Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Харама Хайата

Харама Хайата — ытык хайа уонна Саха Сирин Амма улууһун Абаҕа сэлиэнньэтин аттыгар баар биир ааттаах ресурснай резерват.

Географията уонна статуһа

«Харама-Хайата» ресурснай резерват иэнэ — 116,71 га. Бу Амма өрүс уҥа кытылыгар сытар, 300 миэтэрэ үрдүктээх хайа. Заповедник сиригэр-уотугар хайаттан утары кытылга сытар Элгээн-Хочото сир эмиэ киирэр[1].

Харама Хайата Абаҕаттан 14 км тэйиччи Амма өрүс уҥа кытылыгар 2 км тайаан сытар.

Аатын үөскээһинэ уонна ытык суолтата

Ытык хайа аата Харама диэн улуу удаҕан кыыс аатынан ааттаммыт. Аммалар бу удаҕан кыыһы хайа иччитэ уонна араҥаччыта диэн билинэллэр[1]. Ону тэҥэ, Харама хайата атын алта аатырбыт удаҕан уонна 13 улахан ойуун аатын кытта ситимнээх, онон бу хайа ытык сиринэн ааҕыллар[2].

Хайа сирэйигэр сырдык сөпкө түстэҕинэ киһи сирэйин омооно көстөр, ону хайа ичитин курдук ылыналлар. Олохтоохтор кэпсииллэринэн, 1960-с сылларга үс сирэй омооно көстөр эбит буоллаҕына, билигин биир-икки омоон биллэр[3].

Номох

Номох этэринэн, бу дьикти сиргэ былыр эдэр Ойуун уонна кэрэ Удаҕан икки ардыларыгар кыргыһыы буолбут. Бэйэ-бэйэлэрин таптаһаллар эрээри, сэриилэһэр уустартан төрүттээхтэрэ. Уустарын үрдэтэр туһугар, икки сэриилэһэр уус аҕа баһылыктара эдэр уолу уонна кыыһы ойууннар кыргыһыыларыгар киирсэргэ күһэйбиттэр. Удаҕан кыыс кыайыылааҕынан тахсыбыт, Ойуун уол өлбүт[4].

Бу кыргыһыы түгэнин хайаҕа көрүөххэ сөп. Үйэлээх таптал бэлиэтин быһыытынан Удаҕан таптыыр киһитин дьүһүнүн хайа таас үрдүгэр таптал уоттаах охторунан умаппыт. Удаҕан өлбүтүн кэннэ, кини сирэйэ таптыыр киһитин аттыгар көстүбүтэ дииллэр[5].Фольклор барыйааннарыгар Харама Хотун, Ойуун уонна Удаҕан уйата - «ойууннар уонна удаҕаннар көрсөр хайалара» диэн ааттар көстөллөр[6].

Айылҕата

Харама Хайаттан чугас өрүскэ балык 19 көрүҥэ баар, ол иһигэр быйыт, дьарҕаа, майаҕас, сыа балык уонна сыалыһар. Балыксыт дьоҥҥо биир бастыҥ сиринэн Өнньүөс нэһилиэгиттэн 80-ча км үөһээ «Лээги» сирэ ааҕыллар. Бу диэки Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр киирбит бил баар. Өрүс тардыытыгар үүтүнэн иитээччилэр 40-ча көрүҥэ уонна 155-тэн тахса көтөр көрүҥэ баар[7].

Хайа тулатыгар дьэдьэн хото үүнэр, оттоох үүнээйи элбэх.

Харама Хайата ураты харыстанар айылҕа сирэ

«Харама-Хайата» ресурснай заповедник олохтоох суолталаах саҥа ураты харыстанар айылҕа сиринэн билиниллибитэ. Бу туһунан быһаарыы, Саха Сирин Айылҕа харыстабылын министиэристибэтин пресс-сулууспата иһитиннэрэринэн, 2013 сыл кулун тутар 13 күнүгэр Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгин дьокутааттарын Сэбиэтин V-с сессиятыгар ылыллыбыта[1]. Ол курдук, Амма улууһун нэһилиэнньэтэ бэйэлэрин удьуордарыгар остуоруйалары уонна үһүйээннэри кытта ситимнээх ураты айылҕа эбийиэгин харыстыырга быһаарыммыттара. Сир ураты харыстанар айылҕа сирин быһыытынан билиниитэ өрөспүүбүлүкэтээҕи айылҕа харыстабылын министиэристибэтин уонна Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгин олохтоохторун үлэлэрин түмүгэ буолбута[8].

Туризм

Сыл аайы Аммаҕа Харама Хайаҕа элбэх турист кэлэр, араас уһаарыы, хайаҕа тахсыылар ыытыллаллар[9]. Этнокультурнай туризм мадьыалын ааптардара этэллэринэн, хайа күүстээх энергетикалаах уонна дьон тардыһар сирэ-уота буолар[10].

Кэнники сылларга, «Харама» (2024) киинэ ойуулааһынынан, манна тыһыынчанан киһи кэлэр, балааккалаах куораттары тэлгэтэллэр, ол ытык сир экотиһигэр ноҕоруусканы үөскэтэр уонна сырыыны, кэлиини-барыыны бэрээдэктээһини эрэйэр.

Абаҕаттан хайаҕа диэри суол кытыы хайа эниэтинэн ааһар, түһүү кэнниттэн хочоҕо киирэр; күүстээх ардах кэнниттэн айан суола алдьанар, улахан эрэ тиэхиникэнэн сылдьыахха сөп буолар

Култуураҕа

  • Харама — 2024 сылга тахсыбыт Дмитрий Давыдов 25 мүнүүтэ уһуннаах документальнай киинэтэ[11]. Хартыына Амма өрүс ытык хайатын айылҕа күүстээх сирдэрин быһыытынан уонна Абаҕа сэлиэнньэтин олохтоохторо духуобунай утуму харыстыыр иһин туруулаһыыларын туһунан кэпсиир. Быраабы бас билээччи-Региональнай кинематографы өйүүр Пуонда. «Смотрим» платформаҕа премьерата 2024 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр буолбута[12].
«Харама» документальнай киинэ постера

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 «Харама-Хаята» - особо охраняемая природная территория (рус.). SakhaPress (28 Кулун тутар 2013). Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ Священная гора на реке Амга стала особо охраняемой природной зоной (рус.). shamanstvo.ru (12 Муус устар 2013). Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ Гора Харама – место битвы мистических сил в Амгинском районе Якутии (рус.). YakutiaMedia (11 Атырдьах ыйын 2021). Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ Легенды таинственных гор Якутии (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  5. ↑ Легенда о духах гор (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  6. ↑ YakutiaMedia.ru. Гора Харама – место битвы  мистических сил в Амгинском районе Якутии - YakutiaMedia.ru. Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ Гора «Харама Хайата» - Республика Саха (Якутия) | Красивые места России (рус.). Красивые места России. Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  8. ↑ Гора Харама в республике Саха (Якутия) — фото, описание на GoRu (рус.). Туристический портал GoRu.Travel. Сигэнии күнэ: 22 Атырдьах ыйын 2026.
  9. ↑ Федорова Сардана Николаевна, Кирова Сайына Евгениевна. Имидж региона: на примере республики Саха (Якутия) // Неофилология. — 2019. — Т. 5, вып. 18. — ISSN 2413-6859.
  10. ↑ Федорова Сардана Николаевна. Характеристика модели этнокультурного туризма в республике Саха (Якутия) (рус.). Человек и культура (2018). Сигэнии күнэ: 13 От ыйын 2026.
  11. ↑ Харама (2024) (рус.). Кино-Театр.Ру. Сигэнии күнэ: 13 От ыйын 2026.
  12. ↑ Документальный фильм Харама 2024 (рус.). Смотрим. Сигэнии күнэ: 13 От ыйын 2026.

Категориялар