Рядовой Чээрин (киинэ)

1943 сыл күһүнэ. Саҥа ылыллыбыт саллааттар холуонналара фроҥҥа баран иһэн ньиэмэс авиациятын саба түһүүтүгэр түбэһэр, ол түмүгэр түөрт эрэ байыас тыыннаах хаалбытыттан биирдэстэринэн саха эдэр булчута Егор Чээрин буолар. Холуоннатын тобоҕун атаакаттан быыһаары рядовой Чээрин өстөөх сөмүлүөтүн бинтиэпкэнэн кыҥааһына суох суоһары ытар. Бу кэннэ ордон хаалбыт саллааттар майор Беляев салалталаах, хас да ый устата биир сиргэ туран сэриилэһэриттэн сылайбыт батальоҥҥа холбоһоллор. Бу биир позициялаах кыргыһыы кэмигэр батальон тус састаабын улахан аҥарын уонна снайпердарын барыларын сүтэрбит эбит. Кинилэрэ суох ньиэмэс позициятыгар ситиһиилээхтик кимэн киирии кыаллыбат эбит. Чээрин туйгун ытааччы эбит диэн билэн, лейтенант Лобода эдэр саллааты батальоҥҥа снайпер быһыытынан киллэрэр, онуоха кини бастакы кыргыһыытыгар ньиэмэс пулеметтаах расчетын чопчу ытыынан суох оҥорон бэйэтин көрдөрө охсор. Чээрин кэлиитэ фронт линиятыгар күүстэр балансаларын уларытар, бу иннинэ манна ньиэмэс снайпердара баһылаан олорбуттар эбит. Эппиэттээх сорудахха сылдьан, рядовой Чээрин өстөөх таанкатын холуонната ааһыахтаах өрүһү туоруур миинэлэммит далаһаны суох гынар, бу, бастатан туран, батальоҥҥа ситиһиилээх кимэн киириини ыытарга уонна ньиэмэс позициятын ыларга кыах биэрэр^[3].

«Рядовой Чээрин» киинэ маҥнайгы барылын киинэ режиссера, артыыс, Саха сирин култууратын үтүөлээх үлэһитэ^[5] Аркадий Новиков оҥорон саҕалаабыт. Ол курдук, «Сахафильм» хампаанньа өйөбүлүнэн киинэ устуута 2014 сыллаахха саҕаламмыт, онно Егор Чээрин оруолун «Ильмень үрдүнэн туруйалар» киинэҕэ оруолунан биллэр Федот Львов толорон саҕалаабыт, ону кытта лейтенант Лобода оруолугар Дмитрий Кольцов уһуллубут^[6]. Ол эрэн 2015 сыл тохсунньутугар бырайыак режиссера Аркадий Новиков өлөн, киинэ устуутун тохтоппуттар^[1].

Кэнники бырайыак продюсера Ньургун Иванов киинэни саҥаттан устарга санаммыт, онуоха Дмитрий Кольцов, лейтенант Лобода оруолун толороруттан ураты, киинэ режиссера буолбут. Атын артыыстар араас сылтахтарынан бырайыакка сатаан төннүбэтэхтэр. Онон сүрүн оруолга Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар тыйаатырдарын артыыһа Айтал Степанов бигэргэммит^[6]. Киинэни уопсайа 50-ча устар күнүнэн бүтэрбиттэр^[2].

Киинэ сценаларын 50%-тан ордуга CGI-графиканы туһанан уһуллубут^[2]. Киинэ режиссера Дмитрий Кольцов эппитинэн, бу киинэ саха кинематограбыгар ордук элбэх көмпүүтэр графикалаах киинэлэртэн бастакы буолбут^[7].

Окуопалаах сценалар хартыына туруорааччы худуоһунньугун Гавриил Петров Дьокуускай куорат таһынааҕы даачатыгар уһуллубуттар^[3]. Саха сирин айылҕата Россия орто балаһатын пейзажтарыгар сөп түбэспэт буолан, киинэ айааччылара хромакей көмөтүнэн Ленинград уобалаһыгар уһуллубут хойуу Европа тыатын кадрдарын холбоон монтажтаабыттар. Ону тэҥэ киинэ Покровскайдыыр, Бүлүүлүүр, Маҕанныыр суоллар эҥэрдэригэр уонна Кэҥкэмэ өрүс тулатыгар уһуллубут.

Айылҕаҕа уһуллуу үксэ Кэҥкэмэ үрэх таһынан, оттон сорҕото Киллэм сэлиэнньэ диэки ыытыллыбыт^[2]. Ньиэмэс штабын сценалара «Сахафильм» устуудьуйа павильонугар ирдэнэр декорациялары эбии тутан уһуллубуттар^[3].

Киинэ сценарийын суруйуутугар айааччылар сэһэн сүрүн ис хоһоонугар уонна персонажтарыгар олоҕуран үлэлээбиттэр. Ол гынан баран интэриэһинэй сюжеты сайыннарарга, күүркэтэн биэрэргэ, сюжет төрүөттэниитин, муҥутуур тыҥааһынын уонна түмүгүн чопчу көрдөрөөрү айааччылар Сметанин сэһэнигэр суох персонаһы толкуйдаабыттар. Онон сценарийга Чээрин сүрүн утарылаһааччыта (антагониһа) — ньиэмэс снайпера Шульц баар буолбут^[3].

«Рядовой Чээрин» артыыстара бары кэриэтэ киинэҕэ бастыкытын уһуллубуттар. Идэтийбит артыыстартан киинэҕэ Дмитрий Трофимов эрэ уһуллубут^[2].

Саха сирин киинэ тыйаатырдарыгар хос көрдөрүү 2022 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр буолбут. «СТС» ханаалга киинэ 2022 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр тахсыбыт^[1].

Дьиҥэр, киинэ иккис чааһа тахсара күүтүллэр, тоҕо диэтэххэ бүтэһигэр дьоруойдар салгыы бара турдулар. Чээрин Кыайыыга диэри тиийэрин, атын снайперы кытта куорат иһинээҕи кыргыһыытын көрдөрөр санаа баара^[2].

Дмитрий Кольцов

• «Рядовой Чээрин» 5,5 мөл.солк. уопсай бюджеттаах уһуллубут^[3];
• 1947 сыллаахха саха фронтовик суруйааччыта Тимофей Сметанин «Егор Чээрин» сэһэни өлүөн иннинэ суруйбут^[8];
• «Егор Чээрин» сэһэҥҥэ Тимофей Сметанин Аҕа дойду сэриитигэр бииргэ сулууспалаабыт 284-с миномётнай пуолка саллааттарын уобарастарын киллэрбит. Кинилэр дьиҥнээх ааттара-суоллара, ону кытта Саха сириттэн төрүттээх Аҕа дойду сэриитин дьоруойдарын туһунан историческай ыспыраапка «Рядовой Чээрин» киинэ Саха сиригэр тахсыбыт версиятын түмүгэр көстүбүт^[1];
• Киинэҕэ сэрии, кыргыһыы эбии сценаларыгар Ыксаллаах быһыы-майгы министиэристибэтэ тус састааба уһуллубут^[3];
• 2023 сыллаахха Москваҕа буолбут «Арассыыйа» норуоттар икки ардыларынааҕы быыстапкаҕа Саха сирин күнүн чэрчитинэн «Рядовой Чээрин» киинэ көрдөрүүтэ буолбут^[9].
• Сэрии сценаларыгар «Саха снайпера» киинэ устуутун саҕана хаһыллыбыт окуопалары туһаммыттар^[6];
• Киинэ салгыыта уһуллара былааннанар^[10];
• «Кинопоиск» онлайн киинэ тыйаатырыгар «Рядовой Чээрин» киинэ сыанабыла 7.5/10^[11];
• Киинэ тас дойдуларга «Сибиир снайпера» (Siberian Sniper) диэн аатынан тахсыбыт^[12].