Каникуллар

Былыргы Римҥэ (нууч.) (сах. сайыҥҥы итии кэмэ сарсыарда Сириус сулуһун (Canicula диэн ааттанар, ол аата «кыра ыт») көстүүтүн кытта сөп түбэһэрэ. Ону «dies caniculares»^[1] — «ыт күннэрэ» (от ыйын 22 күнүттэн атырдьах ыйын 23 күнүгэр диэри) диэн ааттыыллара. Ити сайыҥҥы, олус итии кэм сынньалаҥын итинник ааттыыллара^[2][3][4].

Арассыыйаҕа 1917 сыллаахха диэри «каникуллар» диэн тылынан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмин ааттыыллара. Владимир Даль быһаарыылаах тылдьытыгар маннык быһаарыыны булуохха сөп: «Каникуллар — сайыҥҥы итии кэм, үөрэх тэрилтэлэригэр сынньалаҥ, бырааһынньык кэмэ; толору каникул от ыйын 1 күнүттэн атырдьах ыйын 15 күнүгэр диэри; сорох сирдэргэ бэс ыйыттан, оннооҕор ыам ыйыттан ааҕаллар»^[5].

Өрөбөлүүссүйэ (нууч.) (сах. иннинэ начальнай оскуолаларга уонна приходской училищеларга каникул алта эбэтэр сэттэ ый устата салҕанара — «хонуу үлэтин бүтүүтүттэн саҕалаан, аныгыскы сылга саҕаланыар диэри». Ол хас биир эрэгийиэнтэн тутулуктанан, алтынньы-ахсынньы ыйдарга саҕаланан, кулун тутар-ыам ыйдарыгар түмүктэнэрэ^[6].

Үрдүкү оскуола сайдыытын институтун сүрүн билим үлэһитэ, профессор Ирина Абанкина маннык бэлиэтээбитэ^[7]:

Оскуола каникуллара бырааһынньыктарга эбэтэр айылҕа көстүүлэригэр сыһыаннааҕа. Кулун тутар бүтүүтэ — муус устар саҕаланыыта буолар табыгаһа суох каникуллар халаан кэмигэр ананаллара, ол кэмҥэ үгүс эрэгийиэннэргэ оскуолаҕа тиийии олус уустугурара. Үөрэх сыла балаҕан ыйын 1 күнүгэр саҕаланыыта — Петр I иннинээҕи кэмҥэ нууччалар үгэс буолбут саҥа дьыллара этэ. Күһүҥҥү каникуллар — сэтинньи бырааһынньыктара.

1803 сыллаахха үөрэх реформатын сүрүн балаһыанньаларын киллэрбит «Народнай сырдатыы бастакы быраабылалара» тахсыбыта. Ол докумуоҥҥа, чуолаан, үөрэх сыла атырдьах ыйын 1 күнүгэр саҕаланан, аныгыскы сыл от ыйын 1 күнүгэр түмүктэниэхтээҕэ ыйыллыбыта^[8].

Сэбиэскэй былаас сылларыгар үөрэх сыла араас кэмҥэ саҕаланар этэ. Үгүс оскуолаҕа — атырдьах ыйын 14 күнүгэр.

1935 сыллаахха Норуот хамыыһаардарын Сэбиэтин уонна ВКП(б) КК «Начальнай, ситэри-суох орто уонна орто оскуолаҕа үөрэх үлэтин уонна ис бэрээдэгин тэрийии туһунан» уурааҕа тахсыбыта. Докумуоҥҥа олоҕуран, үөрэх сыла балаҕан ыйын 1 күнүгэр саҕаланара. Маннык каникуллар кэмнэрэ олохтоммута: күһүҥҥү — сэтинньи 5 күнүттэн 9 күнүгэр диэри, кыһыҥҥы — ахсынньы 30 күнүттэн тохсунньу 10 күнүгэр диэри, сааскы — кулун тутар 24 күнүттэн 31 күнүгэр диэри, сайыҥҥы — үөрэх сыла бүтэр күнүттэн атырдьах ыйын 31 күнүгэр диэри^[8].

Тыа оскуолаларыгар сааскы каникуллар олохтоох усулуобуйаттан көрөн, оройуоннааҕы үлэһит дьокутааттар Сэбиэттэрин толоруулаах кэмитиэттэрин быһаарыытынан атын болдьоххо көһөрүлүөн сөптөөҕө.

1970 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин 749 нүөмэрдээх уурааҕынан^[9], оскуолаҕа үөрэх балаҕан ыйын 1 күнүгэр саҕаланар уонна эксээмэннэри, практиканы ааҕан туран, 1-7 кылаастарга — ыам ыйын 30 күнүгэр, 8-с кылааска — бэс ыйын 10 күнүгэр, 9-10 (11) кылаастарга — бэс ыйын 25 күнүгэр түмүктэнэр диэн быһаарыллыбыта.

Аныгы оскуолаларга каникул графига 2012 сыл ахсынньы 29 күнүнээҕи «Арассыыйа Федерациятыгар үөрэх туһунан» 273-с №-дээх Федеральнай сокуонунан быһаарыллар^[10].

Арассыыйа устудьуоннарыгар биир графиктаах каникул суох. Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин салайааччылара, үөрэх былаанын, курсу, үөрэх көрүҥүн уонна производственнай практика баарын учуоттаан, бэйэлэрэ графигы оҥороллор. Үксүн устудьуоннар каникулга эксээмэн сиэссийэтин кэнниттэн барар буолаллар. Каникул уһуна сыл устата үөрэх күннэрин ахсааныттан тутулуктаах. Үөрэх сыла үс эбэтэр түөрт семестрга араарыллар үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэх модулларын ыккардыгар эбии тохтобуллар буолуохтарын сөп^[11].

Кoллeджтарга уоннa тexникумнaргa сaйыҥҥы сынньaлaҥ графига үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр мaннык оҥoһуллaр: бaстaaн сиэссийэ, oл кэннэ прoизвoдствeннaй прaктикa уоннa кaникул. Прoизвoдствeннaй прaктикaлaрa суoх устудьуoннaр кaникуллaрa үксүн бэс ый ортотугар — бүтүүтүгэр, эксээмэн кэнниттэн, сaҕaлaнaр. Оттoн прoизвoдствeннaй прaктикaҕa бaрaaччы устудьуoннaргa кaникул от ыйа бүтүүтүттэн — aтырдьaх ыйа сaҕaлaныытыттан буoлaр^[11].

Үөрэнээччилэр кaникул графигын дeкaнaккa, үөрэх тэрилтэтин ситим-сиригэр эбэтэр тус кабинекка билиэхтэрин сөп.

Аан дойду араас дойдуларын оскуолаларыгар каникул кэмэ атын буолар. Германияҕа үөрэх сыла үксүн атырдьах ыйын 24 күнүттэн балаҕан ыйын 15 күнүгэр диэри саҕаланар^[7]. Кыһыҥҥы каникул тохсунньу бүтүүтэ саҕаланар уонна олунньуга уларыйар даатаҕа диэри буолар. Күһүн оскуола үөрэнээччилэрэ алтынньы бүтүүтэ, үксүн икки нэдиэлэ, сынньаналлар. Ороһооспо каникуллара ахсынньы 20-23 күннэриттэн тохсунньу 3-11 күннэригэр диэри буолар.

Финляндияҕа сайыҥҥы каникул үксүн бэс ыйын 1 күнүттэн атырдьах ыйын ортотугар диэри барар. Ороһооспо каникуллара — ахсынньы 22 күнүттэн тохсунньу 8 күнүгэр диэри. Пасха каникулларыгар үөрэнээччилэр кулун тутар бүтүүтэ эбэтэр муус устар саҕаланыыта барар буолаллар^[12].

АХШ-ҕа каникул күннэрэ штаттан, оскуола оройуонуттан, үөрэх тэрилтэтиттэн уонна үөрэнээччи сааһыттан уратылаахтар. Күһүн үөрэнээччилэр үксүн балаҕан ыйыгар эбэтэр алтынньыга сынньаналлар, кыһын — олунньуга эбэтэр кулун тутарга, саас — кулун тутарга эбэтэр муус устарга, сайын — бэс ыйыттан атырдьах ыйын бүтүүтэ диэри^[13].

Кытайга үөрэх сыла икки семестрга араарыллар, ол иһин кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы каникул эрэ баар. Сайыҥҥы — от ыйыгар уонна атырдьах ыйыгар, кыһыҥҥы — тохсунньу ортотуттан олунньу ортотугар диэри.

Дьоппуоҥҥа үөрэх сыла муус устар иккис нэдиэлититтэн саҕаланар. Сайыҥҥы каникул — от ыйын бүтүүтэ — атырдьах ыйыгар, кыһыҥҥы — ахсынньы бүтүүтэ — тохсунньу бастакы нэдиэлитигэр диэри, сааскы — кулун тутар ортотугар.

Пилипииҥҥэ каникул кэмэ Үөрэх министиэристибэтэ быһаарар. Үөрэх сыла атырдьах ыйыгар саҕаланан, бэс ыйыгар түмүктэнэр. Саас үөрэнээччилэр муус устарга биир нэдиэлэ сынньаналлар. Ороһооспо каникуллара үксүн ахсынньы 24 күнүгэр саҕаланан, тохсунньу 6 күнүн кэннинээҕи бастакы бэнидиэнньиккэ түмүктэнэр. Оскуола дириэктэрдэрэ үөрэх сылын устатыгар бэйэлэрин баҕаларынан үс күннээх эбии сынньалаҥы эбиэхтэрин сөп^[14].

ЮАР-га үөрэх сыла тохсунньу ортотуттан саҕаланар уонна түөрт чиэппэргэ арахсар: тохсунньу-кулун тутар, муус устар-бэс ыйа, от ыйа-балаҕан ыйа уонна алтынньы-ахсынньы саҕаланыыта. Ахсынньыга сайыҥҥы каникул саҕаланар, ол аата аныгыскы үөрэх сыла саҕаланыар диэри биир аҥаар ый буолар.

Танзанияҕа саҥа үөрэх сыла Саҥа дьыл бырааһынньыктарын кэннэ саҕаланар. Ахсынньыга саамай уһун «сайыҥҥы» каникуллар буолаллар. Аныгыскы каникуллар сибэтиэй Рамадан ыйыгар кэлэллэр. От ыйыгар биир ый устата оскуола оҕолоро сынньаналлар^[15].

Арассыыйа хас биирдии үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Федерациятын үөрэх министиэристибэтин (нууч.) (сах. сүбэлэринэн тутуһан, каникул кэмигэр бэйэтэ быһаарар.

Сүбэлэринэн, 2025/2026 үөрэх сылыгар чиэппэринэн үөрэнии систиэмэтигэр маннык каникул кэмнэрэ көрүллүбүттэр^[16]:

• күһүҥҥү — алтынньы 25 күнүттэн сэтинньи 2 күнүгэр диэри;
• кыһыҥҥы — ахсынньы 31 күнүттэн тохсунньу 11 күнүгэр диэри;
• сааскы — кулун тутар 28 күнүттэн муус устар 5 күнүгэр диэри;
• сайыҥҥы — ыам ыйын 27 күнүттэн атырдьах ыйын 31 күнүгэр диэри.

Бастакы кылаас оҕолоругар үһүс чиэппэргэ эбии сынньалаҥ күннэрэ бэриллиэхтэрин сөп — олунньу 16-22 күннэригэр.

Триместрдаах систиэмэҕэ үөрэх сыла үс тэҥ чааска арахсар, хас биирдии чааһа икки тэҥ кээмэйдээх модульга арахсар. Оҕолор биэс нэдиэлэ устата үөрэнэллэр, онтон биир нэдиэлэ каникулга бараллар. Триместрдаах систиэмэҕэ каникулларга Арассыыйа Федерациятын Үөрэхтээһин министиэристибэтэ маннык күннэри анаабыт^[16]:

• бастакы — алтынньы 4 күнүттэн 12 күнүгэр диэри;
• иккис — сэтинньи 15 күнүттэн 23 күнүгэр диэри;
• үһүс — ахсынньы 31 күнүттэн тохсунньу 11 күнүгэр диэри;
• төрдүс — олунньу 21 күнүттэн кулун тутар 1 күнүгэр диэри;
• бэһис — кулун тутар 28 күнүттэн муус устар 4 күнүгэр диэри.

Каникултан ураты, судаарыстыба бырааһынньыктарыгар эбии өрөбүл күннэр бааллар. Олор истэригэр Норуот сомоҕолоһуутун күнэ, Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ, Кыайыы күнэ уонна да атын күннэр.

Киинэҕэ

• «Добро пожаловать, или Посторонним вход воспрещён» (1964);
• «Каникулы Бонифация» (1965);
• «Сто дней после детства» (1975);
• «Каникулы в Простоквашино» (1980);
• «Каникулы Петрова и Васечкина, обыкновенные и невероятные» (1984);
• «Королевство полной луны» (2012);
• «Camp Rock: Музыкальные каникулы» (2008).

Литэрэтиирэҕэ

• Николай Носов «Шурик у дедушки» (1956);
• Юрий Нагибин «Эхо» (1960);
• Рене Госсини, Жак-Жак Сампе «Каникулы малыша Николя» (1962);
• Анатолий Алексин «В Стране Вечных Каникул» (1966);
• Любовь Воронкова «Гуси-лебеди» (1966);
• Евгений Носов «Варька» (1967);
• Владислав Крапивин «Бегство рогатых викингов» (1975);
• Анатолий Гладилин «Секрет Жени Сидорова» (1975);
• Юз Алешковский «Кыш и я в Крыму» (1975);
• Сильвия Труу «Месяц как взрослая» (1978);
• Евгений Велтистов «Миллион и один день каникул» (1979);
• Кир Булычёв «Гостья из будущего. Каникулы в космосе или планета Пять-Четыре» (1986);
• Анатолий Рыбаков «Каникулы Кроша» (1998);
• Тамара Михеева «Асино лето» (2008);
• Наринэ Абгарян «Манюня пишет фантастичЫскЫй роман» (2011);
• Давид Гроссман «С кем бы побегать» (2011);
• Тинатин Мжаванадзе «Лето, бабушка и я» (2022)^[17];
• Наталья Евдокимова «Лето пахнет солью» (2023);
• Ольга Бочкова «Правдивые истории из жизни Никиты» (2024).

• Барканов С. В. Социальные и педагогические условия развития системы каникулярного отдыха и оздоровления детей: Дис. … канд. пед. наук (13.00.02). — Кострома: КГПУ им. Некрасова, 2004. — 247 с.
• Ишимова А. И. Каникулы 1844 года, или Поездка в Москву / Соч. Александры Ишимовой. — Санкт-Петербург: тип. Имп. Акад. наук, 1846.
• Кижаева Д. В. Школьные каникулы в сети или онлайн лагерь как альтернатива классической смене детского отдыха и оздоровления//Аспирант. — 2021. — P. 87—89. — (№. 2).
• Мирон Н. И. Лаконично о студенческих каникулах // Мир науки, культуры, образования. — 2015. — № 1 (50).
• Платонова Р. И., Иванова Я. Н., Михина Г. Б. На пути к новой модели организации школьных каникул // Азимут научных исследований: педагогика и психология. — 2020. — № 1 (30).
• Циркуляры и приказы Министерства народного просвещения Российской империи. М., 1878.
• Шмаков С. А. Летний лагерь: вчера и сегодня. Методическое пособие. — Липецк: ИГ «Инфол», 2002. — 384 с.