Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Алтан Сарын

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Баишев.

Гавриил Васильевич Баишев, Алтан Сарын (1898, Дьабыыл нэһилиэгэ — 1931 сыл бэс ыйын 21 күнэ) — саха суруйааччыта, поэт, тыл үөрэхтээх-тюрколог, тылбаасчыт уонна уопсастыбаннай диэйэтэл. Сахалартан биир бастакы идэтийбит үрдүк үөрэхтээх тюрколог[2] .

Олоҕун олуктара

1898 сыллаахха Мэҥэ улууһугар Дьаабыл (билиҥҥи Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгэ) нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ.

1918—1921 сылларга Аммаҕа уонна Чыычымах сэлиэнньэтигэр Аллараа-Амматааҕы пуочта-телеграф салаатыгар сибээс көрөөччүнэн үлэлээбитэ. Байыаннай коммунизм политикатын кытта сөбүлэспэккэ, 1921—1922 сыллардааҕы өрө турааччылар хамсааһыннарын кыттыылаахтарыгар холбоспута[3]. Килдьэм уонна Никольскай (Нам улууһа) сэлиэнньэлэргэ бастаанньалааччылар этэрээттэрин хамаандалаабыта. Өрө туруу хотторбутун кэннэ официальнай амнистия биллэриллиэр диэри саһа сылдьыбыта. Эйэлээх олоххо төннөн баран Саха педагогическай техникумун бүтэрбитэ.

Өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттыбыта, национальнай интеллигенция бастакы бэрэстэбиитэллэрин түмпүт «Саха омуга» («Саха омуга») уонна «Саха Кэскилэ» («Саха Кэскилэ») культурнай-сырдатар уопсастыбалар чилиэннэрэ уонна сэкирэтээрдэрэ буолбута. 1923 сыллаахха Саха АССР Наркомземыгар, онтон 1924 сыллаахха Москваҕа ССРС норуоттарын киин издательствотын Саха секциятыгар үлэлээбитэ[3].

1924—1928 сылларга Ленинградтааҕы Илиҥҥи тыллар институттарыгар (нууч.) (сах. үөрэммитэ, "тюрколог"идэтин ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.

Билим үлэтэ-хамнаһа

Ленинградка үөрэнэр кэмигэр 1925—1928 сылларга Э. К. Пекарскай фундаментальнай «Саха тылын Тылдьытын» бүтэһик таһаарыыларын бэчээккэ бэлэмнээһиҥҥэ уонна редакциялааһыҥҥа көхтөөхтүк кыттыбыта. Академик тус сорудаҕынан 1906 сыллаахха В. Н. Васильев суруйбут Т. В. Захаров-Чэбий «Ала Булкун» олоҥхотун нууччалыы тылбаастаабыта. Саха тылынан бастакы букубаардары, ааҕар кинигэлэри уонна уус-уран литератураны бэлэмнээһининэн уонна таһаарыынан дьарыктанар литературнай тылбаас хамыыһыйатын састаабыгар үлэлээбитэ[4].

Үөрэҕин бүтэрэн баран Дьокуускайга кэлэн 1928—1930 сылларга саха Суругун-бичигин кэмитиэтин учуонай сэкиритээринэн үлэлээбитэ (кэлин-Саҥа саха алпабыытын хамыыһыйата). П. А. Ойуунускайы, К. О. Гаврильевы уонна А. А. Иванов-Күндэни кытта Саха суругун-бичигин Новгородов латиницатыттан унифицированнай саҥа түүр алпабыытыгар (яналиф) көһөрүүнү көҕүлээччинэн уонна оҥорооччунан, кэмитиэт кулун тутар 17 күнүнээҕи уурааҕынан 1929 сыллаахха бигэргэтиллибитэ[5].

undefined

Сахалартан аан бастакынан терминология уонна таба суруйуу боппуруостарыгар туруулаһан туран үлэлээбитэ. Манна кини саха тылыгар тиэрмин тыл нуучча тылыттан буолбакка, бэйэбит сахабыт тылыттан киириэхтээх диэн санаалаах этэ. Алтан Сарын тиэрмини үөскэтэр сүрүн бириинсиптэрэ[3]:

  1. Былыргы, умнуллан хаалбыт тыллары сөргүтүү.
  2. Саҥа тыллары үөскэтии.
  3. Ол кыаллыбат буоллаҕына уруулуу түүр тылларыттан киллэриэххэ.

Сурук морфологическай принцибин кытаанахтык тутуһарга этии киллэрбитэ уонна нууччаттан киири тылы быһаччы ылыы оннугар саҥа тылы оҥорууга түүр төрүттээх тыллары муҥутуурдук туһанары турууласпыта. Холобур, «дьарапылаан» (аэроплан) киирии тылы «тайаара» диэн ураты тылга солбуйарга этии киллэрбитэ. Кини пуристическай идиэйэлэрэ тиэрмини оҥорууга кэккэ сэбиэскэй тыл үөрэхтээхтэрин өттүлэриттэн утарсыыны көрсүбүттэрэ, ол эрээри кини оҥорбут тиэрмини оҥоруу принциптэрин аныгы саха тылын үөрэхтээхтэрэ туһаналлар[6].

Эдуард Пекарскайга 1926 сыллааҕы суругар фольклорист уонна этнограф Гавриил Ксенофонтов Баишев туһунан маннык эппитэ:

« Среди своих молодых собратьев я редко встречал людей, так владеющих языком для художественных описаний. (…) Только напрасно пытается заниматься несвойственным ему делом — писанием научных статей. »

Айар үлэтэ

Уус-уран литератураҕа поэт, прозаик уонна драматург быһыытынан биллэр. Алтан Сарын айымньылара саха бааһынайдарын үгэс буолбут олохторугар, олохторугар, өбүгэлэрбит духуобунай култуураларыгар, үгэстэригэр ананаллар. Бастакы кэпсээннэрэ «Уруккутун өйдүөбүт» уонна" «Сайыҥҥы түүн дьалыҥнара» 1926 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ. Ону тэҥэ "Омоҕой уонна Эллэй драманы уонна «Кыһыл өрт» поэманы суруйбута[7].

1926 с. «Кыһыл Сулус» литэрэтиирэ түмсүүтүгэр П. А. Ойуунускай Алтан Сарыны хайҕаан ахтыбыт[3]:

« «Г. В. Баишев (Хахайдаах Хабырыылла)… саха тылын күүһүн, илбиһин туппут киһи. Хас даҕаны ырыалардаах. Сайыҥҥы ардах түһүөн иннинээҕи кэми ырыанан суруйбута олус бэрт». »

Тыыннааҕар бэчээттэммит үлэлэрэ[7]:

  • Уруккутун өйдүөбүт: Кэпсээн / Г. В. Баишев -Алтан Сарын // Чолбон. — 1926. — № 2. — С. 13 — 14
  • Тойуктары ааҕар дьоҕур / Г. В. Баишев -Алтан Сарын // Чолбон. — 1929. — «№ 2. — С. 60 — 62.
  • Тыл барҕарыытын туһунан / Г. В. Баишев — Алтан Сарын // Чолбон. — 1928. — № 11-12. — С.42 — 44.
  • Сайыҥҥы түүн дьалыҥнара: Кэпсээн / Г. В. Баишев — Алтан Сарын // Кыһыл ыллык. — 1930. — № 3-4-5. — 69 — 71

Айар үлэтин туһунан:

  • Охсуулаах Улуу сахтар: хоһоон // Айан аартыга: улахан саастаах оскуола оҕолоругар / Г. В. Баишев — Алтан Сарын; хомуйан оҥордулар Г. А. Кирова, Е. М. Малышева. — Дьокуускай: Бичик, 2005. — С. 12.
  • Уруккутун өйдүөбүт: Кэпсээн / Г. В. Баишев — Алтан Сарын // Сүүрбэһис үйэ кэпсээнньиттэрэ: Саха прозаиктарын айымньыларын антологията / Хомуйан оҥордулар: П. Д. Аввакумов, С. А. Попов — Тумат; Ред. И. Г. Спиридонов; Худож. М. Г. Старостин. — Дьокуускай: Бичик, 2000. — С.31 — 37.
  • Алтан Сарын тиэрминнэрэ // Кыым. — 2012. — От ыйын 5 к. — С.37.
  • Алтан Сарын — Г. В. Баишев. От переводчика: [«Ала Булкун» олоҥхо" тылбааһа] // Ала Булкун бухатыыр: Якутское олоҥхо / Т. В. Захаров — Чээбий; Запись В. Н. Васильева; Подг. Текста Э. К. Пекарского, Н. В. Емельянова; Пер. Г. В. Баишева — Алтан Сарына; РАК Сиб. отд-е Якут. ин-та лит.и ист. — Якутск, 1994. — С. 98 — 10.
  • Г. В. Баишев — Алтан Сарын — суруйааччы, үрдүк үөрэхтээх лингвист //Алаҕаркаан — тэтэгэркэн алтан араҕас далбардаах Алаҕар нэһилиэгэ / Хомуйан оҥордулар В. Г. Оконешникова, П. Н. Дьячковская, О. Г. Решетникова. — Дьокуускай : Сайдам, 2010. — С.431 — 432.
  • Попов. Г. В. Алтан Сарын «Омоҕойдоох Эллэй» драматыгар фольклору айымньылаахтык туһаныыта // Кэрэхсиир киһи кэпсээннэрэ / Г. В. Попов; [киирии тылы суруйда С. И. Тарасов]. — Дьокуускай: Бичик, 2005. — С. 86 — 89.
  • Протодьяконов, В. Н. Алтан Сарын уонна «Чолбон» сурунаал // «Айар тыл уоттаннын!!!Тыл илбиһэ төлөннөннүн!!!»: Кэм — Литература — Төрүт үгэс туһунан санаалар / Баһылай Бырдьахаанап. — Дьокуускай, 2009. — С. 181—187.
  • Протодьяконов, В. Н. Алтан Сарын уонна «Чолбон» сурунаал // Чолбон. — 1996. — № 10. — С.
  • Протодьяконов, В. Н. Очурдаах олох // Тоҕус этиҥ тойуга / Г. В. Баишев — Алтан Сарын; Хомуйан оҥордо В. Н. Протодьяконов; М. Г. Старостин уруһуйа. — Дьокуускай: Бичик, 1998. — С. 4 — 8.
  • Слепцова, В. Г. Дойдутуттан ахтыы: [Алтан Сарын 100 сааһыгар научнай конференцияҕа ааҕыллыбыт дакылаат] / В. Г. Слепцова — Санаа // Саха барахсан. — Дьокуускай: Сайдам, 2006. — С. 85 — 88
  • Филиппов, Г. Г. Алтан Сарын үөрэҕэ уонна саха тылын култууратын сайдар төрдө // Саха тылын дьылҕата: бэҕэһээ, бүгүн, сарсын…: Ыстатыйалар / Г. Г. Филиппов. — Дьокуускай: Бичик, 2004. — С.34 — 38[8]

Репрессияланыыта уонна аатын тилиннэрии

1929 сыллаахха сэтинньи 6 күнэ үүнэр түүнүгэр Саха сирин национальнай интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрин утары маассабай репрессия кэмигэр Дьокуускайга хаайыллыбыта. Муус устар 22 күнүгэр 1930 сыллаахха Сибиир кыраайыгар ОГПУ ПП иһинэн РСФСЫР ХК 17 уонна 58-2 ыстатыйаларынан көрүллүбүт буруйу оҥорууга буруйданан 3 сылга көннөрөр-үлэ лааҕырдарга ууруллубута, кэлин ССРС уһук оройуоннарыгар көскө ыытыллыахтаах диэн уурахтаммыта. Буруйун лааҕырга боруостаабыта, онно бэс ыйын 21 күнүгэр 1931 сыллаахха сэбиргэхтэтэн өлбүтэ.

Саха АССР Үрдүкү Суутун Президиумунан 20 июня 1991 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр реабилитацияламмыта. ОГПУ Тройкатын 1930 сыллааҕы уурааҕа көтүрүллүбүтэ, оттон дьыалата буруй састааба суох буолан тохтотуллубута[9][10].

Аатын үйэтитии

  • 1998 сыллаахха суруйааччы 100 сааһыгар саха литературоведа, кириитигэ В. Н. Протодьяконов Г. В. Баишев-Алтан Сарын «Тоҕус этиҥ тойуга» талыллыбыт айымньыларын, тылбаастарын уонна ыстатыйаларын хомуурунньугун бэлэмнээн таһаарбыта[11]. 2023 сыллаахха суруйааччы төрөөбүтэ 125 сылыгар хос бэчээттэммитэ[12][13].
  • 2023 сыл сааһыгар суруйааччы төрөөбүтэ 125 сылын бэлиэтээһин чэрчитинэн кини «Киэһээ айан» айымньытыттан быһа тардыы сыл аайы ыытыллар «Сахалыы диктант» өрөспүүбүүкэтээҕи сырдатар акцияҕа официальнай тиэкис быһыытынан талыллыбыта.
  • Саха суруйааччыта уонна поэта, лингвист-тюрколог, тылбаасчыт, Саха суругун-бичигин кэмитиэтин учуонай сэкиритээрэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, тыл тутуутун биир чаҕылхай лидерэ Гавриил Васильевич Баишев-Алтан Сарын төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах «Терминология и терминография в междисциплинарном измерении» аан дойдутааҕы кыттыылаах бүтүн арассыыйатааҕы билим-быраактыкалыы кэмпэриэнсийэ АБА СС Гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын института тэрийбитэ[14].
  • 2023 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Мэҥэ -Хаҥаласка саха биллиилээх лингвист-учуонайа, суруйааччы, тылбаасчыт, саха тылын реформатора Гавриил Васильевич Баишев-Алтан Сарын төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах кэтэхтэн улуустааҕы «Алтан Сарын ааҕыылара» ыытыллыбыта. Барыта 46 улуус үөрэнээччитэ, учуутала кыттыыны ылбыт[15]. Чурапчы улууһун Алаҕар орто оскуолатыгар Г. В. Баишев — Алтан Сарын төрөөбүтэ 125 сааһын көрсө өрөспүүбүлүкэтээҕи «Тыл айылгыта» күрэх ыытыллыбыта Тыл айылгыта күрэх (рус.). Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  • 2023 сыл балаҕан ыйыгар Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгэр Гавриил Баишев-Алтан Сарын төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах пааматынньык үөрүүлээх аһыллыыта буолбута[16].

Быһаарыылар

  1. ↑ Псевдонимы якутских писателей (рус.). Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  2. ↑ Кундэли. Алтан Сарын: Тылбыт барҕарарын туһугар!(биллибэт). kyym.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Гавриил Васильевич Баишев – Алтан Сарын төрөөбүтэ 125 сылыгар (1898 – 21.06.1931) — МКУ "Усть-Янская МЦБС" (рус.). dptbibl.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  4. ↑ Administrator. Славный сын якутского народа - Баишев Гаврил Васильевич – Алтан Сарын (рус.). elib-mk.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  5. ↑ Биографический мир филолога, интеллектуала Г.В. Баишева – Алтан Сарын: новые архивные материалы. cyberleninka.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  6. ↑ Г. Торотоев. Сахалыы тиэрмини оҥоруу (рус.). ЯСИА (7 Атырдьах ыйын 2020). Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 Гавриил Васильевич Баишев-Алтан Сарын | Саха этигэн тыла (рус.). kerdee.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  8. ↑ Баишев Гавриил Васильевич – Алтан Сарын (рус.). Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  9. ↑ Баишев Гавриил Васильевич (1898) (рус.). Открытый список. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  10. ↑ Гавриил Васильевич Баишев — Алтан Сарын (рус.). Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН. Сигэнии күнэ: 10 От ыйын 2026.
  11. ↑ Баишев Гавриил Васильевич — Алтан Сарын (рус.). Электронная библиотека Национальной библиотеки РС(Я). Сигэнии күнэ: 10 От ыйын 2026.
  12. ↑ Потомки Алтан Сарына (рус.). ЦБС г. Якутска. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  13. ↑ Алтан Сарын. - Тоҕус этиҥ тойуга : [хоhооннор, кэпсээннэр, драма, ыстатыйалар] / Алтан Сарын. - Дьокуускай : Айар, 2023. - 269, [3] с. : портр.; ISBN 978-5-7696-6882-1 : 1300 экз. - Search RSL (рус.). search.rsl.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  14. ↑ Терминология и терминография в междисциплинарном измерении – Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера Сибирского отделения Российской академии наук (рус.). igi.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  15. ↑ Улуустааҕы “Алтан Сарын ааҕыылара” ыытыллынна - 14 Апреля 2023 - Мегино-Кангаласское районное управление образования. uuo-mk.ru. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.
  16. ↑ Памятник писателю и ученому Гавриилу Баишеву-Алтан Сарын открыли в Чурапчинском улусе (рус.). БезФормата Якутск. Сигэнии күнэ: 26 От ыйын 2026.

Литература

  • Баишев Г. В. Тоҕус этиҥ тойуга (Песнь девяти небес) / Сост. В. Н. Протодьяконов. — Якутск: Бичик, 1998.

Категориялар