Путин Федеральнай Мунньахха Илдьитигэр (нууч.) (сах. промышленноска, билимҥэ уонна да атын эйгэлэргэ анал үөрэхтээх эдэр үлэһиттэри бэлэмнииргэ сорук туруорбут. Этии демография таһыма улаатыа диэн сабаҕалааһынтан үөскээбит: 2030 сылга дойду үрдүнэн 20-24 саастаах гражданин ахсаана 8,3 мөлүйүөн буолуоҕа, 2035 сылга — 9,7 мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дойду баһылыга тоһоҕолоон бэлиэтээбитинэн, Арассыыйаҕа 2023 сылга үлэтэ суох буолуу саамай намыһах таһыма бэлиэтэммит — 2,9 %, бу биир өттүнэн экономика үчүгэй туругун, ону тэҥэ каадырдар бары эйгэҕэ тиийбэт буолуулара (кадровай аччыктааһын) дьулусханнык үрдүүрүн көрдөрөр^[3]. Бу ордук промышленноска биллибит, онон 2028 сылга 1 мөлүйүөн оробуочай идэлээх үлэһити бэлэмниэххэ наада^[4]. Бу кыһалҕаттан түргэнник төлөрүйэргэ Бэрэсидьиэн миниистирдэр кабинеттарыгар, хайысхалаах туспа салааларга (ведомстволарга) уонна урбаан түмсүүлэригэр национальнай бырайыак соруктарын, оҥорон таһаарар экономика эйгэтин ирдэбиллэрин уонна орто, үрдүк, орто анал үөрэх кыһаларын үлэлэрин дьүөрэлииргэ соруйбут:

…Оскуолаттан үрдүк үөрэххэ дылы үөрэхтээһин бары таһымнарын биир ситимин бөҕөргөтөр наада. Бу үөрэх тэрилтэлэрэ биир толкуйунан уопсай түмүк туһугар үлэлиэхтээхтэр. Манна, биллэн турар, үлэ биэрээччилэр бииргэ үлэлэһэллэрэ улахан суолталаах. Быйылгы үөрэх сылыттан дойду бары оскуолаларыгар идэҕэ туһаайан үөрэтии (профориентация) систиэмэтэ олохтонно. Оҕолор 6-с кылаастан саҕалаан араас идэлэри кытта билсэр кыахтаныахтара^[5].

Национальнай бырайыагы каадыр дефицитин кыччатыы судаарыстыбаннай стратегияҕа сөп түбэһиннэрэн олоххо киллэрэн саҕалаабыттар, ону тэҥэ ити бырайыагы кытта ситимнээх атын национальнай уонна федеральнай бырайыактар көннөрүллэн биэрбиттэр^[6]. «Каадырдар» национальнай бырайыак соруктарыттан үөрэх тиһигин иһинэн инфраструктура, технология уонна билим төрүттэрин тупсарыыга бу курдук дьаһаллар тахсыбыттар:

• орто анал үөрэх кыһаларын өрөмүөннээһин уонна тэриллээһин (2030 сылга дылы 120 млрд солкуобай көрүллүбүт)^[1];
• 800 үрдүк үөрэх кыһаларын уопсай дьиэлэригэр хапытаалынай өрөмүөнү ыытыы (2030 сылга дылы 124 млрд солкуобай көрүллүбүт);
• 2030 сылга 25 университет кампустара тутуллуохтаахтар (400 млрд солкуобай көрүллүбүт); 40-ча устудьуон куората тутуллара былааннанар;
• университеттары өйүүр сыаллаах «Приоритет-2030» судаарыстыбаннай бырагырааманы эбии үбүлээһин (190 млрд солкуобай 2030 сылга дылы көрүллүбүт);
• 2030 сылга бары анал үөрэх кыһалара «Профессионалитет» федеральнай бырайыакка киириэхтэрэ, кэллиэстэр уонна биисинэс ыкса бииргэ үлэлээһиннэрэ тэриллиэҕэ, үөрэҕи бүтэрээччилэр сүүс бырыһыан үлэнэн хааччыллаллара мэктиэлэнэр;
• үрдүк үөрэх уонна билим кыһаларыгар билим-техническэй бибилэтиэкэлэр ситимнэрин саҥардыы, тупсарыы (9 млрд солкуобай үп эбии көрүллүбүт)^[7];
• педагогика үрдүк үөрэх кыһаларын саҥардыы бырагыраамата (9 млрд солкуобай көрүллүбүт)^[8];
• билим уонна технологическай үлэлэргэ биисинэс уонна судаарыстыба үбү көрүүтүн икки төгүл улаатыннарыы (2030 сылга дойду иһинээҕи баалабай бородуукта (ВВП) ороскуотун өлүүтүн 2 % тиэрдии)^[1].

Национальнай бырайыак туһатын сыаналааһын сүрүн бэлиэлэринэн эрэгийиэн былаастара, үрдүк үөрэх кыһалара уонна биисинэс холбоон оҥорбут бырайыактара, ону таһынан инвестициянан өйөнүллүбүт устудьуоннар стартаптарын ахсаана буолаллар. 2030 сылга дылы сылын аайы устудьуоннар технологическай стартаптарын 30 тыһыынчаҕа диэри тиэрдии соруга турбут^[9]. РФ Бырабыыталыстыбата бэлэмнээбит бырагыраамата маннык бырайыактарга үбү укпут венчурнай урбаанньыттарга инвестицияларыттан 50 % төнүннэрэр кыаҕы биэрэр (13 млрд солкуобай ночооту толуйууга көрүллүбүт).

«Каадырдар» национальнай бырайыак, «курдары» эйгэлэри технология суверенитетынан хааччыйар буолан, Арассыыйа билим-технологическай сайдыытын Стратегиятын улахан суолталаах чааһа буолар. Курдары диэн дойду бүтүн экономикатын бигэ туруктуур эйгэлэри ааттыыллар, онно станоктары уонна атын оҥорон таһаарар тэриллэри тутуу, робототехника, пилота суох систиэмэлэр, көрдөрүүлэр экономикалара, химия киирсэллэр^[10]. Бу Стратегияҕа олоҕуран эттэххэ, 2030 сылга Арассыыйа ис ырыынагар үрдүк технологиялаах табаардар уонна өҥөлөр өлүүлэрэ алта төгүл, оттон сырьета суох экспорт кээмэйэ үс гыммыт иккитигэр тиийэ улаатыахтаах^[1]. Маныаха импорт ирээтэ төрдүттэн аччыахтаах: өссө 1999 сыллаахха бу көрдөрүү ВВП 26%-гар тиийбит буоллаҕына, 2023 сылга 19 % диэри аччаабыт, онтон 2030 сылга ВВП 17 % диэри кыччатыллара былааннанар^[1]. Онон Арассыыйа тас дойдулар технологияларыттан уонна билимҥэ олоҕуран оҥоһуллубут кинилэр киллэрэр бородууксуйаларыттан букатыннаахтык тутулуга суох буолуоҕа, ону таһынан, тас дойду хампаанньалара хаалларан барбыт оҥорон таһаарар эйгэлэрэ толоруллуохтара.

• 2024 сыл муус устар ыйыгар үлэ миниистирэ Антон Котяков 2021 сылтан ыччат үлэтэ суох буолуута балтараа төгүл аччаата уонна 5,1 % тэҥнэстэ диэн иһитиннэрбит^[11];
• 2024 сыл ахсынньы ыйыгар РФ вице-премьерэ Александр Новак Арассыыйаҕа үрдүк квалификациялаах үлэһиттэргэ наадыйыы 1,5 мөл. кэриҥэ киһиэхэ тэҥнэстэ диэн эппит. Вице-премьер эппитинэн, каадыр тиийбэт буолуута тутууга, тырааныспарга уонна ОДЬКХ-гар көстөр^[12];
• 2025 сыл олунньу ыйыгар РФ вице-премьерэ Татьяна Голикова «Каадырдар» национальнай бырайыакка ороскуоту 116 млрд солк. диэн сыаналаабыт^[13]. 2025 сыл олунньу 21 күнүгэр бырайыак кассовай толоруута 43,8 % тэҥнэспитин иһитиннэрбит^[14].