Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эттэтии

Эттэтии (эттээ, эттэт диэн туохтууртан; нууч. Рассечение тела) — саха төрүт итэҕэлигэр ойуун эбэтэр удаҕан буоларга ураты бэлэмнэнии сиэрэ-туома, уһуйуу бастакы түһүмэҕэ. Улахан ыарыы, үксүгэр өйтөн тахсыы, иирии курдук киирэр. Атыннык «ойуун ыарыыта» эбэтэр «сахалыы ыарыы» диэн ааттарынан биллэр.

Эттэтии кэмигэр ойуун эбэтэр удаҕан буолаары сылдьар киһи үксүн мэнэрийэн ыалдьар, өйүн сүтэрэн уһуннук сытыан сөп, ол кэмҥэ түүлүгэр кинини үөрдэр этин-сиинин кырбастаан, эттээн баран, саҥаттан хомуйаллар. Эттэтиини ааспыт эрэ киһи ойуун (удаҕан) буолар[1].

Түһүмэхтэрэ

Киһи бэйэтин баҕатынан ойуун буолбат, кини кутун айыылар эбэтэр абааһылар талан, ыарахан тургутуулары ааһарыгар уонна ойуун буолар аналын ылынарыгар күһэйэллэр[2]. Эттэтии ойуун буолар киһи уһуйуутун сүрүн сиэрэ-туома буолар[3].

«Ойуун ыарыытын» саҕаланыыта

Ойуун (удаҕан) буоларга анаммыт киһи маҥнай үс кутун «уордарар». Куттарын Үөһээ дойду айыылара, Аллараа дойду абааһылара эбэтэр ону Орто дойду иччилэрэ (холобур, Баай Байанай эбэтэр Хатан Тэмиэрийэ) уоруохтарын (ол эбэтэр «ыҥыран ылыахтарын») сөп.

Куттарын уордарбыт киһи саҥата-иҥэтэ суох буолан хаалар, дьонтон тэйэн айылҕаҕа соҕотох сылдьарга дьулуһар, эбэтэр, төттөрүтүн, өйө-санаата ыһыллан, мэнэрийэн ыалдьар. Бу кэмҥэ киһи иирбит киһиэхэ майгынныыр буолуон сөп. Мэнэрийии ураты бэлиэлэрэ: дьикти ис хоһоонноох ырыалары ыллааһын эбэтэр өмүрэх буолуу (кыраттан улахханык соһуйан, бэйэ көҥүлүттэн тутулуга суох хамсаныылары оҥоруу уонна хаһыытааһын)[2].

Куттары иитии

Ойуун (удаҕан) буолаары сылдьар киһи уоруллубут куттара атын эйгэлэргэ уһун кэмнээх «иитиини» ааһаллар. Бу сиэр-туом хайдах ыытыллара киһи ханнык ойуун (үрүҥ дуу, сиэмэх дуу) буоларыттан тутулуктаах.

  • Үрүҥ ойуун куттара чөкчөҥө эбэтэр кэҕэ оҕотугар иҥэн, хотугу хайа чыпчаалыгар үүнэр Хара Ытык Мас көҥдөйүгэр эбэтэр тимир биһиккэ иитиллэллэр. Айыылар ону хотой эбэтэр тураах сымыыттарынан биир сылтан тоҕус сылга диэри аһаталлар. Салгын кутун кубаҕа иҥэрэн, ойууннааһын үөрэҕэр уһуйан баран киһиэхэ төннөрөллөр[2].
  • Сиэмэх ойуун куттара маҥнай эмиэ Хара Ытык Мас лабааларыгар иитиллэллэр, онтон салгын кутун Аллараа дойдуга илдьэллэр. Онно кинини абааһылар эбэтэр хотугу эмээхситтэр иитэллэр. Сороҕор кут биир абааһыттан атын абааһыга көһө сылдьан уһуйуллар[2].
  • Орто дойду ойуунун куттара Хоту сиргэ улахан хатыҥ көҥдөйүгэр иитиллэллэр. Кинилэри иччилэр эмиийинэн аһаталлар, онтон чиэрбэнэн, куобаҕынан уонна эриэн үөнүнэн аһаталлар. Иитиллии бүтүүтэ киһиэхэ салгын кута эрэ төннөр. Ийэ кута ойуун ийэ кыыла буолар, оттон буор кута ханнык эмэ кыылга эбэтэр көтөргө иҥэн (холобур, куоҕас эбэтэр сордоҥ), ойуун көмөлөһөөччү иччитэ буолар[2].

Сиэрэ-туома

Уһуйуллааччы эттэнэр күнүн эрдэттэн билэр. Ол иннинэ аньыыта-харата суох уолаттар киһитэ суох сиргэ хатырыга сүлүллүбэтэх бэрэбинэлэртэн холомо туталлар. Бу холомо иһигэр уһуйуллааччы ороҥҥо сытан үс күн устата аһаабакка-испэккэ сытар. Кини аттыгар оһох оттооччу уол оҕо баар буолар[2].

Бу үс күн устата атын эйгэҕэ үөрдэр таласпыт киһилэрин этин-сиинин эттээн кырбастыыллар. Кинилэр төбөтүн быһаллар, иһин-үөһүн ылаллар, этин тыһыынчанан кырбастарга арааран сиэртибэ быһыытынан сииллэр. Онтон уҥуохтарын ааҕаллар. Өскөтүн ханнык эрэ уҥуох туһата суоҕунан ааҕыллар эбэтэр тиийбэт буоллаҕына, ону уһуйуллааччы хаан уруу аймаҕыттан «ылан» уларыталлар, ол түмүгэр ол киһи өлөр. Ойуун уҥуоҕун хас биирдии кэрчигэ кини биир быһаччы өбүгэтэ буолар диэн итэҕэйэллэрэ[4]. Үһүс күнүгэр уҥуохтарын бииргэ хомуйан, саҥа этинэн бүрүйэллэр. Ол кэннэ талыллыбыт киһи өйдөнөн, уол оҕо кинини дьиэтигэр аҕалар[2].

Содула уонна суолтата

Эттэтии сиэрин-туомун ааспыт киһи тутатына ойуун буолбат, ол эрээри бу уhуйуу саҕаланарыгар булгуччулаах ирдэбил буолар. Этэ-сиинэ «саҥаттан оҥоһуллубутун» кэннэ эрэ кини уһуйааччыланар — уопуттаах кырдьаҕас ойуун киниэхэ ытык билиини биэрэр: алгыстары, кыырыы ньымаларын, үөрдэри кытта кэпсэтэр быраабылалары уонна үс дойдунан айаннааһыны[2].

Эттэтии сиэр-туом быһыытынан өлөн баран саҥаттан төрөөһүн курдук өйдөнөр, ол түмүгэр ойуун буолуохтаах киһи тосту уларыйар, ол оннугар үс дойду ыккардынан сылдьар кыахтанар[5]. Бу суолтан батынан кэбиспит эбэтэр эттэтиитин ситэри ааспатах киһи иирэн хаалар эбэтэр бэйэтигэр тиийинэн өлөр[1].

Тимир уустарын эттэтиилэрэ

Маныаха майгынныыр сиэр-туом тимир уустарыгар эмиэ баара, кинилэр айдарыыларын Кудай Бахсыттан ылаллара. Уус буолуохтаах киһи ыалдьара, бу ыарыы кэмигэр кини этин-сиинин эттэтэр сиэри-туому ааһара, ол үстэ тиийэ хатыланыан сөптөөҕө. Ол кэнниттэн хааннаах сиэртибэлээх сиэр-туом ыытыллара, онно уус бэйэтин күүһүн дакаастыыра. Уһуйууну ааспыт уус күүһүнэн ойуунтан ордук буолуон сөп диэн ааҕыллара[6].

Аныгы кэмҥэ буолбут түбэлтэлэр

Сэбиэскэй кэмҥэ ойууннааһыны төһө да суох оҥоро сатааталлар, ойууттар уонна удаҕаттар биирдиилээн үөскүү тураллара, кинилэр эттэтиилэрин туһунан бу курдук туоһулар бааллар:

  • Александра Чиркова — Абый улууһун биллиилээх эмчитин кыыһа. Оҕо сааһыгар быраастар кыайан быһаарбат күүстээх төбө ыарыыларыттан уонна өйүн сүтэриититтэн эрэйдэммитэ. Аҕата, ол гынан баран, ыарыытын тургэнник аһарара уонна кыыһа мин суолбун батыһыа диирэ. Чиркова бэйэтэ үтүөлээх быраас буолбута, ол эрээри эмтээһининэн эмиэ дьарыктаммыта[7].
  • Федора Кобякова — Эдьиий Дора. 19 саастааҕар дьикти ыарыынан ыалдьыбытын, эмтиир дьоҕурдаах аҕата уонна тулалыыр дьоно эттэтии быһыытынан сыаналаабыттара. Оҕо эрдэҕиттэн кыыллары «истэр» уонна үөрдэр эйгэлэрин көрөр дьоҕурдааҕа[8].
  • Күннэй Кардашевская (1997—2015) — эмчит буолбут ырыаһыт кыыс. Ийэтин ахтыытынан, кини удаҕан буолуутун үгэс буолбут түһүмэхтэрин, ол иһигэр эттэтиини, барытын ааспыта. Эмтиир кэмигэр, олоххо нууччалыы эрэ саҥарар да буоллар, ыраас сахалыы тылынан араас куолаһынан саҥарара[1].
  • Николай Платонов — Далын Ньыыкап. Учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Ис дьыала уорганнарыгар (нууч.) (сах. 22 сыл сулууспалаабыта, Чечняҕа сэриигэ кыттыбыта, майор сыбаанньалаах уурайбыта. Уурайбытын кэннэ эмчит буолар аналлааҕын туһунан түүллэри көрөр буолбута. Биир түүлүгэр өбүгэтэ Байбаас ойуун кини этин-сиинин эттээбитин көрбүтэ, ону бэйэтэ кэлин «эттэтии» буолуон сөп диэн сыаналаабыта[9].
  • Зоя Дуранова — норуот эмчитэ, көрбүөччү, арчылаах алгысчыт, билгэhит. 1984 сыллаахха эмискэ ыалдьан сытан хаалбыт, «айаҕыттан күүгэн бөҕө тахсан орон тимиригэр тохтубут», онтон кэлин көрбүттэрэ — оронун тимирэ барыта «кислота» сиэбитин курдук дьэбиннирэн хаалбыт. Эттэтиини ол курдук ааспытым диэн бэйэтэ кэпсээбит.
  • Эмчит Сөдүөт (Федот Иванов — Дьөккөн Сөдүөтэ) — Бүлүүттэн төрүттээх саха эмчитэ. Оҕо эрдэҕинэ маҥнай «уҥа санныгар туох эрэ уота олорон сандаарыс гыммыт», ол кэннэ тартаран ыалдьар буолбут, кэлин ол түбэлтэни Ньыыкан эмчит «өбүгэлэриҥ эккин-сааскын арыйбыттар» диэн быһаарбыт[10].

Култуураҕа

  • Ойууннааһын уонна эттэтии тиэмэлэригэр саха норуодунай худуоһунньуга Степанов Тимофей Андреевич (1943—2005) үлэлээбитэ[11];
  • 2024 сыллаахха Дьокуускайга худуоһунньук Светлана Иннокентьева «Эттэтии» («Трансформация») диэн ааттаах 18 хартыынаттан турар быыстапката буолан ааспыта. Үлэлэригэр кини эттэтиини саҥа иччилээх күүс үөскүүр ис кириисис уонна саҥаттан төрөөһүн туһугар бэйэни алдьатыы метафоратын быһыытынан чинчийэр[5].

Билим өттүттэн

Этнография уонна мэдиссиинэ чинчийээччилэрэ ойууннааһыны, ордук «ойуун ыарыытын», ниэрбэ уонна өй-санаа (уйулҕа) ыарыыларын (холобур, истерия) кытта сибээстииллэрэ. Чинчийээччилэр (В. Г. Богораз, К. М. Рычков, С. П. Давиденков) бэлиэтииллэринэн, эрдэттэн кэбирэх уйулҕалаах дьон ойуун буолаллара, оттон «ойуун ыарыыта» диэн өй ыарыытын (иирии) саҕаланыыта (дебют), ону былыргы дьон итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан ылыналлара. Ойуун кыырыытын үөрэхтээхтэр суоҕу көрүүнү-истиини (галлюцинация, гипноз) соруйан үөскэтии курдук сыаналыыллара, оттон иччигэ-абааһыга итэҕэйиини — киһи бэйэтин ис туругун быһаара сатааһынынан ааҕаллара.

Ол эрээри хойукку чинчийээччилэр (Е. В. Ревуненкова, П. И. Сидоров уо.д.а.) ойууннааһыны «ыарыы» эрэ курдук көрөрү утараллар. Кинилэр этэллэринэн, ойууннааһын уопсастыбаҕа улахан суолталаах, дьону уйулҕа өттүнэн эмтиир уустук көстүү буолар[12][13].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Одержимая духом шаманов (рус.). knizhnik.org. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Уhуйуу: обряды при посвящении в шаманы (рус.). vecherniy.com. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  3. ↑ Классификация якутских обрядов (рус.). ilin-yakutsk.narod.ru. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  4. ↑ Суставы — миры и обители предков (рус.). vecherniy.com. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Как рождается шаман: выставка «Эттэтии» в «Үргэл» (рус.). aartyk.ru. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  6. ↑ Традиционные представления о кузнецах у вилюйских якутов (рус.). confhub.ru. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  7. ↑ Феномен шаманов: Природа меня создала таким (рус.). sakhalife.ru. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  8. ↑ Возрождение шаманизма на стыке веков (рус.). cyberleninka.ru. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  9. ↑ Избранный быть целителем (рус.). yakutia-daily.ru. Сигэнии күнэ: 14 От ыйын 2026.
  10. ↑ Дьөккөн Сөдүөтэ: «Саха сирин саамай бүтэһик ойууна – Савей» (рус.). Кыым. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  11. ↑ Посвящение в шаманы. Художник Тимофей Степанов (рус.). Кыым. Сигэнии күнэ: 20 От ыйын 2026.
  12. ↑ Ревуненкова, 1974
  13. ↑ Сидоров, 2014

Литература

  • Ревуненкова Е. В. О личности шамана // Этнографическое обозрение. — 1974. — № 3. — С. 104–111. — ISSN 0869-5415.
  • Сидоров П. И., Медведева В. В., Давыдов А. Н. Ментальная этноэкология истеродемонических расстройств // Экология человека. — 2014. — Т. 21, № 2. — С. 33–44. — ISSN 1728-0869. — DOI:10.17816/humeco17265.

Категориялар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».