Томтор (сир баайын хостуур сир)

Томтордооҕу сэдэхтик көстөр сир баайын — металлары хостуур сир — Лаптев байҕалын кытылыттан соҕуруу диэки 400 килэмиэтир тэйиччи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугулуу-арҕаа өттүгэр, Өлөөн улууһун сиригэр-уотугар, Удя уонна Чымара өрүстэр билирдэригэр сытар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин кииниттэн, Дьокуускайтан, сиринэн айан суола 2026 килэмиэтир, уунан 3989 килэмиэтир, салгынынан 1105 килэмиэтир тэйиччи. Баайдаах сир дэхси сиргэ 75 миэтирэттэн 259 миэтирэҕэ диэри бэлиэтээһиннээх уонна 80 миэтирэҕэ диэри куоһарар.

Баайдаах сир киин географическэй бэлиэлэрэ: хотугу кэтитэ 71°02′ , илин устата 116°33′^[1].

Томтор тыата (массив) 300 км² иэн болуоссаттаах уонна сир үрдүнээҕи металлар уларыйыыларын (гипергенез) сайдыытыгар үчүгэйдик дьайар сиринэн биллэр. Бу сир 3 сүрүн боруодаттан турар: якупирангит-ийолиттар; щелочнай уонна нефелиновай сиениттар; карбонатиттар. Улахан оруолу элбэх дайкалар уонна щелочнай эстии трубакалара пикриттэр, альнеиттар, авгититтар ылаллар. Ийолитовай уонна сиенитовай боруодалар тыа кытыы чааһын эбэллэр, онтон карбонатиттар 12 км² иэн болуоссаттаах киин дьаадараны (ядро) төрүттүүллэр, ол дьаадара күүскэ карбонатизированнай силикатнай боруоданан төгүрүтүллүбүт. Щелочнай уонна нефелиновай сиениттар сир болуоссатын улахан чааһын ылаллар, быһа барыллаан 200 км² тэҥнэһэр, уонна кытыы зонаны төрүттүүллэр. Ийолиттар сиенитартан тарҕаныы көрдөрүүтүгэр арыый баһыйтараллар. Ойуур сүрүн оҥоһуута венд диэнинэн ыйыллар уонна сүрүн сааһа 600—800 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэһэр. Ийолит-мельтейгиттар уонна щелочнай, нефелиновай сиениттар уопсай саастарынан 700—800 мөлөйүөн икки ардынан сылдьаллар. Онтон карбонатиттар 600—660 мөлүйүөн сыл диэн күнүнэн ыйыы оҥоһуллар. Дайкалар, трубкалар уонна пикриттэр-альнеиттар эстиилэрэ күнтэн-дьылтан арыый быстан 350—500 мөлүйүөн сылынан бэлиэтэнэллэр.

Томтор сирин боруодаларын кытта сиртэн хостонор сэдэх баайдаах сир биир кэлим сибээстээх. Кини дэҥҥэ көстөр томтордооҕу көрүҥүн эпигенетическэй көрүҥҥэ сыһыарыахха сөп, сороҕун карбонатиттары таһаарар латеритнай коргаҕа. Инньэ гынан бу сиртэн хостонор баайдаах сир карбонатиттары таһаарар кор үөскэтэр айылҕа биэрбититтэн уларыйбат систематизациялаах сир буолар, ол иһигэр сүрүн уратыта үөскээһин ыарахан историятыгар, чуолаан, окислительнай түһүмэхтэн, эпигенетическай чөлгө түһэрии түһүмэҕэр үрдүнэн салгыны көтүтүү сытар. Сэдэх металлары киэҥ туһаныыга үрдүк көрдөрүү гипергенез икки түһүмэҕиттэн ылыллыбыт рудоконцентрирующай көдьүүс холбоһуутуттан төрүөттэнэр. Бу иһигэр окислительнай түһүмэххэ гипергенез, үрдүнэн салгыны көтүтүүгэ улахан оруолу боруоданы оҥорор кылаабынай компоненнар үрдүк миграционнай кыахтарын ылар карбонатиттар (CaO, MgO, СО₂) буолаллар, кинилэр актыыбынай миграннарга киирсэллэр уонна салгылатар профильтан тахсан, сэдэх уонна кыра элеменнэр үөскүүллэригэр кыах биэрэллэр (Nb, Се, La, Y, Sс, V, Zr уонна да атыттар), маны сэргэ тимир уонна марганец, хаалбыт бородуукталарга мунньуллаллар. Гипергенез чөлүгэр түһэр түһүмэҕэр эпигенетическэй дьайыылар сайдыыларыгар компоненнар хамсааһыннарын хартыыната биллэрдик уларыйар, ол эрэн, кылаабынай рудоконцентрирующай механизм маарынныырынан хаалар . Эпигенез усулуобуйатыгар чөлгө түһэллэр, железо уонна марганец көдьүүстэрин сүтэрбэттэр, зонаттан таһаарыы эпигенез бородууктатыгар сэдэх уонна кыра элеменнар (Nb, La, Ce, Sc, Y, V уонна да атыттар) хатыланар концентрацияларынан арыалланаллар, балар баар усулуобуйаҕа дьайыыта суох буолууну харыстыыллар^[2].

Томтордооҕу сир баайын хостуур сир уруудатыгар сэдэх металлаах (РЗМ) уонна ниобий саппааһа элбэх буолан Аан дойдуга саамай баайынан биллэр^[3].

Арассыыйа бырабыыталастыбатын 2014 сыл муус устар 15 күнүнээҕи 328 №-дээх бигэргэммит уурааҕар олоҕуран «Развитие промышленности и повышение её конкурентоспособности» Арассыыйа Федерациятын «Развитие производства традиционных и новых материалов» судаарыстыбаннай программата ылыллыбыт .

Бу программа иһинэн хайысханы сайыннарыы тосхоло:

— сиртэн хостонор баайдаах сири туһанан тохтоло суох дойдуга экономическэй куттал суох буолуутун хааччыйыыга тиэрдии;

— сиртэн хостонор баай оҥорон таһаарыытын көрдөрүүтүн үрдэтии;

— уһун кэмнээх болдьоххо сиртэн хостонор сэдэх металларынан саҥа тэриллэр промышленнай оҥорон таһаарыыны хааччыйыы;

— Кытайтан, Америкаттан, Японияттан сиртэн хостонор сэдэх металл хостооһунун технологиятын таһымыттан хаалсыбат курдук тэрээһини ыытыы. Сэдэхтик көстөр сиртэн хостонор урууданы оҥорон таһаарыы таһымын үрдүк көрдөрүүтүн ситиһии;

— Арассыыйа Федерациятыгар сиртэн хостонор сэдэх металлары оҥорон таһаарыы хайысхатын инвестицияҕа туһаныыга уонна судаарыстыба сайдыытыгар усулуобуйаны тэрийиигэ үлэни ыытыы.^[4]

Томтордооҕу сир баайын хостуур сири туһаныы бырайыага Арассыыйа Федерациятын бырамыысаланнас министиэристибэтин 2019 сыл муус устар 17 күнүнээҕи БА-24911/17 №-дээх суругунан тосхоло тутаах докумуон буолар. Бырайыагы олоххо киллэриини хампаанньа бүддьүөт үбүлээһиниттэн буолбакка, бэйэтин үбүнэн уонна иэстэһии сириэстибэлэринэн ыытар.

Томтордооҕу сир баайдаах сир 1977 сыллаахха Оҥкучахтааҕы «Севморгео» паартыйа алмааһы, бокситы, фосфоры уонна сэдэх металлары көрдөөһүнүттэн, сыаналыыр үлэ ыытыллар кэмигэр арыллыбыт.

Сир баайдаах сиргэ геологическай-чинчийэр үлэлэр 1985 сыллаахтан түһүмэхтэринэн ыытыллан барбыттар: көрдүүр-сыаналыыр үлэ 1985—1990 сылларга, быһа барыллаан чинчийии 1990—1997 сылларга.

1998 сыллаахха сиртэн хостонор туһалаах баай саппаастарыгар Судаарыстыбаннай хамыыһыйаҕа оччуот оҥоһуллан киирбит. Бу оччуот Томтор сиригэр 1990—1997 сылларга Бураннай учаастакка ыытыллыбыт чинчийэр үлэ түмүктэригэр олоҕуран, 1998 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи саппааһын ааҕыы ГКЗ мэктиэлээһинин дааннайдарыгар киирбиттэрэ. Саппаас 1999 сыл муус устар 23 күнүгэр ГКЗ 513 №-дээх боротокуолунан бигэргэммит.

2013 сыллаахха ИСТ бөлөх «Ростех» Госкорпорацияны кытта бииргэ «ТриАрк Майнинг» хампаанньаны төрүттээбиттэр. 2014 сыл муус устар ыйыгар «ТриАрк Майнинг» аччыгый тэрилтэтэ — «Восток Инжиниринг» ХЭТ Томтордооҕу сир баайдаах сири чинчийиигэ быраабы уонна ниобий, скандий, сэдэх металлары уонна компоненнары хостуурга көҥүлү ылыы аукционун кыайбыт^[5]. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Томтордооҕу сир баайдаах сир (Бураннай учаастак), Федеральнай таһымнаах учаастагы туһаныы ЯКУ 15763 ТЭ олоҕуран оҥоһуллар. Сир баайын туһаныыга көҥүл бэриллиитэ Арассыыйа Бырабыыталастыбатын 2014 сыл от ыйын 3 күнүнээҕи 1226 №-дээх аукцион түмүгүнэн ылыллыбыт дьаһалыгар олоҕурар. «Восток Инжиниринг» ХЭТ — аукцион кыайыылааҕа^[6]. Лицензия 2017 сыллаахха саҥардыллыбыта. Лицензия бүтэр болдьоҕо — 2034 сыл.

2014—2016 сылларга сиртэн хостонор баайдаах сиргэ ымпыктаах-чымпыктаах чинчийии оҥоһуллар. 2017 сыллаахха тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Томтордооҕу сиртэн хостонор баайдаах сиргэ Бураннай учаастакка саппааһы быһараар техническэй-экономическэй дакаастааһын (ТЭО) оҥоһуллар.

2018 сыл муус сутар 24 күнүгэр ТЭО кондицията уонна саппаастар Роснедранан бигэргэтиллэллэр (ГКЗ мунньаҕын 5366 №-дээх боротокуола)^[7].

Томтордооҕу сиртэн хостонор баайдаах сир Аан дойдуга саамай улаханынан биллэр^[8]. Промышленноска урууда минералларын саамай сыаннай элеменнарынан крандаллит, монацит, пирохлор, ксенотим бөлөхтөрө буолаллар. Бу сир уруудаларыгар айылҕа радионуклидтара баара биллэр, орто көрдөрүү ThO₂ 0,16 %, U 0,01 % .

Ордук табыгастааҕынан, бүддьүөккэ уонна экономическэй өттүнэн көдьүүстээҕинэн, сир аннытттан хостооһуҥҥа саппаас сыанабылын бортовой тутуута 1,0 % Nb₂O₅ диэн быһаарыллан турар.

Судаарыстыбаннай хамыыһыйа кытаанах сиртэн хостонор туһалаах баайы туһаныыга Федеральнай ааҕыныстыба 2018 сыл муус устар 24 күнүнээҕи судаарыстыбаннай экспертизэтин түмүгүнэн, 5366 №-дээх боротокуолга олоҕуран, крандаллит-монацитовай урууда бу сааппаастара бигэргэнэн тураллар:

Рудникка сыллааҕы оҥорон таһаарыы көрдөрүүтэ — 160 000 тыһыынча туонна кураанах ыйааһынынан, 20-22 % сиигинэн. Хостооһун үлэтэ тымныы кэмҥэ алтынньыттан муус устарга диэри (7 ый) буолар, атын ыйдарга урууда хостооһуна суох, сири көрөн-истэн олоруу киирэр. Саппааһы туһаныы — 200 сылга диэри. Бырайыак олоххо киирэр кэмигэр 2,5 тыһыынча үлэ миэстэтэ тахсыахтаах (хайаттан хостуур тэрилтэҕэ — 700 тахса, кэмбинээккэ — 1300 тахса, логистическэй тэрилтэҕэ — 500 кэриҥэ).^[9]

Урууданы оҥорон таһаарыы Забайкальскай кыраай Краснокаменск куоратыгар Краснокаменскайдааҕы гидрометаллургическай комбинатка оҥоһуллуоҕа («КГМК» ХЭТ).

Былаан быһыытынан, КГМК оҥорон таһаарыытын толору кыаҕа:

— Феррониобий — 10 тыһыынча туоннаҕа тиийэ (ниобий);

— Празеодима уонна неодима оксидтара— 3,5 тыһыынча туоннаҕа тиийэ;

— Сэдэх металлар орто ыарахан бөлөхтөрүн коллективнай концентраттара — 2,5 тыһыынча туоннаҕа тиийэ.

Тэрилтэ саамай үрдүк, толору кыаҕын ылан үлэлээтэҕинэ феррониобий (төһө ниобийдааҕынан) аан дойду ырыынагын 10 % уонна СТГ коллективнай концентратыгар аан дойду ырыынагын 20 % ылар кыахтаах.

КГМК ниобий оксидыгар уонна РЗМ холбооһунугар ураты, сэдэх аныгы ньымалары туттар былааннаах. Манна сөптөөх технологическай схеманы оҥорууга 5 сыл барбыт. Урууданы оҥорон таһаарыыга Арассыыйа эрэ тэрилтэлэрэ буолбакка дойду таһынааҕы чинчийэр кииннэр, научнай уонна инженернэй тэрилтэлэр кыттыыны ыллылар.

Бүгүҥҥү күҥҥэ комбинат бырайыактыыр докумуона оҥоһулла сылдьар, 2027 сылтан тэрилтэ үлэтэ саҕаланыахтаах.

2020 сыл кулун тутар ыйыгар бырайыакка «Полиметалл» диэн көмүскэ уонна үрүҥ көмүскэ биир бастыҥ Арассыыйа хампаанньата киирэрэ биллибит. Сонно тута «ТриАрк Майнинг» ХЭТ бизнеһын сыаната эмиэ этиллибит— 259 мөлүйүөн дуоллар.^[10]

«Томторго инвестиция оҥорон, биһиги, электрическэй транспорга көһүү баараҕай былааннарын кэмигэр, ниобий уонна сэдэх сиртэн хостонор металлар ырыынакка үрдүү турар усулуобуйаларыгар, сырьенан хааччыйыыга кыттыыны ылабыт. Биһиги JORC кытта сөп түбэһиитинэн саппаас сыанабылын кэннэ, бырайыакка хампаанньа өлүүтүн улаатыннарар кыаҕы көрүөхпүтүн наада», — диэн Polymetal бөлөх кылаабынай толорооччу дириэктэрэ Виталий Несис этэн турар.^[10]

2020 сыллаахха балаҕан ыйыгар ТриАрк Майнинг Томтордооҕу сиртэн хостонор баайдаах сир Бураннай учаастагар JORC Кодексыгар сөп түбэһиннэрэн оҥоһуллубут минеральнай ресурсалар бастакы сыанабылларын эппит^[11].

Оччуокка олоҕуран, сиртэн хостонор баайдаах сир минеральнай ресурсалара бастакы отработкаҕа 13,2 мөлүйүөн туонна баара биллэр, аһаҕас ньыманан хостооһуҥҥа 5,9 % Nb2O5+15 % РЗО киирэр (ол иһигэр 2,8 % оксид NdPr баар), ол 0,8 мөлүйүөн туонна Nb2O5 уонна 2 мөлүйүөн туонна РЗО тэҥнэһэр). SRK Consulting көмөтүнэн ыытыллыбыт минеральнай ресурсалар аудиттара Томтордооҕу бырайыак бастакы тутулуга суох аудита буолбута^[3]

Бастакы минеральнай ресурсалар сыанабылларын түмүгүнэн Polymetal бөлөх толорооччу дириэктэрэ Виталий Несис сиртэн хостонор баайдаах сир сыанабыла олус үрдүгүн уонна кэскиллээх бырайыак буоларын бэлиэтээбит. «Инники өттүгэр инвестиционнай быһаарыныылары ылынарга, кэлэр хардыынан, урууда саппаастарын бастакы сыанабыла уонна Томтору туһаныыга бырайыак техническэй, экономическэй дакаастабылын барыллаан түмүктээһинэ буолуоҕа», — диэбит В. Несис^[3].