Д.А. Лебедев аатынан Аллайыахатааҕы туундара айылҕатын уонна бултааһын түмэлэ
РФ Култуура министиэристибэтэ
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ
Дмитрий Алексеевич Лебедев аатынан Аллайыахатааҕы туундара айылҕатын уонна бултааһын түмэлэ (нууч. сокр. МУК «Аллаиховский музей природы тундры и охотничьего промысла им. Д. А. Лебедева») — Аллайыаха улууһун Чокуурдаах бөһүөлэгэр 1977 сыллаахха тэриллибит[1] Саха сирин култууратын муниципальнай тэрилтэтэ[2].
Устуоруйата
Аллайыахатааҕы туундара айылҕатын уонна бултааһын уопсастыбаннай түмэлэ оройуоннааҕы ситэриилээх кэмитиэт (райисполком) 1975 сыл тохсунньу 6 күнүнээҕи быһаарыытынан тэриллибитэ[3].
Түмэл дьиҥнээхтик 1977 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр, Улуу Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтин 60 сылын көрсө, Аллайыаха улууһун уопсастыбаннаһын көҕүлээһининэн уонна ыстаарсай охотовед, ССӨС култууратын туйгуна, Саха АССӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, кэлин түмэл дириэктэрэ буолбут Дмитрий Алексеевич Лебедев салалтатынан арыллыбыта[3].
Саха АССӨ Миниистирдэрин Сэбиэтин 1980 сыл алтынньы 13 күнүнээҕи 444 №-дээх быһаарыытынан, 1981 сыллаахха түмэл Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы устуоруйа уонна култуура судаарыстыбаннай түмэлин салаата буолбута. 1991 сыл тохсунньутуттан, Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы устуоруйа уонна култуура судаарыстыбаннай түмэлэ уларыйан тэриллибитигэр, түмэл оройуон бас билиитигэр киирбитэ[3].
2003 сыл тохсунньу 25 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин Вячеслав Анатольевич Штыров 18 №-дээх уурааҕынан, Аллайыахатааҕы туундара айылҕатын уонна бултааһын түмэлигэр төрүттээччитин Дмитрий Алексеевич Лебедев аата иҥэриллибитэ[3].
Сүрүн иһитиннэрии
Түмэл 281 м² иэннээх мас дьиэҕэ үлэлиир. Сылга ортотунан 8 000 көрөөччү сылдьар[4].
Түмэлгэ быыстапкалар тэриллэллэр, олохтоох дьон дьарыктара көрдөрүллэр, үөрэнээччилэр, бэтэрээннэр, улуус эдэр ыччатын сойууһун кытта экология уонна устуоруйа тиэмэтигэр араас көрсүһүүлэр ыытыллаллар[1]. Түмэл иһинэн оҕо айылҕа харыстабылын уонна төрүт култуура «Дьүкээбил» эспэдииссийэтэ үлэлиир. Эспэдииссийэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин Вячеслав Штыров гранын сүүйбүтэ[1].
Чокуурдаахтан 17 км тэйиччи турар «Өбүгэлэрбит хайдах олорбуттара» диэн салаалаах.
Түмэл дириэктэрэ — Лебедева Алёна Дмитриевна[2].
Сыала-соруга
Түмэл үлэтин сүрүн соругунан уонна сыалынан Аллайыаха улууһун Индигир туундаратын айылҕатын, таба иитиитин, олохтоох нэһилиэнньэ сүрүн дьарыгын — бултааһын уонна балыктааһын сайдыытын, төрөөбүт кыраай устуоруйатын сырдатыы буолар[5].
Экспозициялара
Түмэл үс салаалаах:
- Аллайыаха устуоруйатын салаата;
- Айылҕа салаата;
- Этнография салаата[5].
Аллайыаха устуоруйатын салаата
Устуоруйа салаата хас да хайысхаҕа арахсар:
- Түмэл төрүттээччитин Д. А. Лебедев олоҕун уонна үлэтин туһунан хаартыскалар уонна матырыйааллар;
- Русское Устье (Русское жило) нэһилиэк олохтонуутун туһунан;
- Хоту дойдуга сэбиэскэй былаас олохтонуута, ону кытта Гражданскай сэрии сылларыгар Аллайыахаҕа өлбүт В. Д. Котенко туһунан докумуоннардаах уонна хаартыскалардаах истиэндэ;
- Аллайыаха бастакы бырааһа С. П. Мокровскай туһунан (кини туппут балыыһатын тула кэлин Чокурдаах бөһүөлэк олохтоммута);
- Улуус социальнай-экономическай сайдыытын туһунан — Хоту дойдуну баһылааһынтан билиҥҥи кэмҥэ диэри;
- Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр анаммыт «Кыайыы аатыгар Килбиэннээх үлэ» экспозиция: Аллайыаха тыылын үлэһиттэрин (булчуттар, балыксыттар, табаһыттар) туһунан докумуоннар уонна хаартыскалар. Истиэндэ тула оскуола оҕолоругар уонна ыччакка анаан лиэксийэлэр, кэпсэтиилэр, патриотизм уруоктара ыытыллаллар[3].
Айылҕа салаата
Айылҕа салаатыгар туундара үүнээйилэрин, хамсыыр харамайдарын көрдөрөр экспозициялар, ону таһынан, килиимэккэ, улуус айылҕатын харыстааһыныгар аналлаах истиэндэлэр бааллар[3].
Этнография салаата
Сүрүн экспонаттар Уһук Хоту сир төрүт олохтоохторун — сахалар, эбээннэр, дьүкээгирдэр, ону кытта олохсуйбут нууччалар дьиэлэрин-уоттарын ис бараанын, бултааһыҥҥа-балыктааһыҥҥа туттар тэриллэрин көрдөрөллөр[3].
Салаа көрдөрүүлэрэ:
- «Бөрөлөөх кылабыыһата» диорама: дьиэ-уот ис бараана, кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы тордох туох баар маллыын-саллыын, ону сэргэ төрүт таҥастаах табаһыт ыал, көлүүр ыттардаах булчут.
- «Хотугу чинчийээччилэр»: эспэдииссийэлэр хаарталара, хаартыскалар, В. Зензинов «Старинные люди у ледовитого океана» 1914 сыллааҕы кинигэтэ. Улуус, улуус киинин, нэһилиэктэр уратыларын туһунан чахчылар[3].
Хомуллуута
Түмэл пуондаларыгар тыһыынчаттан тахса араас хабааннаах мал, археология булумньулара, булт-алт, олох-дьаһах, этнография тэриллэрэ, докумуоннар, хаартыскалар бааллар[6].
Этнография салаатын 35 экспоната «Циркумполярная цивилизация в музеях мира: вчера, сегодня, завтра» кинигэҕэ киллэриллэн турар[1].
Өбүгэлэрбит хайдах олорбуттара
Түмэл Чокуурдаахтан 17 км тэйиччи турар «Өбүгэлэрбит хайдах олорбуттара» диэн этнографическай комплекс салаалаах. Аллайыаха улууһун салалтатын 1996 сыл ыам ыйын 24 күнүнээҕи 120 №-дээх быһаарыытынан, түмэл бас билиитигэр бу комплекска анаан 1,19 га иэннээх сир бэриллибитэ.
Комплекс Чокуурдаах чугаһыгар баар. Манна сайыҥҥы ураһа, кыһыҥҥы холомо, икки балаҕан, дьуухала оҥорорго аналлаах сир, тыы, булт мэҥиэтин харайар омуһах, кырынааһы бултуур тэриллэр, аһы-үөлү харайар булуус, ыттары тутар вольердар бааллар. Ону тэҥэ комплекс үлэһиттэрин дьиэтэ, гостиница, көрөр былаһаакка бааллар[4].
Комплекс сиригэр-уотугар М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет (ХИФУ) айылҕа билимин институтун устудьуоннара сайыҥҥы быраактыкаларын ааһар анал сирдээхтэр. «Дьүкээбил» оҕо туристическай лааҕыра үлэлиир, оҕолор төрөөбүт дойдуларын устуоруйатын, айылҕатын кытта билсэллэр. Сылын ахсын Чокуурдаах — «Өбүгэлэрбит хайдах олорбуттара» комплекс хайысхатынан хайыһардьыттар күрэстэһиилэрэ буолар[4].
Быһаарыылар
Эбии бу тиэмэҕэ
 |
|---|
