Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ

1918 сыл тохсунньу 15 (28) күнүгэр Сэбиэскэй Арассыыйа Наркомун Сэбиэтэ Үлэһит-бааһынай Кыһыл Аармыйатын тэрийии туһунан Ыйаах таһаарбыта (1918 сыл тохсунньу 20 күнүгэр (олунньу 2 күнүгэр) большевиктар бырабыыталыстыбаларын официальнай бэчээттэммит уорганыгар бэчээттэммитэ^[4]). Фроҥҥа саҥа аармыйаҕа көҥүл байыаннайдары ылыы саҕаламмыта, онтон кыһыл аармыйа роталара тэриллибиттэрэ, полкаларга түмүллүбүттэрэ^[5].

Кулун тутар ыйын 3 күнүгэр Германия усулуобуйатынан Брест эйэ дуогабара түһэрсиллибитэ.

1919 сыл тохсунньу 10 күнүгэр Кыһыл Аармыйа Үрдүкү байыаннай инспекциятын бэрэссэдээтэлэ Николай Подвойскай Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэккэ тохсунньу 28 күнүгэр Кыһыл Аармыйа үбүлүөйүн бэлиэтиир туһунан этии киллэрбитэ.

Кини көрдөһүүтэ хойутаан кэлэр уонна тохсунньу 23 күнүгэр эрэ көрүллэр. Ол түмүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы киин ситэриилээх кэмитиэт этии хойутаан киирбитинэн сибээстээн аккаастанар. Ол да буоллар, тохсунньу 24 күнүгэр Москва куорат Сэбиэтин Президиума «Кыһыл Аармыйа тэриллибитэ үбүлүөйдээх сылын бэлиэтиир бырааһынньыгы тэрийии» боппуруоһун көрөн, бырааһынньыгы Кыһыл бэлэх күнүн — олунньу 17 күнүн кытта холбообута.

Онтон бырааһынньык хас да сыл устата умнуллан, 1922 сыллаахха хаттаан саҕаламмыта^[6].

1923 сыллаахха Кыһыл Аармыйа тэриллибитэ 5 сылын киэҥник бэлиэтээн, олунньу 23 күнүнээҕи бырааһынньык бүтүн Сойуус таһымын ылбыта.

Генерал-майор профессор С. Ф. Найда Сэбиэскэй Аармыйа төрөөбүтүн бэлиэтиир төрүөтүнэн Петроград куоракка В. И. Ленин «Социалистическай Аҕа дойду кутталга киирдэ!» ыҥырыыга эппиэттиир кыһыл армия этэрээттэрин маассабайдык тэрийии саҕаламмыта буолар^[8].

РФ Үрдүкү Сэбиэтин оборонаҕа уонна куттал суох буолуутугар кэмитиэтин көҕүлээһининэн, бырааһынньык саҥа аата РФ Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 08.02.1993 N 4423-1 «Арассыыйа Аҕа дойду көмүскээччилэрин бэлиэ күнүн олохтооһун туһунан» уурааҕар киллэриллибитэ.

РФ Федеральнай Мунньаҕын Судаарыстыбаннай Думатын быһаарыытынан, 2002 сылтан Арассыыйаҕа олунньу 23 күнэ үлэлээбэт бырааһынньык быһыытынан бэлиэтэнэр уонна бу күн РФ 32-ФЗ нүөмэрдээх 32-ФЗ №-дээх РФ Сокуонугар сөп түбэһиннэрэн, 1995 сыл кулун тутар 13 күнүнээҕи «Арассыыйаҕа өйдөбүнньүк байыаннай албан аат күннэрин уонна умнуллубат күннэргэ» сөп түбэһиннэрэн бэлиэтэнэр^[9]. Бу сокуоҥҥа этиллэринэн, «Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ» Арассыыйа Федерациятыгар Арассыыйа байыаннай албан аатын күнэ буолар.

2006 сыл кулун тутар 24 күнүгэр Госдума сокуоҥҥа бырааһынньык официальнай быһаарыытыттан «Кыһыл Аармыйа Германия кайзерын сэриилэрин кыайыытын күнэ (1918)» диэн тыллары таһаарарга быһаарыммыта, ону тэҥэ бу бырааһынньык аатыгар «көмүскээччи» диэн өйдөбүл биир ахсааҥҥа олохтоммута.

Сэбиэскэй кэм кэнниттэн Арассыыйаҕа олунньу 23 күнүгэр маассабай бырааһынньык буолар, үлэ кэлэктииптэригэр, оскуолаларга уонна дьиэ кэргэттэригэр бэлиэтэнэр. Оттон бу күн тус эҕэрдэҕэ тиксибит дьон эргимтэтин туһунан боппуруоска биир санаалаах хоруй суох. Үс санаа баар: эҕэрдэ идэтийбит байыаннай үлэһиттэргэ эрэ ыытыллыахтаах диэн (эр киһитэ-дьахтара тутулуга суох); аармыйаҕа ханнык эмэ өттүнэн сибээстээх дьону, ордук Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин (эмиэ эр киһитэ-дьахтара тутулуга суох) эҕэрдэлиэхпитин наадатын; уонна бу Арассыыйа бары эр дьонугар, ол иһигэр аармыйаҕа кыттыбатах уолаттарга уонна эр дьоҥҥо бырааһынньык буоларын^[10].

Москваҕа ыытыллар бырааһынньык биир үгэһинэн Кремль истиэнэтигэр үөрүүлээх сиэр-туом ыытыллыыта, Биллибэт Саллаат Көмүүтүгэр сибэкки веногун ууруу буолар. Арассыыйа бэрэсидьиэнэ, Федеральнай Мунньах икки палаатын салайааччылара, байыаннай салалта, былаас атын салааларын бэрэстэбиитэллэрэ, бэлитиичэскэй баартыйалар салайааччылара, сыаркап священноначалията Александровскай садка тиийэллэр^[11]. Биир мүнүүтэ саҥата суох олорон баран, гимн тыаһыыр, онтон бочуоттаах харабыл ротата ааһар. Политическай баартыйалар эмиэ туспа маассабай тэрээһиннэри тэрийэллэр^[12]. Киэһэ дойду үрдүкү салалтата Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүгэр аналлаах бырааһынньыктааҕы кэнсиэргэ сылдьар. Киэһэ Москваҕа уонна Арассыыйа үгүс куораттарыгар бырааһынньыктааҕы фейерверк буолар^[13][14]. Псков куоракка Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүгэр аналлаах кэнсиэр буолар, ону тэҥэ Кыһыл Аармыйа бастакы кыргыһыыларыгар аналлаах пааматынньыкка параад буолан аһаар^[15][16][17]. Бу күн параадтар Арассыыйа атын куораттарыгар эмиэ ыытыллаллар^[18][19]. 1918 сыл олунньутааҕы түгэннэрин реконструкциялара баар буолаллар^[20][21][22]. Севастопольга Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүгэр эрэ буолбакка, 2014 сыллааҕы түгэннэри үйэтитиигэ олохтоммут Норуот көҥүлүн күнүгэр аналлаах миитин ыытыллар. Онтон олунньу 23 күнүгэр Севастополь киинигэр тыһыынчанан киһи Арассыыйа састаабыгар киирэр туһугар тахсыбыттара^[23][24][25].

Арассыыйа гражданнарыгар Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ — ураты суолталаах бэлиэ күн. «Общественное мнение» пуонда (нууч.) (сах. 2013 сыл олунньутугар ыыппыт ыйытык түмүгүнэн, ыйытыллыбыт дьон 77 бырыһыана итинник бигэргэтэр^[26].

Олунньу 23 күнэ — Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ — ДНӨ-ҕа уонна ЛНӨ-ҕа өрөбүл күнүнэн биллэрилиммитэ^{[27][28][29][30][31]}..

Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин сэбилэниилээх күүстэрин устуоруйата Үлэһит-бааһынай Кыһыл Аармыйа төрөөбүтүттэн саҕаламмыта.

Белоруссия уонна Арассыыйа байыаннайдара «Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүгэр» анаммыт бииргэ бырааһынньыктааҕы тэрээһиннэри ыыталлар^[33][34]. Белоруссия сэбилэниилээх күүстэрин сүүс сааһын туолар үбүлүөйүнэн сибээстээн, 2018 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Гродноҕа авиация кыттыылаах параад ыытыллыбыта^[35], бырааһынньыктааҕы салют ытыллыбыта^[36][37].

Украина сэбилэниилээх күүстэрин күнэ ахсынньы 6 күнүгэр официальнайдык бэлиэтэнэр. Ол гынан баран, ким да бэлиэтээбэтин иһин, уонна олунньу 23 күнүн уруккулуу бэлиэтиир бобуллубатын иһин, 1999 сыллаахха тахсыбыт бэрэсидьиэн Леонид Кучма ыйааҕынан олунньу 23 күнэ сокуон быһыытынан Аҕа дойдуну көмүскээччитин күнүнэн быһаарыллыбыта. Ахсынньы 6 күнүн курдук, бу күн өрөбүл күн буолбатах этэ.

2008 сыллаахха Украина бэрэсидьиэнэ Виктор Ющенко «Дьиҥнээх национальнай Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүнэн» тохсунньу 29 күнүн «Круты дьоруойдарын хорсун быһыыларын күнүн» ааттаабыта уонна сокуонунан өйдөбүнньүк күнү олохтуур хамсааһыннары өйөөбүтэ^[38]. Ол да буоллар, олунньу 23 күнэ, үлэ күнүнэн хаалбытын үрдүнэн, «Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ» диэн киэҥник бэлиэтэнэн салҕаабыта.

«Рейтинг» социологическай бөлөх 2013 сыллаахха Олунньу 23 күнүнээҕи бырааһынньыкка дьон сыһыанын туһунан ыйытык ыыппыта. 41 % эппиэттээччилэргэ олунньу 23 күнэ чугас эр дьоҥҥо туох эрэ үчүгэйи оҥорорго сөптөөх сылтах буолар (ордук дьахталлар бу курдук саныыллар). 39 %-ҥа бу аармыйаҕа сибээстээх эбэтэр онно сылдьыбыт эр дьон бырааһынньыктара диир (ити үксүн эр дьон санаатынан). Итини тэҥэ, 12 % урукку сэбиэскэй кэм политическай бырааһынньыгынан ааҕар, оттон 7 % боростуой күнүнэн ааҕар. Үөрэтии түмүгүнэн, Украина олохтоохторун үгүстэрэ олунньу 23 күнүн бырааһынньык быһыытынан ааҕаллара^[39].

2014 сыл алтынньы 14 күнүгэр Украина бэрэсидьиэнэ Петр Порошенко олунньу 23 күнүгэр Украинаҕа Аҕа дойдуну көмүскээччитин күнүн бэлиэтээһини тохтоппута^[40]. Олунньу 23 күнүн оннугар алтынньы 14 күнүгэр бэлиэтэнэр саҥа бырааһынньык олохтоммута — Украина көмүскээччитин күнэ. Кэлин Украина (дьахтар уонна эр киһи) көмүскээччилэрин күнэ (День защитников и защитниц Украины) диэн ааттаммыта^[41].

Кыргызстааҥҥа Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ сыл ахсын олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 2004 сыллаахха ылыллыбыт Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтин Үлэ кодексынан (113 ыстатыйа) өрөбүл күн буолбута. Кыргызстаан сэбилэниилээх күүстэрин күнэ ыам ыйын 29 күнүгэр бэлиэтэнэр уонна үлэ күнэ буолар. Бу күн Бишкек куорат мэриятын дьиэтин иннигэр турар болуоссакка Бишкек гарнизонун тус састаабын өрөгөйдөөх стройдааһына ыытыллар, ол кэнниттэн байыаннайдар оркестры кытта киин куорат сүрүн болуоссатыгар, «Ала-Тооҕа» параадтыыллар^[42][43].

Казахстааҥҥа Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ ыам ыйын 7 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бэлиэ күн 1992 сыллаахха ыам ыйын 7 күнүгэр Казахстан бэрисидьиэнэ (Үрдүкү Главнокомандующай этэ) Нурсултан Назарбаев национальнай сэбилэниилээх күүстэри тэрийии туһунан ыйаахха илии баттаабытын кытта сибээстээх.

Олунньу 23 күнэ Казахстааҥҥа официальнай бырааһынньык буолбатах, ол гынан баран эр дьон дьахталлартан эҕэрдэ, махтал уонна бэлэх ылар күннэриттэн биирдэстэрэ^[44].

Олунньу ый 23 күнэ Соҕуруу Осетияҕа официальнай бырааһынньык уонна өрөбүл күн. Олунньу 23 күнүгэр Соҕуруу Осетия салалтата уонна общественноһа Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт бэтэрээннэригэр, ону тэҥэ 90-с сылларга Соҕуруу Осетияны көмүскүүргэ туруммут уонна көмүскүү сылдьар дьоҥҥо сүгүрүйэллэр. Оборона министиэристибэтин, ОМОН, атын биригээдэлэр байыаннайдарын, ону тэҥэ Ис дьыала министиэристибэтин үлэһиттэрин чиэстииллэр. Соҕуруу Осетия үрдүнэн нэдиэлэ устата өйдөбүнньүк киэһэлэр уонна дойду көмүскээччилэрин кытта көрсүһүүлэр ыытыллаллар^[45].