Максимов Христофор Трофимович
Максимов Христофор Трофимович (1917 сыл муус устар 8 күнэ, Сулҕаччы нэһилиэгэ — 1980 сыл кулун тутар 23 күнэ) — саха сэбиэскэй ырыаһыта, ырыа айааччы, хампаһыытар. Саха АССӨ норуодунай артыыһа (1962). 400-чэкэ ырыа ааптара, дэгэрэҥ ырыаны сайыннарааччы быһыытынан биллэр.
Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Аҕата Гражданскай сэрии кэмигэр ревкомҥа кыттыбытын иһин 1921 сыллаахха ытыллан өлөн, оҕо сааһа улахан кыһалҕалаахтык ааспыта.
Ол курдук, 1924 сыллаахха Сулҕаччы алын сүһүөхтээх оскуолатыгар үөрэнэ киирэн баран, биир сылынан уурайарга күһэллибитэ, ол кэннэ үөрэҕин тохтуу-тохтуу салҕаабыта.
1936 сыллаахха Абаҕа оскуолатын алта кылааһын бүтэрбитэ.
1937 сыллаахха Дьокуускайга самодеятельнай куруһуоктар уус-уран салайааччыларын бэлэмниир өрөспүүбүлүкэтээҕи куурустарыгар үөрэммитэ[1][2].
Амма, Мэҥэ-Хаҥалас, Ньурба улуустааҕы култуура дьиэлэригэр уус-уран салайааччынан үлэлээбитэ. 1942 сыллаахха Ньурба судаарыстыбыннай колхуоһунай тыйаатырыгар, онтон 1950 сыллаахха Үөһээ Бүлүү норуодунай тыйаатырыгар артыыһынан үлэлээбитэ[3].
П. А. Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбыннай муусука-дыраама тыйаатырыгар өр сылларга үлэлээбитэ, элбэх оруоллары толорбута[2].
1980 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүтэ[1].
Айар үлэтэ
1937—1970 сылларга сыанаҕа, араадьыйаҕа уонна тэлэбиидэнньэҕэ ырыа толорооччу быһыытынан тахсыбыта, 300-тэн тахса кэнсиэри биэрбитэ. Эстрада ырыатыгар дэгэрэҥи, кылыһаҕы киллэрбит бастакы ырыа айааччы уонна ырыаһыт буолбута. Саха бэйиэттэрин хоһоонноругар 400-чэкэ ырыаны айбыта, чуолаан бэйиэт Бүөтүр Тобурукабы кытта ыкса үлэлэспитэ[1][3].
Талыллыбыт ырыалара
- «Маҥнайгы учууталбар»
- «Өрүүнэ»
- «Хаппытыан»
- «Биригэдьиир Марыына»
- «Боккуойа»
- «Мэттэкэ-Тэттэкэ Миитэкэй»
- «Өндөрүүскэ тиэтэйбэт»
- «Ахтылҕан» уо. д. а.
80 ырыата идэтийбит хампаһыытардар тупсарыыларын кэннэ хомуурунньуктарга тахсыбыттара:
- «Үлэ, таптал ырыалара» (1962);
- «Дьол иһин» (1970);
- «Суун сибэкки сиигинэн» (1992);
- «Күнү олус таптыыбын» (2002).
Күннүк Уурастыырап «За мир!», Л. Попов «Беспокойный отдых», И. Алексеев «Вилюйский узник», И. Бочкарев «На восходе» пьесаларынан испэктээктэр муусукаларын суруйбута. Ону таһынан, бэйиэт С. Дадаскинов «Күн тааһа» сюитатын хампаһыытара буолбута.
Артыыс быһыытынан аан дойду уонна нуучча классикатын, сэбиэскэй уонна саха пьесаларынан испэктээктэргэ үгүс оруоллары толорбута[2].
1968 сыллаахха Ригатааҕы киинэ устуудьуйатын «Утро долгого дня» уус-уран киинэтигэр (режиссёр А. Неретниеце) Додор оруолун толорбута[1].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Оҕолоро:
- Иннокентий Христофорович Максимов, Арассыыйа уонна СӨ доруобуйа харыстабылын туйгуна;
- Трофим Христофорович Максимов, биология билимин дуоктара, профессор[3].
Аатын үйэтитии
- 2002 сыллаахха Сулҕаччытааҕы култуура дьиэтигэр Христофор Максимов аата иҥэриллибитэ[3];
- 2006 сыллаахха артыыс уолаттара Христофор Максимов аатынан Саха ырыатын өйөөһүн уонна сайыннарыы Аһымал пуондатын тэрийбиттэрэ. Пуонда сыала-соруга: саха төрүт музыкальнай култууратын харыстааһын уонна сайыннарыы, Х. Т. Максимов айар нэһилиэстибэтин үйэтитии, дьоҕурдаах ыччаты өйөөһүн[3];
- Кини туһунан кинигэ «Амма улууһун уһулуччулаах дьоно» сиэрийэҕэ тахсыбыта;
- 2017 сыллаахха дойдутугар Сулҕаччыга нэһилиэгэр киниэхэ пааматынньык туруорбуттара[4];
- 2017 сыл ахсынньытыгар, артыыс төрөөбүтэ 100 сылыгар, Ю. Платонов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбыннай эстрада тыйаатыра «Киристэпиэл» музыкальнай испэктээги сүрэхтээбитэ. Туруорааччы режиссёр — Сергей Потапов, инсценировка ааптара — Алексей Амбросьев. Сүрүн оруолу Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Павел Семенов — Байбал толорбута[5][6];
- 2022 сыллаахха Христофор Максимов бүүһэ Ю. Платонов аатынан эстрада тыйаатырын түмэлигэр туруоруллубута[6];
- Сылын аайы Христофор Максимов аатынан «Дэгэрэҥ ырыа» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэх ыытыллар[7][8].