Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтэ

Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтэ (нууч. Организация Тюркских Государств, азерб. Türk Dövlətləri Təşkilatı , каз. Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы; Türkı Memleketterınıñ Ūiymy, кырг. Түрк Мамлекеттер Уюму, туур. Türk Devletleri Teşkilatı, узб. Turkiy Davlatlar Tashkiloti, Туркий Давлатлар Ташкилоти) — түүр норуоттар ардыларыгар бодоруһууну олохтуурга, бииргэ үлэлэһэргэ анаан тэриллибит норуоттар ардыларынааҕы тэрилтэ.

Түүр Сүбэтэ (азерб. Türk Şurası , каз. Түрк Кеңесі; Türk Keñesı, кырг. Түрк кеңеши, туур. Türk Keneşi, узб. Turkiy Kengash, Туркий Кенгаш, ааҥл. Turkic Council) Нахичевань куоракка 2009 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр тэриллибитэ[2]. 2021 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Истанбулга буолбут түүр тыллаах судаарыстыбалар бииргэ үлэлэһэр Сүбэ саммитыгар Түүр Сэбиэтин Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтигэр уларытан ааттыыр туһунан быһаарыы ылыныллыбыта[3].

Устуоруйата

ССРС тэриллибитин уонна 1991 сыллаахха ыһыллыбытын кэннинээҕи кэмҥэ диэри Турция түүр тыллаах биир соҕотох тутулуга суох уонна аан дойдуга билиниллибит судаарыстыба этэ[4].

1992 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Турция Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнэ Тургут Озал көҕүлээһининэн Анкараҕа түүр тыллаах судаарыстыбалар бастакы саммиттара буолбута, онно Тургут Озал, Абульфаз Эльчибей, Ислам Каримов, Нурсултан Назарбаев, Сапармурат Ниязов уонна Аскар Акаев кыттыбыттара. Саммитка кыттааччылар бэлиитикэлии уонна экэниэмикэлии сомоҕолоһуу олохтоммутун туһунан биллэрбиттэрэ.

1993 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Казахстан киин куоратыгар Алма-Атаҕа Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтин тэрийэр туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаммыта[5].

1992 сыллаахха Алма-Атаҕа түүр ускуустубатын уонна тылларын Холбоһуктаах дьаһалтата тэриллибитэ. 1998 сыллаахха Бакуга түүр тыллаах дойдулар парламеннарын ассамблеята тэриллибитэ. Икки тэрилтэ Түүр Сүбэтин эгидатыгар киирэллэр[6].

Түүр тыллаах судаарыстыбалар баһылыктарын иккис саммита 1994 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр Истанбулга ыҥырыллыбыта. Саммитка түүр судаарыстыбаларын бастакы сирэйдэрэ кыттыбыттара. Кыттааччылар биир сыллааҕыта өлбүт бэрэсидьиэни Тургут Озалы биир мүнүүтэ саҥата суох кэриэстээбиттэрэ. Саммит үлэтэ Арассыыйа уонна Туурсуйа өрүттэрин хардарыта мөккүөрдэрин доҕуһуолунан ыытыллыбыта. Саммитка Казахстан бэрэсидьиэнэ Н. Назарбаев Илиҥҥи Европа уонна Кытай судаарыстыбаларын кыттыылаах Евразия экэнэмиичэскэй сойууһун тэрийэр туһунан тыл көтөхпүтэ.

Түүр судаарыстыбаларын баһылыктарын үһүс көрсүһүүтэ 1995 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Бишкек куоракка буолбута. Саммит кыргыыс эпоһа «Манаас» 1000 сылын бэлиэтээһиҥҥэ анаммыта. Киргизия бэрэсидьиэнэ А.Акаев саммит чиэһигэр «Бэрэсидьиэннэр улахан көбүөрдэрэ» диэн илиинэн оҥоһуллубут алта ураты көбүөрү судаарыстыбалар баһылыктарыгар бэлэхтээбитэ. Саммит үлэтин арыйан, Киргизия бэрэсидьиэнэ түүр өрөспүүбүлүкэлэрэ өр кэмнээх туспалаһыы кэнниттэн хардарыта барыстаах сибээһи чөлүгэр түһэриэхтээхтэрин уонна бииргэ үлэлээһини күүһүрдүөхтээхтэрин бэлиэтээбитэ. Бишкек саммитыгар Турция бэрэсидьиэнэ Сулейман Демирель эрэгийиэн ресурсаларын Турция нөҥүө аан дойду ырыынактарыгар экспортааһын өттүнэн Киин Азияны Турцияны кытта ситимниир массыына суолун тутуу бырайыага инники күөҥҥэ көстөрүн бэлиэтээбитэ. Бишкек саммитыгар Турция бэрэсидьиэнэ Сулейман Демирель Киин Азияттан Турцияҕа автодорожнай суолу тутууну эрэгийиэн ресурсаларын тас дойдуларга таһаарарга тутаах бырайыагынан ааттаабыта — бу суол Турция транзитнай ситим быһыытынан оруолун бөҕөргөтүөҕэ диэбитэ.

2014 сыллаахха Бодрумҥа ыытыллыбыт Сүбэ саммитыгар Азербайджан, Турция, Казахстан, Киргизия, ону таһынан Туркмения бэрэстэбиитэллэрэ кыттыбыттара. Бу саммитка Туркмения Сүбэҕэ киирэрин туһунан биллэриллибитэ[7].

2018 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр официаллык Түүр Сүбэтин састаабыгар Узбекистан киирбитэ[8].

Түүр тыллаах судаарыстыбаларын Сүбэтин VII Саммита Бакуга 2019 сыл алтынньытыгар ыытыллыбыта[9][10]. Саммитка Турция бэрэсидьиэнэ Реджеп Тайип Эрдоган, Азербайджан бэрэсидьиэнэ Ильхам Алиев, Киргизия урукку бэрэсидьиэнэ Сооронбай Жээнбеков, Венгрия премьер министрэ Виктор Орбан, Казахстан урукку бэрэсидьиэнэ Нурсултан Назарбаев, Узбекистан бэрэсидьиэнэ Шавкат Мирзиев кыттыбыттара[11].

2020 сыл муус устарыгар Азербайджан бэрэсидьиэнэ Ильхам Алиев көҕүлээһининэн видеоконференция форматыгар коронавирус хамсыгын кытта охсуһууга анаммыт Түүр Сүбэтин ыксаллаах саммита буолбута[12][13].

Түүр сүбэтэ

Тутулуга суох түүр судаарыстыбаларын түмэр аан дойдутааҕы бэлиитикэлии тэрилтэни тэрийии туһунан көхтөөх кэпсэтии 1990-с сыллартан ыытыллыбыта. Маннык тэрилтэни тэрийии үлэтэ 2000-с сыллар ортолоруттан Турция, Азербайджан уонна Казахстан кыттыгастаах саҕаламмыта. 2009 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр Азербайджан Нахичевань куоратыгар Азербайджан, Казахстан, Киргизия уонна Турция бэрэсидьиэннэрин ыккардыларыгар Нахичеваннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыта, онно сөп түбэһиннэрэн «Түүр сүбэтэ» аан дойдутааҕы тэрилтэ официаллык тэриллибитэ. Тэрилтэҕэ 6 түүр судаарыстыбатыттан 4-дэ киирбитэ.

Тэрилтэни төрүттээччи-генеральнай сэкиритээр Халил Акынджи эппитинэн, «Түүр сэбиэтэ устуоруйаҕа аан бастакы көҥүл өттүнэн тэриллибит түүр судаарыстыбаларын сойууһа буолбута».

Гурбангулы Бердымухамедов баһылыктаах Туркменистан, ХНТ өттүттэн билиниллибит нейтральнай статуһун ыйан туран, чилиэн буолартан аккаастаммыта. Нэһилиэнньэтинэн иккис түүр дойдута — Ислам Каримов баһылыктаах Узбекистан 1990-с сыллар ортолоруттан Турцияны кытта тымныы сыһыаныттан сылтаан тэрилтэни букатын ахсарбатаҕа.

2012 сыллаахха Түүр Сүбэтин дуоҕатын ылыммыттара.

2018 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр Узбекистан Түүр Сүбэтигэр холбоһорун уонна Бишкек куоракка буолуохтаах тэрилтэ саммитыгар кыттыахтааҕын туһунан биллэриллибитэ. Чилиэн буоларга сайаапка официаллык балаҕан ыйын 12 күнүгэр 2019 сыллаахха бэриллибитэ.

2018 сыл бүтүүтүттэн Венгрия кэтээн көрөөччү буолбута уонна толору бырааптаах чилиэн буолууну ирдиир кыахтаах. 2020 сыллаахха Украина тас сибээстэрин миниистирин солбуйааччы Эмине Джеппар Украина кэтээн көрөөччү буолуон баҕарарын туһунан эппитэ.

2014 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Киевка Украина азербайджанецтарын холбоһуктаах диаспораларын офистарыгар Түүр Сүбэтин эрэгийиэннээҕи диаспораларын представительстволара арыллыбыта. Кылаабынай координаторынан Хикмет Джавадовы талбыттара.

Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтэ

2021 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Истанбулга түүр тыллаах судаарыстыбалар түмсүүлэрин Сүбэтин VIII саммитыгар Турция бэрэсидьиэнэ Реджеп Тайип Эрдоган Түүр Сүбэтэ Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтэ диэн ааттаммытын биллэрбитэ. Бу саммитка Туркменистан кэтээн көрөөччү статуһун ылбыта[14].

2022 сыл муус устар 27 күнүгэр тэрилтэ Конституционнай сууттарын сүбэтэ тэриллибитэ[15].

30 дойду уонна эрэгийиэн олохтоох салайыныы уорганнара туруоруллар Түүр эйгэтин муниципалитеттарын сойууһун бары өттүнэн түмүллэр структурата улахан суолталаах. 2022 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр түүр аан дойду муниципалитеттарын сойууһун 6-с сийиэһэ ыытыллыбыта[16].

Тэрилтэ үлэтигэр кэтээн көрөөччү быһыытынан Венгрия (2018 сылтан) уонна Туркменистан (2021 сылтан) кытталлар[17].

Тэрилтэ сыала уонна соруктара

Нахичевани сөбүлэҥин преамбулата чилиэннээх судаарыстыбалар Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Устаабыгар бигэргэммит сыалы-соругу, принциптэри тутуһар көҥүллэрин бигэргэтэр уонна Түүр Сүбэтин сүрүн сыалын түүр тыллаах судаарыстыбаларын икки ардыларыгар бары өттүнэн бииргэ үлэлээһини салгыы дириҥэтии, ону тэҥэ эрэгийиэҥҥэ уонна аан дойдуга эйэни уонна бигэ туруктаах буолууну хааччыйыыга холбоһуктаах кылааты киллэрии быһыытынан быһаарар. Чилиэннээх судаарыстыбалар демократическай сыаннастарга, киһи быраабыгар, быраап үрдэлигэр уонна үтүөнэн салайыы принциптэригэр бэриниилээхтэрин бигэргэппиттэрэ

Нахичевань сөбүлэҥэ тэрилтэ маннык сүрүн сыалын уонна соругун быһаарар:

  • кыттааччылар икки ардыларыгар хардарыта итэҕэйсиини уонна доҕордоһууну бөҕөргөтүү;
  • тас политическай боппуруостарга уопсай сыһыаны таһаарыы;
  • аан дойдутааҕы терроризмы, экстремизмы, сепаратизмы уонна транснациональнай буруйу утары охсуһар дьайыылары сүрүннээһин;
  • уопсай интэриэһи үөскэтэр бары уобаластарга көдьүүстээх региональнай уонна икки өрүттээх бииргэ үлэлээһиҥҥэ көмөлөсүһүү;
  • хардарыта эргиэҥҥэ уонна инвестицияҕа табыгастаах усулуобуйаны тэрийии;
  • бары өттүнэн уонна тэҥнэммит экономическай үүнүүгэ, социальнай уонна культурнай сайдыыга дьулуһуу;
  • билим, тиэхиникэ, үөрэх, доруобуйа харыстабылын, култуура, спорт уонна туризм уобаластарыгар бииргэ үлэлээһини кэҥэтии;
  • маассабай информация ньымаларын уонна коммуникация атын өрүттэрин бииргэ үлэлээһилэрин көҕүлээһин;
  • бырааптыы информацияны атастаһыыга көмөлөһүү уонна быраапка бииргэ үлэлээһини бөҕөргөтүү.

2025 сыл туругунан Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтэ 35-тэн тахса эйгэҕэ, ол иһигэр энергетика, күөх экэниэмикэ, туризм уонна цифровизация курдук хайысхаларга бииргэ үлэлээһини сайыннарар[18].

Тутула

Тэрилтэ сүрүн политическай уонна административнай уорганнара
Аата Ханна баара Дьайаана уонна статуһа
Секретариата Истанбул, Турция Куруук үлэлиир ситэриилээх уорган, билигин бара турар үлэҕэ, саммиттары тэрийиигэ уонна быһаарыылары олоххо киллэриигэ эппиэттиир. Генеральнай сэкирэтээр — Кубанычбек Омуралиев[19].
Сударыстыбалар баһылыктарын сүбэтэ — Үрдүкү салайар уорган, стратегияны быһаарар. Сыллата буолар саммиттары ыытар, сүрүн декларациялары ылынар[20].
Тас дойдулар миниистирдэрин сүбэтэ — Тас бэлиитикэни сүрүннүүр, Судаарыстыба баһылыктарын Сүбэтигэр быһаарыылары бэлэмниир, Секретариат бүддьүөтүн бигэргэтэр.
Үрдүкү дуоһунастаахтар кэмитиэттэрэ — Көмөлтө уорган, СМИД уонна судаарыстыба баһылыктарын Сүбэтин мунньахтарыгар бэбиэскэлэри уонна докумуоннары бэлэмниир.
Аҕам баһылыктар Сүбэлэрэ (аксакаллар) — Сүбэһиттиир уорган түүр эйгэтин ытыктабыллаах дьайыксыттарыттан турар. Биир санааланыыны бөҕөргөтөр уопсай үгэстэргэ, сыаннастарга тирэҕирэр.
Хардарыта дьайсар уонна эспиэртиир уорганнара (аффилированнай тутуллаахтар)
Аата Ханна баара Дьайаана уонна статус
Генеральнай прокурордар сүбэлэрэ — 2021 сыллаахха Бакуга олохтоммута. Правосудие уонна транснациональнай буруйу оҥорууну утары охсуһар эйгэни сүрүннүүр[21].
Түүр судаарыстыбаларын парламенныы ассамблеята (TURKPA / ТЮРКПА) Баку, Азербайджан Бииргэ үлэлэһии парламенныы кээмэйэ. 2008 с. тэриллибитэ, парламеннар икки ардыларынааҕы кэпсэтии уонна сокуоннары чугаһатыы уоргана[22].
Конституционнай сууттар сүбэлэрэ — 2022 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр тэриллибитэ. Юридическай бииргэ үлэлээһини сайыннарыыга уонна конституционнай суут салаатыгар уопут атастаһыыга көмөлөһөр.
Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ТЮРКСОЙ) Анкара, Турция ТСТ «Култууратын кыната», «Түүр дойдутун ЮНЕСКО-та». 1993 сыллаахха тэриллибитэ, култуура утумун харыстааһыыр уонна тарҕатар, биллэрэр.
Норуоттар ардыларынааҕы Түүр академията (нууч.) (сах. Астана, Казахстан ТСТ «Юилим-чинчийэр кыната». 2009 сыллаахха тэриллибитэ, түүр омуктар устуоруйаларын, тылларын уонна литэрэтиирэтин чинчийиилэрин сүрүннүүр.
Түүр инвестиционнай пуондата — Инфраструктураҕа, логистикаҕа, энергетикаҕа уонна технологияҕа холбоһуктаах бырайыактары үбүлээһиҥҥэ тэриллибитэ.
Күөх үбүлээһин сүбэтэ — «Күөх» инвестициялары тардыыга уонна экологическай бырайыактары үбүлээһиҥҥэ туһаайыллан 2024 сыллаахха тэриллибитэ.
Түүр култууратын уонна утумун пуондата — Түүр омуктар култуурунай утумнарын харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга, ол иһигэр устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын көмүскээһиҥҥэ көмөлөһөр.

Тэрээһиннэр

Күнэ-дьыла Судаарыстыбата Куората Тэрээһинэ
1992 сыл алтынньы 30 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Анкара Бастакы Саммит
1993 сыл от ыйын 12 күнэ КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан Алма-Ата TÜRKSOY тэриллэрин туһунан Алма-Атааҕы сөбүлэҥ

1994 сыл алтынньы 14 күнэ

ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Истанбул Иккис Саммит
1995 сыл атырдьах ыйын 28 күнэ КыргыстаанFlag of Kyrgyzstan.svg Кыргыстаан Бишкек Үһүс Саммит
1996 сыл алтынньы 21 күнэ УзбекистанFlag of Uzbekistan.svg Узбекистан Ташкент Төрдүс Саммит
1998 сыл бэс ыйын 9 күнэ КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан Астана Бэһис Саммит
2000 сыл муус устар 8 күнэ АзербайджанFlag of Azerbaijan.svg Азербайджан Баку Алтыс Саммит
2006 сыл сэтинньи 17 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Анталия Ахсыс Саммит
2001 сыл муус устар 26 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Истанбул Сэттис Саммит
2008 сыл сэтинньи 21 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Истанбул TÜRKPA тэриллэрин туһунан Истанбуллааҕы сөбүлэҥ
2009 сыл алтынньы 3 күнэ АзербайджанFlag of Azerbaijan.svg Азербайджан Нахичевань Тохсус Саммит, Түүр Сүбэтин тэрийэр туһунан Нахичеваннааҕы сөбүлэҥ
2010 сыл балаҕан ыйын 15 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Истанбул Онус саммит (Түүр Тыллаах Судаарыстыбалар тэриллиитэ суох саммиттарыттан бүтэһигэ)
2011 сыл алтынньы 21 күнэ КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан Алма-Ата Түүр Сүбэтин бастакы Саммита, экэниэмикэ уонна эргиэн эйгэлэригэр бииргэ үлэлэһии
2012 сыл атырдьах ыйын 23 күнэ КыргыстаанFlag of Kyrgyzstan.svg Кыргыстаан Бишкек Түүр Сүбэтин иккис Саммита, үөрэхтээһиҥҥэ, билимҥэ уонна култуураҕа бииргэ үлэлэһии
2013 сыл атырдьах ыйын 16 күнэ АзербайджанFlag of Azerbaijan.svg Азербайджан Габала Түүр Сүбэтин үһүс Саммита, таһаҕаһы тиэйиигэ бииргэ үлэлэһии
2014 сыл бэс ыйын 5 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Бодрум Түүр Сүбэтин төрдүс Саммита, Туризм эйгэтигэр бииргэ үлэлэһии
2014 сыл ахсынньы 24 күнэ УкраинаFlag of Ukraine.svg Украина Киев Украинаҕа Түүр сүбэтин бастакы эрэгийиэннээҕи киинин арыйыы
2015 сыл балаҕан ыйын 11 күнэ КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан Астана Түүр Сүбэтин бэһис Саммита, медиа уонна информация эйгэтигэр бииргэ үлэлэһии
2018 сыл балаҕан ыйын 2 күнэ КыргыстаанFlag of Kyrgyzstan.svg Кыргыстаан Чолпон-Ата Түүр Сүбэтин алтыс Саммита
2019 сыл алтынньы 15 күнэ Азербайджан Азербайджан Баку

Түүр Сүбэтин сэттис Саммита[23]

2020 сыл муус устар 10 күнэ
онлайн саммит
 Коронавирус хамсыгын кытта охсуһууга анаммыт ыксаллаах саммит[12]
2021 сыл сэтинньи 12 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Истанбул Түүр Сүбэтин ахсыс Саммита[24][25]
2022 сыл сэтинььи 11 күнэ УзбекистанFlag of Uzbekistan.svg Узбекистан Самарканд Түүр Сүбэтин тохсус Саммита[25][26]
2023 сыл кулун тутар 16 күнэ ТурцияFlag of Turkey.svg Турция Анкара 2023 сыл олунньу 6 күнүгэр Турцияҕа буолбут сир хамсааһынын содулун туоратыыга анаммыт Судаарыстыба баһылыктарын ыксаллаах Саммита[27]
2024 сыл от ыйын 6 күнэ Азербайджан Азербайджан Шуша Судаарыстыба баһылыктарын формальнайа суох саммита. Карабах декларацията ылыллыбыта, бииргэ үлэлэһии инники тосхоллоро быһаарыллыбыта[28].
2024 сыл сэтинньи 6 күнэ КыргыстаанFlag of Kyrgyzstan.svg Кыргыстаан Бишкек Судаарыстыба баһылыктарын Сэбиэтин XI Саммита. Бишкек декларацията ылыллыбыта. Илии баттаммыт докумуоннар ортолоругар Түүр эйгэтин хартията, гражданскай көмүскэл механизмын, түүр киин бааннарын Сэбиэтин туһунан сөбүлэһиилэр, техспутник тэрийии уо. д. а.[29]
2025 сыл ыам ыйын 21 күнэ ВенгрияFlag of Hungary.svg Венгрия Будапешт Формальнайа суох саммит. Кэтээн көрөөччү судаарыстыба сиригэр тэриллибит Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтин устуоруйаҕа бастакы саммита. Будапешт декларацията ылыныллыбыта[30].
2025 сыл алтынньы 7 күнэ Азербайджан Азербайджан Габала Судаарыстыба баһылыктарын Сүбэтин XII Саммита. «Региональнай эйэ уонна куттал суох буолуута» диэн девизтээх сүрүн көрсүһүү. Габалатааҕы декларация ылыныллыбыта. «ТСТ+» бииргэ үлэлэһии саҥа формата бигэргэтиллибитэ[31].
2026 сыл ыам ыйын 15 күнэ КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан Туркестан Судаарыстыба баһылыктарын формальнайа суох саммита[32].

Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтин генеральнай сэкирэтээрдэрэ

№ Аата Дойдута Эбээһинэһигэр киирбитэ Дуоһунаһыттан ууурайбыта
1 Халил Акынджы ТурцияFlag of Turkey.svg Турция 2009 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр 2014 сыллаахха балаҕан ыйын 16 күнүгэр
2 Рамиль Гасан АзербайджанFlag of Azerbaijan.svg Азербайджан 2014 сыллаахха балаҕан ыйын 16 күнүгэр 2018 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр
3 Багдад Амреев КазахстаанFlag of Kazakhstan.svg Казахстаан 2018 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр 2022 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр
4 Кубанычбек Омуралиев КыргыстаанFlag of Kyrgyzstan.svg Кыргыстаан 2022 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр дуоһунаска сылдьар

Символиката

Дуоҕата

Бастакы дуоҕата (2012—2024 сыллар)

Биир бэлиэлэнии туһунан санаа тэрилтэ үөскээһинин эрдэтээҥи түһүмэҕэр үөскээбитэ. 2012 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Бишкеккэ тас сибээс миниистирдэрин Сүбэтэ дуоҕаны оҥорорго быһаарыыны ылыммыта, онтон судаарыстыба баһылыктарын Сүбэтэ бигэргэппитэ.

Бастакы дуоҕа төрүттээччи дойдулар судаарыстыба бэлиэлэрин элеменнэрин синтеһин быһыытынан оҥоһуллубута, бу дойдулар сомоҕолоһууларын уонна баҕа өттүнэн түмсүүлэрин көрдөрөр:

  • Сүрүн көстүүтэ: халлаан күөҕэ, Казахстантан ылыныллыбыта, халлааны, эйэни уонна түүр төрүттээхтэрин бэлиэтиирэ.
  • Күн: үрүҥ күн, Киргизия дуоҕатыгар баар бэлиэҕэ маарынныыр, сырдыгы, олоҕу уонна хат тиллиини бэлиэтиирэ.
  • Кэлтэгэй ый: Турция дуоҕатыттан ылыллыбыта, судаарыстыбаннаһы уонна сайдыыны бэлиэтиирэ.
  • Сулус: Азербайджан дуоҕатыттан ылыллыбыт аҕыс муннуктаах сулус тутулуга суох буолууну уонна инникигэ дьулуһууну бэлиэтээбитэ.

Бу дуоҕа 12 сыл туттуллубута, тэрилтэ институт быһыытынан тутуллуутун бастакы түһүмэҕин көрдөрөр.

Саҥа дуоҕата (2024 сыл сэтинньи 6 күнүттэн)

Бишкеккэ буолбут Түүр судаарыстыбаларын тэрилтэтин судаарыстыбаларын баһылыктарын XI Саммитыгар ордук дириҥ уонна концептуальнай символизмҥа көһүүнү бэлиэтээбит саҥардыллыбыт дуоҕа ылылыллыбыта[33].

  • Дизайна: күөх өҥнөөх таҥас, аҕыс муннуктаах үрүҥ сулус (сельджук сулуһа), күн сардаҥалара уонна үрүҥ эргимтэҕэ аҕыс муннуктаах сулустаах күөх ый композициятын киллэрэр[34].
  • Кээмэйдэрин сыһыана: 2:3 тэҥнэһэр.

Эмблемэтэ уонна көстөр майгыннаһар өрүттэрэ

Дуоҕа таһынан тэрилтэ атын көстөр майгыннаһар өрүттэрдээх:

  • Эмблемэтэ: дуоҕа киин элеменэ — сардаҥалаах, кэлтэгэй ыйдаах уонна сулустаах күн — үгүстүк туспа эмблемэ быһыытынан туттуллар, холобур, тэрилтэ официальнай сайтыгар.
  • Урукку эмблемэтэ (2012—2024 сс.): күөх сүрүн көстүүнү, үрүҥ күнү, ый кэлтэгэйин уонна бастакы дуоҕаҕа маарынныыр сулуһу холбуур логотип этэ.

Үлэтэ-хамнаһа

Түүр эйгэтин Үрдүкү уордьанын сэргэ[35][36] Алишер Навои аатынан Аан дойдутааҕы бириэмийэ эмиэ олохтоммута, бастакы лауреатынан Чингиз Айтматов буолбута[35].

Быһаарыылар

  1. ↑ Нахичеванское соглашение (на турецком языке). Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  2. ↑ Нахичеванское соглашение о создании Совета сотрудничества тюркоязычных государств. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  3. ↑ Тюркский совет переименовали в Организацию тюркских государств - ТАСС. TACC. Сигэнии күнэ: 26 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ Формирование восточного направления внешней политики Турции в конце xx века в условиях геополитической трансформации. cyberleninka.ru. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  5. ↑ Международная организация тюркской культуры ТЮРКСОЙ, РИА Новости (20151127T2023). Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ ТС по-тюрски. stoletie.ru. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  7. ↑ Виктория Панфилова. Союз тюркоязычных стран усилился Туркменистаном (рус.). Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026. Архивировано 23 Ыам ыйын 2015 года.
  8. ↑ Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  9. ↑ Саммит Тюркского совета в Баку пройдет на самом высоком уровне. aa.com.tr. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  10. ↑ 1news. Тюркский совет доказал, что является опорой для сохранения мира в регионе. 1news.az. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  11. ↑ В Баку прошёл VII Саммит Совета сотрудничества тюркоязычных государств (рус.). Abc.az. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026. Архивировано 17 Алтынньы 2019 года.
  12. ↑ 1 2 Саммит Тюркского совета проходит в формате видеоконференции (рус.). Информационное Агентство Репорт. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026. Архивировано 26 Ыам ыйын 2020 года.
  13. ↑ Шавкат Мирзиёев примет участие в видеоконференции Совета сотрудничества тюркоязычных государств, посвященной борьбе против коронавируса (рус.). Podrobno.uz. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026. Архивировано 18 Муус устар 2020 года.
  14. ↑ Туркменистан принят в члены Организации тюркских государств в статусе наблюдателя (рус.). Oxu.Az (12 Сэтинньи 2021). Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  15. ↑ Создан Совет конституционных судов стран-членов Организации тюркских государств(биллибэт). Day.Az (27 Муус устар 2022). Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  16. ↑ Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan. 30 ülke ve bölgeden yerel yönetimin temsil edildiği Türk Dünyası Belediyeler Birliği’nin kuşatıcı yapısı önemlidir. T.C. Cumhurbaşkanlığı (10 Бэс ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 13 Ыам ыйын 2026.
  17. ↑ Организация тюркских государств (ОТГ): происхождение, мотивы, особенности и влияние. cyberleninka.ru. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  18. ↑ Основные достижения и планы ОТГ на 2025 год под председательством Кыргызстана. Интервью с Кубанычбеком Омуралиевым, Новости Кыргызстана (2 Олунньу 2025). Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  19. ↑ Глава МИД посетил офис секретариата Организации тюркских государств в Истанбуле, Новости в Кыргызстане (21 Бэс ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  20. ↑ Общая сила тюркского мира: Организации тюркских государств 16 лет, Anadolu. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  21. ↑ В Ташкенте состоялось заседание генеральных прокуроров государств-членов ОТГ, Anadolu. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  22. ↑ «Важно использовать совокупный потенциал для достижения общих целей»: Спикер Сената выступил на заседании ТюркПА (рус.). senate.parlam.kz. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  23. ↑ Официальный сайт президента Азербайджанской Республики - НОВОСТИ » Мероприятия (рус.). ru.president.az. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  24. ↑ Следующий саммит Тюркского совета пройдет в Турции. Novosti.Az (15 Алтынньы 2019). Сигэнии күнэ: 1 Бэс ыйын 2026.
  25. ↑ 1 2 В Истанбуле обсуждают пути углубления сотрудничества тюркоязычных государств. aa.com.tr. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026. Архивировано 9 Олунньу 2022 года.
  26. ↑ Samarqandda 11-noyabr kuni Turkiy davlatlar tashkiloti sammiti bo‘lib o‘tadi. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  27. ↑ Ильхам Алиев принял участие в чрезвычайном саммите Организации тюркских государств в Анкаре» (рус.). president.az. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  28. ↑ Кондратьев, Владислав. Состоялся неформальный саммит Организации тюркоязычных государств, «Каспийский вестник» (9 От ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  29. ↑ Куда Турция тянет Среднюю Азию? Итоги саммита тюркских государств в Бишкеке, Красная весна. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  30. ↑ Тюркский мир и Европа: роль Казахстана в новом диалоге. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  31. ↑ В Габале состоялся 12-й Саммит Совета глав государств Организации тюркских государств » Официальный сайт президента Азербайджанской Республики (рус.). president.az. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  32. ↑ Тюркский мир собирается в Туркестане: лидеры обсудят ИИ и цифровое будущее. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  33. ↑ Новый флаг приняли лидеры Организации тюркских государств, Казинформ. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  34. ↑ Новый флаг Организации тюркских государств представлен на саммите в Бишкеке (англ.). railway.gov.tm. Сигэнии күнэ: 12 Ыам ыйын 2026.
  35. ↑ 1 2 В Самарканде состоялся IX Саммит Организации тюркских государств » Официальный сайт президента Азербайджанской Республики (рус.). president.az. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.
  36. ↑ Что символизирует Высший орден тюркского мира? – фото – видео (рус.). 1news.az. Сигэнии күнэ: 27 Ыам ыйын 2026.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар