Саха Сиригэр туризм

1965 сыллаахха Саха областной туризм уонна экскурсия сэбиэтэ тэриллибитэ.

Перестройка саҕаланыытыгар тас дойду олохтоохторун интэриэстэринэн киирии туризм сайдар буолбута. Бу кэмҥэ сылга 1800-кэ диэри киһи кэлэрэ, ол гынан баран кэлин ахсаан 60 киһиэхэ диэри намтаабыта. Кэлэр турист ахсаана аҕыйаабытын кэннэ, кээмэй улаатыыта саҕаламмыта уонна 2002 сыллаахха Саха Сиригэр 530 киирии турист кэлбитэ. Бастакынан Дьоппуонтан, Германияттан, АХШ-тан, Швейцарияттан уонна Францияттан.

2003 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 2003 сыл ахсынньы 20 күнүнээҕи «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр туризмы сайыннарыы концепциятын туһунан» 718 №-дээх Ыйааҕа ылыллыбыта^[1].

2009 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 2009 сыл муус устар 27 күнүнээҕи 236 №-дээх «2025 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр туризм эйгэтин сайыннарыы стратегиятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр анал экономическай рекреационнай көрүҥнээх зонаны тэрийии концепциятын туһунан» ылылынна.

Циркумполярнай цивилизациялар айылҕа, климат уонна этнокултуура уратыларыгар олоҕуран, дойду иһигэр уонна киирэр туризмы тэтимнээхтик сайыннарыыга өйөбүл базатын тэрийэргэ, 2011 сыллаахха «Хотугу мозаика» диэн рекреационнай кластер олоххо киллэриитэ^[2] «Арассыыйа Федерация иһинээҕи уонна киирэр туризмын сайыннарыы (2011—2018 сс.)» Федеральнай сыаллаах-соруктаах бырагыраамма дьаһалларын систиэмэтигэр киирдэ^[3].

2015 сыллаахха Russia.travel диэн национальнай туристическай порталынан, «Visit Russia» тас офистарынан өрөспүүбүлүкэ туризмын тарҕатар национальнай туристическай информационнай киин «Якутия» тэриллибитэ, ону таһынан «Якутия» Арассыыйа туроператордарын ассоциациятын нөҥүө 3 туристическай бородууксуйаны атыылыыр: «Ыалдьытымсах Саха Сирэ. Ыһыах бырааһынньыга — Саха Саҥа дьыла», «Астык Саха Сирэ», «Астык Саха Сирэ уонна кумах томтордорун көрүү». Бородууксуйа туризм сүрүн оператордарын нөҥүө маассабай атыыга импорты солбуйар хамыыһыйанан бигэргэтиллибитэ. Ону тэҥэ, 2015 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна Туризм федеральнай агентствота туризм эйгэтигэр Сөбүлэһиини олоххо киллэриигэ холбоһуктаах дьаһал былааныгар илии баттаатылар, бу былаан туризм инфраструктуратын оҥорууга уонна туризм бородууксуйатын тарҕатыыга туһуламмыт^[2].

2016 сылтан Саха Сирэ «Туризм салаатын исписэлиистэрин бэлэмниир уонна идэни үрдэтэр бүтүн национальнай систиэмэ» бырайыагар кыттар, ол чэрчитинэн очнай да, дистанционнай да үөрэтии оҥоһуллар. Ону кытта, 2016 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэллэрэ Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтин «Туризм эйгэтин идэтигэр бастыҥ» идэлээх куонкуруска «Гостиница/атын хонуу эбийиэгин бастыҥ үлэһитэ» уонна «Бастыҥ киирэр уонна дойду иһинээҕи туризм салайааччыта»^[2]

2017 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын 2017 сыл ахсынньы 15 күнүнээҕи 2279 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтин „Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр айар экономиканы уонна туризмы 2018—2022 сс. сайыннарыы“ судаарыстыбаннай бырагырааматын туһунан» Ыйааҕа тахсыбыта^[2].

Саха сиригэр туризм суолталаах сирдэринэн Өлүөнэ остуолбалара, Булуус, Күрүлүүр, Киhилээх Хайа, Харама Хайата, Сиинэ хайалара, тукулааннар уо.д.а буолаллар. Бу маннык сирдэргэ дьон күүс, сэниэ эбинэн, ыраастанан, алгыс этэн бириэмэлэрин туhалаахтык атаарар, сынньанар. Дойдубут хатыламмат, кэрэ көстүүлээх сирдэрин туhунан кылгастык кэпсиир буоллахха маннык.

Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин территориятыгар сытар «Булуус» туристическай комплекс дьон сөбүлээн сылдьар сирэ. Кээмэйин улахана киhини сөхтөрөр, сорох сиргэ муус уhуна 3 миэтэрэҕэ тиийэр. Булуус уратыта — анныттан кэлэр ыраас уу буолар. Хайа анныттан түһэр уу таастар үрдүлэринэн мууска киирэр. Олохтоохтор этэллэринэн, уу элбээтэҕинэ сүүрүүгэ түргэтиир, тыаһа өссө улаатар. Уу кыhыннары-сайыннары сүүрүгүрдэн биир кэлим сиргэ ирбэт мууhу үөскэппит.

Булуус уута — айылҕа бэлэҕэ. Дьүүктэ уута бестяхскэй водоноснай террасаттан устан, ыраастанан кэлэр. Бу уу доруобуйаҕа туhалааҕа дакаастанан, үөрэтиллэн турар. Тустаах үлэhиттэр сир анныттан кэлэр уу ырааhын, араас минералларынан баайын бэлиэтииллэр. Амтанынан да, дьэҥкиринэн да кыhыҥҥы муус уутугар майгынныыр. Онон турист куттаммакка куйааска утаҕын төhө баҕар ханнарар. Маны таhынан хайа хаспаҕар киирэн үрүйэ муус тымныы уутугар сөрүүкээн сөтүөлүөххэ сөп.

Булуус — айылҕа сокуоннарыгар бас бэриммэтэх дьикти көстүүлээх ирбэт тоҥ. Сайыҥҥы куйаас күн, сир-дойду күөҕүнэн бүрүнэн турар кэмигэр бу сир хас биирдии киhи кутун-сүрүн тохтотор, хараҕын абылыыр, интириэhиргэтэр.

Киhилээх хайа — айылҕа уустаан-ураннаан, чочуйан оҥорбут сэдэх көстүүтэ. Саха сирин Верхоянскай улууhугар баар. Манна туристар Аан дойду бары муннуктарыттан кэлэн сынньанан бараллар. Олохтоохтор эмиэ сөбүлээн сылдьаллар. Киhилээх хайатын үрдүгэ 1070 миэтэрэ, уhуна 25 километр, очуостар орто үрдүктэрэ 25-30 миэтэрэ.

Хайа боруодатын алдьаныыта араас быhыылаах очуостары үөскэппит. Очуостар тымныы уонна тыал дьайыытыттан араас быhыылара киhиэхэ, кыылга майгынныыллар. Бу көстүү киhи илиитинэн оҥорбутун курдук. Бастаан Байанай таас кэлэр. Бу таас булчуттар таастара. Онтон Таптал тааhа — уоллаах кыыс тураллара көстөр. Сахалыы таӊастаахтар, уол тобуктаан турар. Үрдүктэрэ 16 миэтэрэ. Таптал очуоhа сылаас буолар, мантан оҕото суох дьахтар оҕо кутун көрдөhүөн сөп. Саамай үрдүккэ олоӊхо тааhа кэлэр. Саха киhитэ тобугун тутан олоӊхолуу олорор. Үс кут таастар ийэ, салгын, буор куту кɵрдɵрɵллɵр.

Киhилээххэ сылдьыбыт киhи арчы, эниэргийэ ылар. Күүстээх эниэргийэлээх буоллаххына үлэӊ-хамнаhыӊ табыллар, кыайыы-хотуу киhини арыаллыыр. Сорох дьон эмтэнэн ыарыылара ааhан хаалар. Ону таhынан киhи бэйэтэ эмиэ уларыйар: холкутуйар, уоскуйар, олоҕу көрүүтэ тупсар. Хайа анныттан сүүрүгүрдэр уу киhи доруобуйатыгар туhалааҕа, эмтиир дьайыылааҕа биллэр.

Киhилээх хайатын сүдү очуостарын киhи көрөн сɵҕөр-махтайар. Бу Ытык Сир күүстээх энергетикалааҕынан биллэр. Манна туристар сахалыы сиэри-туому тутуhан арчыланаллар, кэрэ айылҕаттан күүс-уох ылаллар.

Өлүөнэ өрүс уҥа хочотун эниэтигэр аатырбыт Өлүөнэ туруук хайалара дьэндэйэн тураллар. Өлүөнэ тайылҕаннаах туруук хайалара кытылы кыйа 4 көс устата хас да үрэҕи туораан Лэбидьэ хайаларыгар тиийэ тайыыллар. Бу улуу хайалар үрдүктэрэ 200—300 миэтирэҕэ тиийэ уhуннаах. Манна Буотама хайалара, дьикти кэрэ Сиинэ кыртастара эмиэ киирэллэр. Өрүс кытылыгар турар таас хайаларга былыргы дьон уруhуйдарын көрүөххэ сөп.

540 мөлүйүөн сыллар анараа өттүлэригэр Алдантан Анаабырга диэри дьалкыйа сыппыт муора түгэҕиттэн, былыргы үйэтинээҕи улуу байҕал харамайдарын уҥуоҕун иҥэриммит таастар өрө сүгүллэн тахсан өрүһү кыйа кэккэлээбиттэр. Ол таастары ардах-хаар, тыал быһыта сынньан туруук гына чочуйбут. Ити кэннэ, манна үөскээбит тыынар-тыыннаах саҥа көрүҥнэрэ Сир иэнин тилийэ тарҕаммыттар. Ол туруук таастар Сир ийэҕэ тыынар-тыыннаах үөскээһинин ырылыччы көрдөрөр буоланнар, бу ытык сири ЮНЕСКО ахсыс киритиэрийинэн, ол эбэтэр, Сир үөскээһинин уонна сиргэ олох сайдыытын чинчийэр билимҥэ суолтатын өрө тутан, Аан дойду харыстанар, сүдү баайынан билиммитэ.

Өлүөнэ туруук хайаларыгар сүгүрүйэ туристар 1966 с. ыла тиһигин быспакка кэлэллэр, 1850 с. ыла манна дойду учуонайдара чинчийэр үлэни ыыталлар. 1995 с. Өлүөнэ туруук хайалара Аан дойду уһулуччулаах геологическай пааматынньыктарын испииһэгэр киирбитэ.

1994 сыллаахха Өлүөнэ турууктарыгар айылҕа паарката тэриллибитэ. Билигин манна үлэ-хамнас күөстүү оргуйар. Бу паарка сиригэр-уотугар Дириҥ үрэхтээҕи былыргы дьон олохсуйбут археологиятын пааматынньыга киирэр. Ону сэргэ, манна муус үйэ саҕана олоро сылдьыбыт Хотугу Америка бизоннара төннөн кэлэн мэччийэллэр, ахсааннара сүүскэ тиийэ.

Улуу Өлүөнэ эбэни, кини кыталыктаах кырдалларын, кэрэ туруук хайаларын хас биирдии киhи долгуйа, киэн тутта, астына көрөр, сүгүрүйэр. Ол иһин улуу Өлүөнэ модун үөһүн ийэ киин дойду оҥостон саха барахсан былыргы дьыллар мындааларыттан күн бүгүҥҥэ диэри туруук хайалары кытта тэҥҥэ олох охсууларын уйан кэллэҕэ.

Сахабыт сирин баайа — айылҕата. Ханнык да бэйэлээх кэрэ, итии дойду халлаанын анныгар Саха сирин айылҕатын курдук кэрэ, тыытыллыбатах айылҕа, сүрэҕи-быары сылаанньытар ыраас салгын суох. Биһиги айылҕабыт: улуу хайалара, киэҥ алаастара, халыҥ сис тыалара, күн уотугар дьиримнии оонньуур күөллэрэ, үрэхтэрэ, өрүстэрэ — ханна да хатыламмат.

Биhиги, Саха сирин олохтоохторо, сүдү баайбытын — кэрэ бэйэлээх айылҕабытын көр-күлүү, сынньалаҥ сирэ эрэ курдук саныырбыт, ыhа-тоҕо, баҕарбыппытын алдьата сылдьарбыт хомолтолоох быhыы. Айылҕабытын харыстыахтаахпыт, араҥаччылыахтаахпыт, сүдү күүhүгэр сүгүрүйүөхтээхпит. Оччоҕо эрэ киһи аймах айылҕаны кытта дьүөрэлээхтик олорон, саҥалыы сайдар уонна олоҕу салгыыр кыахтаах.

1. Туризм в Якутии / Учебное пособие. — Якутскай — 2010. −70с. 2. Кыым хаhыат / Өрөгөйдөөх Өлүөнэ туруук хайалара Аан дойду дьонун харысхалыгар киирдэ. — от ыйын 16 күнэ 2012 сыллааҕы таhаарыы.