Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Тэгин

Тэгин (tigin, tiğin, кыт. teqin, tiin 特勤, токурутан tèlè 铁勒[1]) — түүр титула, үксүн хаан аймах эдэр эр дьон ааттарыгар сыһыарыллар, хаан тойоно[2].

Устуоруйа

Г. Дёрфер тэгини хаан туруу солбуйааччыта, уола эбэтэр кыра быраата, ол аата принц диэн быһаарбыта. Маннык солбуйааччыны талыы үрдүкү тойон сөбүлээһиниттэн тутулуктааҕын сөп дии саныыра. Тэгин бэйэтэ хаҕан диэн аата суоҕун иһин, судаарыстыба үрдүк сололоох киһитинэн эрэ ааҕыллыан сөп. Ону таһынан, тэгин «принц» диэн уопсай суолталаах этэ, аны туран, бу аат шадтан уонна ябгуттан үрдүк этэ[3].

Э. Дж. Пуллибланк тэгин өбүгэ көрүҥэ хунну ту-ци титул (“Хань шу” тылбааһынан - “өйдөөх” эбэтэр “сөптөөх”) диэн итэҕэйэрэ. Кини санаатынан, түүрдэр иннилэригэр тэгин диэн аат эфталиттарга уонна тобаларга тарҕаммыта[4].

Устуоруйаҕа VI үйэттэн XIII үйэҕэ диэри ити ааты сүгэр хас да киһи хаалбыт. Саамай биллиилээхтэринэн Илиҥҥи түүр хаҕанаатын баһылыга Күл-Тэгин, Газневидтар судаарыстыбаларын үөскэтээччитэ Алп-тэгин уонна Харахаан судаарыстыбата үөскүүрүгэр улахан оруоллаах Арслан-тэгин буолаллар. Кэм ааһан истэҕин аайы, Тэгин диэн аат тус аат быһыытынан тарҕаммыт буолбута уонна билигин тус уонна дьиэ кэргэн аата быһыытынан баар, сүрүн Соҕуруу Азияҕа уонна Чугастааҕы Илин сорох сирдэригэр.

X үйэ ортотуттан былыргы түүр суруктаах Енисей суруктарыттан биир эрэ баар (Е-15), онно бу аат баар. Тикӣн диэн көрүҥнээх Кашгар Махмуд тылдьытыгар ахтыллар. Салгыы “тэгин” тиэрмин хронологическай ахтыыта 1206 сыллаахха Чингисхаан кыргыыстары баһыйбытын туһунан “Монгуоллар кистэлэҥ сэһэннэригэр” баар. Улуу Монгуол Улуус тойонун улахан уолугар Джучига кэлбит үтүөлээх кыргыыстар испииһэктэригэр “Олебек-дигин” ахтыллыбыта, эмиэ “оннук” диэн көрүҥүнэн араас омуктары ойуулааһыҥҥа анаммыт чааска баар , найманнарга саамай чугас ууһун быһыытынан, онгуттар диэн ууһун ойуулааһыныгар кинилэр салайааччылара “Алакуш-дигин” диэн ааттанар. Түүр тылыттан от («огонь; очаг, костёр») уонна тегин (тигин) аатыттан, монгуол тылыгар чигин көрүҥүн ылбыта, отчигин («уот тойоно, оһох харабыла») диэн дьиэ кэргэҥҥэ саамай кыра уолга аналлаах монгуол аата үөскээбитэ. Холобур, Чингисхаан кыра быраата Тэмугэ-отчигин[5] [6].

Быһаарыылар

  1. ↑ Sanping Chen, «Son of Heaven and Son of God: Interactions among Ancient Asiatic Cultures regarding Sacral Kingship and Theophoric Names», Journal of the Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 12, No. 3 (Nov., 2002), p. 296: Writing 勒 instead of 勤 is a common script error in current editions of almost all dynastic histories
  2. ↑ Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху. М., 1984. С. 432
  3. ↑ Шервашидзе И. Н. Фрагмент древнетюркской лексики. Титулатура // Вопросы языкознания. 1990. № 3. С. 81-82
  4. ↑ Пуллиблэнк Э. Дж. Язык сюнну // Зарубежная тюркология. Вып. 1. Древние тюркские языки и литературы. М., 1986. С. 53-56
  5. ↑ Рассадин В. И. Тюркские элементы в языке «Сокровенного Сказания Монголов» // «Тайная история монголов»: Источниковедение, филология, история. — Новосибирск: Наука, 1995. — С. 108—115. Архивировано 11 Балаҕан ыйын 2019 года.
  6. ↑ Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар»). Прим. 185 / Пер. Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975. Архивная копия от 30 Муус устар 2013 на Wayback Machine

Литэрэтиирэ

Категориялар