Тукулаан
Тукулаан (нууч. Тукулан, эбэҥк. тукала — «кумах», тукалаг — «кумах суһуох») — тыал көтүтэ турар, арыт мас үүнэн олохсуйбут субурҕа арҕас, чөмөх, эбэтэр томтор буола мунньуллубут, олор икки ардыларыгар иинэҕэс сэдэх, эриллэ хаппыт бэс, сэппэрээк уонна лабыкта үүнээйилээх кумах сис. Саха сирин Кэбээйи, Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү улуустарыгар баар.
Тукулаан ойуура суох учаастактара 15 км усталаах буолуохтарын сөп.
Чинчийээччилэр Өлүөнэ уонна Бүлүү өрүстэр былыргы үөстэрэ дииллэр, ол иһин өрүс кумаҕа мунньуллубут.
Өлүөнэ өттүттэн үрэр тыал дьайыытынан кумахтар кытылтан тэйэн, ойуур кыраныыссатыгар чугаһаан, мастары сабаллар. Кумахха көмүллүбүт мастар өлөллөр, онтон сүүс сылтан ордук кураанах умнастар тукулаан атын өттүгэр көстүөхтэрин сөп[1][2][3][4].
Этимологията
Чинчийии устуоруйата
1927 сыллаахха билим үлэлэргэ маҥнай бу көстүүнү Дьокуускайы чинчийбит Сергей Кузнецов экспедицията ойуулаабыта. Ол сыл кини «Саха кыраайыгар бархааннар эрэгийиэннэрэ» диэн ыстатыйата тахсыбыта. Ону таһынан бу рельеф көрүҥүнэн академик Андрей Григорьев эмиэ дьарыктаммыта. 1935 сыллаахха тукулааннары геоботаник Тихон Работнов чинчийбитэ. Ол эрээри бастаан үөрэхтээхтэр бу үөскээһин туһунан олох аҕыйаҕы билэллэрэ. Сиһилии информация 1940-с сыллар иккис аҥаарыгар, аэрофотосъёмка ыытыллыбытын кэннэ үөскээбитэ. Тукулааннар бары учаастактара арыллыбыттара[2][3][4].
Төрүтэ
Тукулааннар эолтан үөскээбиттэрин, кинилэр састааптарын оҥорор кумах туораҕын төгүрүк быһыыта, ону таһынан ити кумахха көстүбүт үс муннуктаах быһыылаах галька — дрейкантер эбэтэр тыал тааһа эмиэ тыал дьайыытыттан үөскээбитин туоһулуур. Профессор Борис Федорович сабаҕалаабытынан, тукулааннар уонна кинилэр долгуннара бу эрэгийиэн тыаллар розаларынан сыталлар, бу спутниктан түһэриилэринэн уонна метеостанция дааннайдарынан бигэргэтиллэр. Тыаллар розалара бастакы тукулааннар үөскээбиттэриттэн ыла уларыйбатаҕын көрдөрөр. Минералогическай састаабынан тукулааннар Бүлүү өрүс түгэҕинээҕи дьапталҕаларга чугастар.
Тукулааннар хайдах үөскээбиттэрин быһаарар икки сүрүн барыл баар. Бастакы барылынан, тукулааннар — 20 тыһыынча сыл анараа өттүгэр плейстоцен кэмигэр, Үөһээ Дьааҥы сис хайатын арҕаа өттө мууһурууга барбыт кэмигэр, манна баар буола сылдьыбыт былыргы кумах куйаартан реликтовай кумахтар буолаллар. Бу барылы сорох тукулааннар аттыларыгар тайҕанан бүрүллүбүт, дэхсилэммит дюналарга маарынныыры уонна кумахха көстүбүт өлбүт кыыллар уҥуохтара бааллара бигэргэтэр. Атын теориянан, бу дюналар улахан уот турбутун түмүгэр үөскээбиттэрин сөп, онно киһи дьайыыта эмиэ оруоллаах буолуон сөп. Үүнээйи эстиитин түмүгэр кумах мунньуллуулара тахсаллара, ону тыал ыһан илдьэ барара. Тукулааннар үөскээһиннэрин үс этапка араараллар: өрүс кумаҕын өр мунньуллуута, ол кумахтары тыал таһыыта уонна түһэриитэ уонна кумах үүнээйи көмөтүнэн олохсуйуута.
Геологтар санааларынан тукулааннар сир хаҕа үөһээ тахсар сиригэр бааллар[1][2][3][4].
Айылҕа
Тукулааннар айылҕалара тулалыыр тайҕа айылҕатыттан уратылаах. Манна салгын сиигэ намыһах, тоҕо диэтэр уу кумаҕынан түргэнник сиигэһэн ааһар, өр тохтообот. Кыһын кумахтаах сир тулалыыр туой буордаах сирдээҕэр кыратык тоҥор, оттон сайын ирбэт тоҥ улахан дириҥҥэ ирэр.
Тайҕаҕа чугаһыыр тукулааннар эниэлэригэр бэстэр үүнэллэр. Ону тэҥэ манна бу сиргэ-уокка үөскээбэт үүнээйи болбукта баара бэлиэтэммит. Болбукта үксүн таас тутуллаах Үөһээ Дьааҥы хайаларыгар үүнэр. Ону таһынан кумахтар ортолоругар кыра эмэ от үүнээйилээх бөлкөйдөрү көрсүөххэ сөп.
Тукулааннар тэллэхтэригэр бэс эриэхэтинэн аһылыктанар тииҥнэр уонна атын кэрбээччилэр олороллор. Кумах дюналарга элбэх кыыл, саһыллар, ону тэҥэ эһэлэр тахсаллар. Дюналар тэллэхтэригэр үүнэр мастарга мэкчиргэлэр уонна атын сиэмэх көтөрдөр олороллор.
Тукулааннарга балыгынан баай элбэх тууһа суох уулаах күөллэр бааллар. Хас биирдии күөлгэ балык ханнык эрэ биир көрүҥэ баһыйар, үксүн сордоҥ эбэтэр собо[1][2][3][4].
Быһаарыылар
Литэрэтиирэ
- География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2