Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Пекарскай Эдуард Карлович

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Эдуард Карлович Пекарскай (1858 сыл алтынньы 13 күнэ [25 күнэ], Петровичи[d], Минскэй күбүөрүнэтэ[d] — 1934 сыл бэс ыйын 29 күнэ, Ленинград) — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэминээҕи уонна сэбиэскэй лингибиис, этнограф, фольклорист, ССӨС билимин Академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ (1927), бочуоттаах чилиэнэ (1931).

Саха тылын бастакы тылдьытын ааптара, сахалар уонна эбэҥкилэр этнографияларын чинчийээччи, Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын этнография салаатын сэкирэтээрэ (1915—1920) .

Олоҕун олуктара

1858 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Минскэй күбүөрүнэҕэ Игуменскай уйуоска дьадайбыт поляк дворяннарын дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, тастыҥ эһэтигэр Ромуальд Пекарскайга иитиллибитэ[2].

Мозыр, Минскэй уонна Таганрог гимназияларыгар үөрэммитэ. Черниговка үөрэнээччилэр кистэлэҥ куруһуоктарыгар сылдьыбыта, Д. И. Писарев, Н. Г. Чернышевскай суруйууларын, «Вперёд» хаһыаты, «Современник» уонна «Русское слово» сурунааллары тарҕатыынан дьарыктаммыта[3].

1877 сыл олунньутугар үөрэҕиттэн уурайан, гимназияттан барбыта. Ол сыл күһүнүгэр Харьковтааҕы бэтэринээр институтугар үөрэнэ киирбитэ. Онно устудьуоннар ортолоругар народниктар (нууч.) (сах. куруһуоктарын үлэтигэр кыттыбыта[3][4]. 1878 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр аны үөрэнэ киирэр бырааба суох институттан уһуллубута уонна Архангельскай күбүөрүнэҕэ биэс сылга көскө ыытыллыбыта. Легальнайа суох балаһыанньаҕа көһөн, Тамбов уйуоһун Княж-Богородницкай буолаһыгар суруксутунан үлэлээбитэ[3].

1878 сылтан «Земля и воля» тэрилтэ чилиэнэ буолбута. 1879 сыл атырдьах ыйыгар, хаайыллыахтааҕын билэн, хас да ый саһа сылдьыбыта. Ол сыл ахсынньы 24 күнүгэр Москваҕа тутуллубута, социалист-революционердар баартыйаларыгар киирэрин уонна легальнайа суох литератураны харайыы иһин Николай Иванович Полунин диэн атын киһи аатынан хаайыллыбыта. Дьыалатын Москватааҕы байыаннай уокурук суута көрбүтэ уонна 15 сылга хаатырга үлэтигэр уурбута. Ол эрэн, доруобуйата мөлтөҕүттэн, бириигэбэрин уларыппыттара уонна, бары бырааптарын быһан туран, Саха уобалаһыгар көскө ыыппыттара[3][4][5].

Дьокуускайга 1881 сыллаахха сэтинньи 2 күнүгэр тиийэн, Боотур Уус улууһун 1-кы Игидэй нэһилиэгэр (билигин Таатта улууһа) олохсуйбута[3]. Маҥнай Чараҥ диэн сиргэ дьадаҥы Григорий Васильев балаҕаныгар олорбута, онтон Дьиэрэҥнээх нэһилиэгэр көспүтэ. Онно киниэхэ сахалар ынах, ат биэрбиттэрэ, хорутар уонна оттуур сирдэри уларсыбыттара. Олохтоох нэһилиэнньэни кытта алтыһан, саха тылын үөрэтэн барбыта[6][4].

1885 сылтан саха тылын тылдьытын оҥорон саҕалаабыта. Бу үлэнэн кини 1930 сыллаахха диэри дьарыктаммыта. 1899 сыллаахха Билим Академиятын көрдөһүүтүнэн Дьокуускайга олороро көҥүллэммитэ.

1905 сыллаахха Билим Академиятын көмөтүнэн Санкт-Петербург куоракка олороругар көҥүл ылбыта Ол сылтан 1910 сылга диэри Нуучча түмэлин (Александр III түмэлэ) этнография салаатын регистраторынан үлэлээбитэ. 1911—1930 сс. диэри Петр I галереятын сэбиэдиссэйинэн, антропология уонна этнография түмэлин (МАЭ) билим үлэһитинэн үлэлээбитэ.

Ону тэҥэ, 1911—1930 сс., Азия түмэлин билим үлэһитэ; 1914—1917 сс. — «Живая старина» сурунаал эрэдээктэрэ; 1915—1920 сс. — Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыба этнография салаатын сэкирэтээрэ, Саха сирин үөрэтэр хамыыһыйа чилиэнэ. 1927 сыллаахха ССӨС Билимин Академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнинэн талыллыбыта. 1930—1934 сс. — ССӨС Билимин Академиятын Илиҥҥи дойдулары үөрэтэр институтун билим үлэһитэ.

1934 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр Ленинград куоракка өлбүтэ[3][4][5][7].

Билим-чинчийэр, уопсастыбаннай үлэтэ

«Саха тылын тылдьыта»

1885 сыллаахха Пекарскай «Неделя» хаһыакка саха тылыгар баара-суоҕа үс тыһыынча тыл баар диэн суруйбуттарын аахпыта. Онтон саҕалаан кини саха тылын быһаарыылаах тылдьытын оҥорон саҕалаабыта. 1887 сыллаахха сэттэ тыһыынча саха тылын, уон биир сыл буолан баран сүүрбэ тыһыынча, 1930 сылга сүүрбэ биэс тыһыынча тылы хомуйан, быһааран биэрбитэ[3][8].

undefined

«Словарь якутского языка» тылдьыт бастакы кинигэтэ Дьокуускайга 1889 сыллаахха көмүс бырамыысыланнаһын сайыннарааччы А. М. Сибиряков үбүлээһининэн тахсыбыта. Тылдьыты иккиһин 1907 сыллаахха Импиэрийэ Билимин Академията таһаарбыта[3][2].

38 тыһыынча биирдэм тыллаах толору тылдьыт 13 кинигэтэ 1923—1930 сс. ССӨС Билимин Академиятын уонна Саха АССР бырабыыталыстыбатын үбүлээһининэн бэчээттэнэн тахсыбыта. Тылдьыты оҥорууга уонна көннөрөөһүҥҥэ сыллар устата К. Г. Оросин, Р. Александров, В. М. Ионов, аҕабыыт Д. Д. Попов, олоҥхоһут М. Н. Андросова-Ионова, лингибиис С. А. Новгородов, суруйааччы А. Е. Кулаковскай, бэйиэт Г. В. Баишев — Алтан Сарын, быраас П. Н. Сокольников, учуонай Г. В. Ксенофонтов, академиктар В. В. Радлов, К. Г. Залеман, В. В. Бартольд үлэлэспиттэрэ[3][6].

Эспэдииссийэлэр

1894—1896 сс. Д. А. Клеменц салалтатынан Нуучча географияны үөрэтэр уопсастыбатын Илиҥҥи Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи эспэдииссийэтигэр кыттыбыта (Сибиряков эспэдииссийэтэ)[2]. 1903 сыллаахха Дьааҥы өрүс эбэҥкилэрин биэрэпистэрин оҥорбута, олохторун-дьаһахтарын чинчийбитэ, этнография барамайдарын хомуйбута. Хомуйбут матырыйаалларын (барыта 1500-тэн тахса эспэнээт) Антропология уонна этнография түмэлигэр уонна Нуучча түмэлин этнография салаатыгар туттарбыта[7].

Саха сиригэр уопсастыбаннай үлэтэ

Сахаларга официальнай көрдөһүүлэри оҥорорго, сууттаһалларыгар үгүстүк көмөлөспүтэ.

1899 сыллаахха сурукка киирбэтэх сирдэри араартаан, дьадаҥыларга түҥэтэллэрин көҕүлээбитэ[6].

1902 сыллаахха олохтоохтор сири туһаныыларын бэрээдэктиир сийиэскэ кыттыбыта.

«Сибирские вести» хаһыакка «Значение якутского языка в школах» диэн ыстатыйаҕа сахалыы үөрэнэр оскуолалар аһыллыыларын утарсар дьону кириитикэлээн суруйбута[3].

Библиографията

  • Миддендорф и его якутские тексты // Отд. оттиск из Записок Вост. отд ИР Арх. Общ. — Пг., 1908. — Т. 18. — с.16.
  • Краткий русско-якутский словарь / пред. приват-доцента А. Н. Самойловича; 2-е изд. исправ. и доп. — Пг.: типография Императорской Академии наук, 1916. — XVI. — 242 с.
  • Образцы народной литературы якутов, собранные Э. К. Пекарским. — СПб.: Императорская Академия наук. — Часть первая. — Вып. 1. — СПб., 1907; Вып. 2. — СПб., 1908; Вып. 3. — СПб., 1909; Вып. 4. — СПб., 1910; Вып. 5. — СПб., 1911.
  • Поездка к Приаянским тунгусам (1903 отчет) // Изв. Общества арх., ист., этнографии при Имп. Казанском университете. — 1904. — 17 с.
  • Словарь якутского языка, составленный Э. К. Пекарским при ближайшем участии прот. Д. Д. Попова и В. М. Ионова. — Вып. 1-13. — СПб.: издание Академии Наук Союза Советских Социалистических Республик, 1907—1930, — 3858 с.
  • Словарь якутского языка.3-е изд., испр. и доп. — Вып. 1-13. — СПб.: Наука, 2008. — 3865 с.
  • Трощанский В. и Пекарский Э. Любовь и брак у якутов. Этнографический очерк // ЖС. — 1908 — Вып. 2-3. — 18 с.
  • Пекарский Э. К., Цветков В. П. Очерки быта приаянских тунгусов // Сборник МАЭ. — СПб., 1913. — Т. 2. — 127 с.
  • Пекарский Э. К., Попов Н. П. Среди якутов (случайные заметки). — Иркутск: Власть труда, 1928. — 38 с.

Сыанабыл

Академик А. Н. Самойлович «Билигин түүр тылларыттан биир да тыл Э. К. Пекарскай „Саха тылын тылдьытын“ курдук толору тылдьыттана илик», — диэн 1934 сыллаахха бэлиэтээн эппитэ[6].

Фольклорист М. К. Азадовскай тылдьыты «Сүдү айымньы, саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын, култууратын ураты энциклопедията, аан дойду лингвистикатын биир бөҕө-таҕа айымньыта» диэн ааттаабыта.

Суруйааччы уонна уопсастыбаннай диэйэтэл А. Е. Кулаковскай 1912 сыллааҕы суругар Пекарскайга маннык суруйбута: «…эн тылдьытыҥ саха литературатын тулааһына буолла… эн дьиҥ чахчы „саха литературатын аҕата“ диэн аакка тиксэҕин»[2].

Тылдьыт оҥоһуллан бүппүтүгэр, бэйиэт Г. В. Баишев — Алтан Сарын саха норуотун аатыттан эҕэрдэ суругу аахпыта: «Эдуард Карлович, эн албан аатыҥ эн таптыыр Тааттаҥ хонуутугар, былыргы олоҥхоҕо ахтыллар Айыы Дьаргыл баҕанатын курдук, үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах суорба таас баҕанаҕа батары тамҕаланан, үйэттэн үйэ тухары саха киһитэ күлүгүн быһа хаампат ытыга буолан туруохтун!»[3]

Наҕараадалара уонна үтүө ааттара

  • Нуучча Географияны үөрэтэр уопсастыбатын Улахан кыһыл көмүс мэтээлэ (1911)[4][5][7];
  • Билим Академиятын кыһыл көмүс мэтээлэ[3];
  • ССӨС Билимин Академиятын ытык чилиэнэ (1931)[3][5];
  • Нуучча Географияны үөрэтэр уопсастыбатын ытык чилиэнэ (1909)[7];
  • Нуучча Географияны үөрэтэр уопсастыбатын Саха сиринээҕи салаатын ытык чилиэнэ (1914)[7];
  • Нуучча Географияны үөрэтэр уопсастыбатын Илиҥҥи Сибиирдээҕи салаатын ытык чилиэнэ (1927)[7];
  • Польша илиҥҥи дойдулары үөрэтэр уопсастыбатын ытык чилиэнэ (1928)[7].

Дьиэ кэргэнэ

  • Бастакы кэргэнэ — Анна Петровна Шестакова;

А. П. Шестаковалыын 1882 сылтан дьиҥнээхтии холбоспокко 13 сыл олорбуттара. 1894 сыллаахха Сусанна диэн кыыс оҕоломмуттара, 1895 сыллаахха Николай диэн уолламмыттара, ол эрэн оҕолоро иккиэн «сокуоннайа суох» диэн суруллубуттара. Анна Шестакова 1900 сыллаахха (ол саҕана номнуо атын киһиэхэ кэргэн тахсан олорбута), оттон Сусанна 1903 сыллаахха өлбүттэрэ, онон Пекарскай Николайы иитэ ылбыта уонна бэйэтин араспаанньатын, аҕатын аатын биэрбитэ[3][9].

  • Иккис кэргэнэ — Елена Андреевна Кугаевская;

Е. А. Кугаевскаялыын 1904 сыллаахха холбоспуттара уонна Николайы илдьэ Петербург куоракка көспүттэрэ. Атын оҕоломмотохторо[9].

  • Уола — Николай Эдуардович Пекарскай (1895—1942), востоковед (кытай тыла), педагог, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа; Байыаннай муора училищетын учуутала, ССӨС Билимин Академиятын аспирана. 1930 сыллаахха эрэпэриэссийэҕэ түбэһэн, көскө ыытылла сылдьыбыта. Ленинград куоракка блокада кэмигэр өлбүтэ. 1989 сыллаахха реабилитацияламмыта[10].
    Пекарскай уҥуоҕа (Санкт-Петербург)

Аатын үйэтитии

  • Э. К. Пекарскай аатын Таатта улууһун Игидэй орто оскуолата сүгэр;
  • Саха АССР Бырабыыталыстыбата Пекарскай аатынан икки истипиэндийэ олохтообута;
  • Дьокуускай куоракка Э. К. Пекарскай аатынан уулусса ааттаммыта;
  • Таатта улууһун Дьиэрэҥнээх нэһилиэгэр Пекарскай олоро сылдьыбыт дьиэтин саҥардан, түмэл оҥорбуттара;
  • Таатта улууһун Чөркөөҕөр Э. К. Пекарскай түмэл дьиэтэ үлэлиир (олоро сылдьыбыт балаҕанын 1977—1978 сс. көһөрөн аҕалбыттара)[6];
  • Игидэй орто оскуолатыгар «Пекарскай ааҕыылара» билим-практическай кэмпириэнсийэ ыытыллар;
  • 2007 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин үбүлээһининэн Санкт-Петербург куоракка Э. К. Пекарскай уҥуоҕар пааматынньыга сөргүтүллүбүтэ;
  • 2008 сыллаахха «Якутскэнерго» АХ көмөтүнэн «Саха тылын тылдьыта» саҥаттан бэчээттэнэн, өрөспүүбүлүкэ бибилэтиэкэлэринэн уонна оскуолаларынан босхо тарҕатыллыбыта;
  • Санкт-Петербург куорат Смоленскай лютеранскай кылабыыһатыгар баар Э. К. Пекарскай уҥуоҕа Бүтүн Арассыыйатааҕы суолталаах устуоруйа уонна култуура утумун эбийиэктэрин тиһигэр киирбитэ[3].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Пекарский Эдуард Карлович // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 Белорус Эдуард Пекарский – отец якутской литературы (рус.). Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 165 лет со дня рождения Эдуарда Карловича Пекарского (рус.). Игидейская библиотека. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Пекарский Эдуард Карлович (рус.). СПбГУ. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 Пекарский Эдуард Карлович (рус.). Кунсткамера. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Эдуард Карлович Пекарский в якутской ссылке (рус.). Якутский государственный объединённый музей. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Пекарский Эдуард Карлович (рус.). Российский этнографический музей. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  8. ↑ Пекарский Эдуард Карлович (рус.). 1sn.ru. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  9. ↑ 1 2 Почему испортились отношения Пекарского с приемным сыном (рус.). Sakhaday. Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.
  10. ↑ Трагическая судьба Николая Пекарского (рус.). Сигэнии күнэ: 16 Ыам ыйын 2026.

Сигэлэр

Категориялар