Титов Василий Николаевич
Василий Николаевич Титов (1941 сыл муус устар 27 күнэ, Мэйик нэһилиэгэ, Саха АССР — 1993 сыл алтынньы 1 күнэ) — саха сэбиэскэй уонна Арассыыйатааҕы прозаик, бэйиэт, суруналыыс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1991 сылтан), Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
Олоҕун олуктара
1941 сыл муус устар 27 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр, эбэтигэр иитиллибитэ[1].
1947 сыллаахха Далыр орто оскуолатыгар иккис кылааска киирбитэ, 1956 сылга бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн «Оскуола — производство — үрдүк үөрэх» хамсааһыҥҥа кыттыбыта, «Трудовой» учаастакка ыччат-комсомольскай биригээдэни салайбыта[2].
1961—1963 сылларга Үөһээ Бүлүү улууһун Ленин аатынан холкуоска биригэдьииринэн үлэлээбитэ, онтон холкуос хомсомуол тэрилтэтин босхоломмут сэкэритээринэн талыллыбыта. 1965—1969 сылларга — Амма оройуонунааҕы ЫБСЛКС кэмитиэтин I сэкэритээрэ[1].
1971 сыллаахха Хабаровскайдааҕы баартыйа үрдүкү оскуолатын бүтэрэн, идэтийбит суруналыыс идэтин ылбыта. «Эдэр коммунист» хаһыат салаатын сэбиэдиссэйинэн, солбуйааччы эрэдээктэринэн, онтон Уус-Алдан улууһун «Ленинскэй тэрийээччи» хаһыатын сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ[3].
1982—1986 сылларга Саха АССР Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр салаа салайааччытынан, 1986—1988 сылларга Култуура министиэристибэтин ускуустуба салаатын үрдүкү иниспиэктэринэн үлэлээбитэ.
1988 сыллаахха Саха сирин суруйааччыларын сийиэһигэр «Аал луук» сурунаал эрэдээктэринэн анаммыта. 1988 сылтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Экология кэмитиэтин пресс-киинин салайааччытынан үлэлээбитэ[3].
1993 сыл алтынньы 1 күнүгэр быһаарыллыбатах быһыыга-майгыга сураҕа суох сүппүтэ. Бүтэһигин ити күн үлэтин кэнниттэн Дьокуускай куорат Үрүҥ Күөлүн оройуонугар даачаҕа айанныыр 14-с нүөмэрдээх оптуобуска олорсубутун көрбүттэр[1].
Айар үлэтэ
Хоһооннорун уонна кэпсээннэрин 1960 сылтан өрөспүүбүлүкэ «Эдэр коммунист», «Кыым» хаһыаттарыгар уонна «Хотугу сулус» сурунаалга таһаартарбыта[1].
Бастакы кинигэтэ — «Сааскы тэлиилэр» диэн кэпсээннэр уонна уочаркалар хомуурунньуктара — 1978 сыллаахха бэчээттэммитэ. 1987 сылга «Таптал сэргэтэ» диэн кэпсээннэрин кинигэтэ тахсыбыта. 1988 сылга «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута» диэн уочракалара хомуурунньуктара бэчээттэммитэ.
Сүрүн айымньыта — Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар күүстэринэн хоту балык бултааһыныгар көһөрүллүбүт Чурапчы улууһун олохтоохторун дьылҕатыгар анаммыт «Хомурах туруйата» роман (икки кинигэлээх, 1989—1993). «Уоттаах чыычаахтар» сэһэҥҥэ (2006 сыллаахха тахсыбыта) ыарыыттан, хоргуйууттан уонна тымныыттан өлбүт дьон трагическай дьылҕата арыллар[2].
Олоҕун бүтэһик сылларыгар уочарка уонна публицистика жанрыгар күүскэ үлэлээбитэ. Тулалыыр эйгэни көмүскээн, Бүлүү өрүс кытылыгар «Кратон» диэн сир аннынааҕы ядернай дэлби тэптэриилэр тустарынан ыстатыйалары суруйбута, олор миэстэтигэр тиийэн көрбүт-билбит түгэннэригэр олоҕуралллар. Тиһэх публицистика ыстатыйата «Далаһа уһугар туран санаа» диэн «Саха сирэ» хаһыакка бэчээттэммитэ[3].
Кэпсээннэрэ уонна сэһэннэрэ орто уонна улахан кылаас оҕолоругар анаммыттар[2].
Библиографията
- Сааскы тэлиилэр: кэпсээннэр, очеркалар. — Дьокуускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1978. — 88 с.
- Таптал сэргэтэ: кэпсээннэр. — Дьокуускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1987. — 127 с.
- Киһиэхэ төрөөбүт дойдута: очеркалар. — Дьокуускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1988. — 96 с.
- Хомурах туруйата: роман. Кн. 1. — Дьокуускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1989. — 203 с.
- Хомурах туруйата: роман. Кн. 2. — Дьокуускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1993. — 160 с.
- Этиллибэтэх кырдьык: сэһэннэр. — Дьокуускай: Бичик, 1994. — 200 с.
- Уоттаах чыычаахтар: сэһэн, кэпсээннэр, ахтыылар / хомуйан оҥордо, бэчээккэ бэлэмнээтэ З. П. Багынанова; худож. Д. П. Дмитриева. — Дьокуускай: Бичик, 2006. — 285 с.
- Илгэни эргитээри этиҥнэр этэллэр: талыллыбыт айымньылар / хомуйан бэчээккэ бэлэмнээтэ З. П. Багынанова; худож. Д. П. Дмитриева. — Дьокуускай: Дани Алмас, 2014. — 420 с.
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1991 сылтан);
- Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.
Дьиэ кэргэнэ
- Кэргэнэ — Ирина Иннокентьевна Ключкина, учуутал;
- Биир оҕоломмуттар[3].
Аатын үйэтитии
- 2006 сыллаахха суруйааччы төрөөбүтэ 65 сылыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската З. П. Багынанова урут бэчээттэммэтэх айымньыларын «Уоттаах чыычаахтар» диэн кинигэ гынан бэчээккэ бэлэмнээбитэ;
- 2014 сыллаахха, Далыр оскуолата төрүттэммитэ 100 сылыгар, «Илгэни эргитээри этиҥнэр этэллэр» диэн кинигэ тахсыбыта, манна талыллыбыт айымньылар, ахтыылар уонна анабыл хоһооннор киирбиттэрэ;
- 2021 сыллаахха, Василий Титов төрөөбүтэ 80 сылыгар, Мэйиктээҕи култуура киинигэр кини аата иҥэриллибитэ. 2021 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр култуура киинин тиэргэнигэр суруйааччы бүүһэ турбута (скульптор Н. Н. Чоччасов).
- 2022 сыллаахха С. А. Жендринскэй «Василий Титов — олох тыйыс тыыннаах кырдьыга» диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ[3].