Саха сиригэр киинэ эйгэтэ

ССРС саҕана Саха сиригэр бэйэтин киинэ устуутун үгэһэ үөскээбэтэҕэ. 1930-с сылларга өрөспүүбүлүкэ сорох документальнай уонна хроникальнай хартыыналар (олор истэригэр 1931 сыллааҕы «Дорога в тайгу» эбэтэр 1937 сыллааҕы «Лето в Арктике») уһуллар сирдэринэн буолбута. Бу эйгэ 1937 сыллаахха Киин документальнай киинэ устуудьуйата аһыллыбытын кэннэ ордук сайдыбыта. Сотору кэминэн устуудьуйа бастакы толору кээмэйдээх документальнай киинэлэри — режиссёр Александр Литвинов 1941 сыллааҕы «Саха сирэ» уонна 1942 сыллааҕы «Саха АССР» үлэлэрин таһаарбыта. 1950-с сыллардаахтан хартыыналары оҥорууга олохтоох сахалар, ол иһигэр суруйааччылар Амма Аччыгыйа уонна Суорун Омоллоон, ону таһынан оператор уонна сценарист Никандр Саввинов улахан кыттыыны ылбыттара. 1980-с сылларга саха режиссёра Алексей Романов устубут бастакы үлэлэрэ — «Олох» (1983) уонна «Мааппа» (1986) кылгас кээмэйдээх киинэлэр тахсыбыттара^[1][2].

1990-с сыллар саҕаланыыларыттан Саха сиригэр хас да устуудьуйа баар буолбута, ол иһигэр судаарыстыбаннай «Сахафильм» хампаанньа. Устуудьуйа 1992 сыллаахха Саха сирин бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев ыйааҕынан аһыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэ салалтата олохтоох кинематограф сайдыытыгар көмөлөспүтэ: бүддьүөт суотугар устудьуоннар Москубаҕа уонна Санкт-Петербурга үөрэнэ бараллара, онтон төннөн баран эрэгийиэн киинэтигэр үлэлииллэрэ. Бу кэмҥэ национальнай мифологияҕа уонна философияҕа сыһыаннаах хартыыналар тахсыбыттара. Режиссёр Анатолий Васильев устубут «Сайылык» (1992) киинэтэ саха бастакы мистика драматынан буолбута. «Орто Дойду» (1993) диэн А. Романов киинэтэ саха норуотун духуобунай эйгэтин уонна итэҕэлин чинчийиигэ анаммыта. 1990-с сылларга саха киинэтин бэлиэ дьоннорунан сынарыыс Семён Ермолаев, режиссёрдар Анатолий Васильев, Никита Аржаков («Дьукаах», «Тулабыт барыта хайалар») уонна Геннадий Багынанов («Төлөрүйүү», «Өтөх») буолаллар. Ол эрээри үбүлээһин тиийбэтиттэн хас да сыл устата сайдыы бытааннык барбыта, олохтоох устуудьуйалар сүрүннээн кылгас кээмэйдээх уонна документальнай үлэлэри таһаараллара^[3][2][4].

2000 сылларга саха режиссёрдара сыыппара камераларынан үлэлиир кыахтаммыттара. 2002 сыллаахха «Сахафильм» хампаанньа Никита Аржаков режиссёрдаах бастакы толору кээмэйдээх уус-уран «Хара мааска» киинэни таһаарбыта, оттон 2005 сыллаахха кини иккис бырайыага — «Илмень үрдүнэн туруйалар» тахсыбыта. Ол кэмҥэ «Алмазфильм» хампаанньа үлэтин саҕалаабыта, кини бастакы үлэтинэн Сергей Потапов «Мин тапталым» (2004) хартыыната буолбута. 2005 сыллаахха устуудьуйа Константин Барашков устубут, киэҥ көрөөччүгэ анаммыт «Куот!» криминальнай кэмиэдьийэтин таһаарбыта. 2000 сс. бүтүүлэригэр кэмиэдьийэ жанрыгар идэтийбит «ДетСаТ» тутулуга суох айар түмсүү баар буолбута биллэр түһүмэх буолбута. Устуудьуйа «Кэскил» (бастакы чааһа 2007 сыллаахха тахсыбыта) диэн франшизаны оҥорбута, ол киинэҕэ күлүүлээх түгэннэргэ түбэһэр боростуой уонна эйэҕэс эдэр киһи туһунан кэпсэнэр (сүрүн оруолу Михаил Борисов оонньообута). Ону таһынан түмсүү көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыт «Юбилей» кэмиэдьийэни, номоххо олоҕурбут «Көҥүл Боотурдар» устуоруйа-кэмиэдьийэ хайысхалаах бырайыагы уонна «Эрчим уонна Ким» киинэни таһаарбыта. 2005 сыллаахха Саха сиригэр икки эрэ киинэ тахсыбыт буоллаҕына, 2011 сылга киинэни устуу кээмэйэ сылга 15 хартыынаҕа диэри улааппыта^[3][2].

Бу сыллар олохтоох киинэ оҥоруутун күүскэ сайдыбыт кэминэн буолбута, ол Арассыыйаҕа киниэхэ интэриэс үөскээһинигэр тиэрдибитэ. Бу көстүү «саха киинэтин буума» эбэтэр «саха долгуна» диэн ааттаммыта. Чааһынай киинэ хампаанньалара уонна тутулуга суох режиссёрдар — Степан Бурнашев, Михаил Лукачевскай уонна да атыттар биллэр буолбуттара. Саха тутулуга суох киинэтэ Арассыыйа уонна норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээллэр бырагыраамаларыгар көхтөөхтүк кыттар буолбута. Любовь Борисова режиссёрдаах «Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт» (2019) киинэ Москватааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлигэр көрөөччүлэр биһирэбиллэрин бирииһин ылбыта. «Тойон кыыл» (2018) киинэ ММКФ гран-притын ылбыта, оттон Дмитрий Давыдов «Пугало» (2020) хартыыната «Кинотавр» (нууч.) (сах. бэстибээлгэ сүрүн бирииһи ылбыта. Урукку сыллартан уратыта диэн, 2010-с сылларга саха киинэлэрэ үксүн аныгы социокультурнай кыһалҕаларга анаммыттара^[5][6][7].

2020-с сыллар саҕаланыыларыгар өрөспүүбүлүкэҕэ сылга 20 киинэҕэ тиийэ таһаарар хас да киинэ хампаанньата үөскээбитэ, ол түмүгэр Саха сирэ киинэ оҥоруутун кээмэйинэн Москва уонна Санкт-Петербург кэнниттэн Арассыыйаҕа үһүс миэстэни ылбыта. Дмитрий Кольцов «Рядовой Чээрин» (2021) байыаннай дыраамата Арассыыйа стриминг-сервистэригэр улахан ситиһиилээх буолбута. Юрий Борисов кыттыылаах Владимир Мункуев «Кончится лето» (2021) киинэтэ Венеция киинэ бэстибээлигэр көрдөрүллүбүтэ. Любовь Борисова ситиһиилээх үлэтин салҕаан, кириитиктэр үрдүктүк сыаналаабыт «Кэрэни көрбүт» (2022) киинэтин таһаарбыта. Каассаҕа киирэр харчы кээмэйэ утуу-субуу үрдүүрэ көстүбүтэ: 2024 сыллаахха режиссёр Марианна Сиэгэн «Карина» диэн биографическай дыраамата саха быракаатын устуоруйатыгар саамай элбэх харчыны хомуйбут киинэнэн буолбута. Биллэр маастардары кытта бииргэ саҥа ааттар тахсыбыттара — холобур, режиссёр Дьулусхан Андросов^{[8][9][10][11][12]}.