Чыбааҕылаах (үрэх)
Чыбааҕылаах (нууч. Чибагала́х)[2] (чыбааҕы — боруу от бииһин ууһа) — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар үрэх, Индигир өрүс хаҥас салаата[2].
Үрэх уһуна — 140 км (хаҥас баһын Туобанда-Сиэнин кытта 197 км), уу тардар иэнэ — 9100 км²[3]. Чыбааҕылаах сиһиттэн саҕаланар. Үрэххэ 10 км усталаах 37 салаа киирэр. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Улахан Үрүнньэ (60 км.) уонна Мүрүлэ (114 км.) Тардыытыгар 360 күөллээх. Ыам ыйын бүтүүтэ — бэс ыйын саҕаланыыта эстэр, алтынньы бастакы аҥарыгар турар[4]
Дьэҥкир ыраас уулаах үрэх, элбэх араас балыктаах (дьарҕаа, майаҕас, быйыт). Тайҕа кыыллара үөскүүллэр: эһэ, бөрө, сиэгэн, тайах, кыыл таба, чубуку, чыс кутуйахтаарбаҕан уо.д.а.
Үрэх аатынан Черскэй сиһин хайаларыгар киирэр сис ааттаммыта, манна улаханынан иккис миэстэлээх муус булуустар үөскүүллэр. Чыбааҕылаах сиһин хоту өттүгэр 96 араас булуус көстүбүт. Чыбааҕылаах үрэх икки кыра үрэх силбэһэр сириттэн тахсар: Туобунда-Сиэнэ уонна Кээньилибит. Бу икки баһа байҕал таһымыттан 2150 м үрдүккэ саҕаланаллар. Туобунда Сиэнэ 13-с км-гэр Туобунда күөлүгэр киирэн ааһар (абс. үрдүгэ — 1239 м). Уһуна 10 км, муҥутуур кэтитэ — 1,4 км. Күөлтэн өрүс төрдүгэр диэри үрэх орто эниэтэ 9,5 м/км.
Өрүс сүнньэ 50 м кэтитэ суох, бөдөҥ таастардаах. Уу таһыма кыратыгар өрэх уута таас быыһынан сүүрүгүрэр. Киһи туох да көлөнөн сатаан устубат. Уот оттор мас да булар уустук. Кээньилибит төрдүн аллараатыгар тиит, болбукта баар буолар. Кытыла таастаах, үксүгэр эмпэрэ. Күрбэ таастардаах, арыт уустук харгылардаах салааларга арахсар. Кутур баһыгар диэри сүүрүгүн орто түргэнэ кыра уу кэмигэр — 1,2 м/с, кэлин 1,5—2 м/с. уутун таһыма үрдээтэҕинэ күүстээх сүүрүктээх, кутталлаах үрэх буолар.
Баһыттан 52 км саҕалаан ойуура сэдэхсийэн барар. Хайа эниэтигэр болбукта уонна араас ыарҕа талах үүнэр. Хочото кыараҕас, таас хайа эркиннэрдээх. Чыбааҕылаах Индигиргэ өрүс төрдүттэн 1184 км түһэр.
Салгыы Хонууга диэри устуу (100 км) улахан уустуга суох. Чыбаҕылаах төрдүгэр Хонууттан эбэтэр Уус-Ньараттан вертолетунан тиийиэххэ сөп. Чыбааҕылаах маршрута 5 уустук категориялаах.
Номох
Чыбааҕылаах — үрүҥнэр үлтүрүтүллүбүт этэрээттэрин байыаһа Николаев кэпсээбитинэн, киһи атаҕа үктэммэтэх тайҕатыгар сылдьан, биир бытыылка кумах платинаны сууйан, кэлин Госбаан Дьокууускайдааҕы хонтуоратыгар туттарбытым диэн номоххо кэпсэнэр.