Уруок

1374 сыллаахха Цволле куорат начальнай оскуолатын ректора Джон Сил үөрэҕи тэрийбитэ. Ол кэлин кылаас-уруок систиэмэтэ диэн ааттаммыта. Кини оҕолору кылаастарга араарбыта уонна аныгыскы кылааска көһөрөр биир кэриэһи олохтообута. Ол кэмҥэ үөрэтиини латыынныы ыыталлар эбит буоллаҕына, кини төрөөбүт тылынан үөрэтиини тэрийбитэ, ол XIV үйэҕэ саҥа көрүҥ этэ.

1537—1582 сылларга Иоганнес Штурм, ньиэмэс-француз Страсбург куоратын протестантскай гимназиятын ректора бу систиэмэни сайыннарбыта. 1567—1581 сылларга гимназия академияҕа кубулуйбута. Онно 600 кэриҥэ гимназист үөрэммитэ. Штурм кылаастары үөрэх сылынан араарбыта (бастаан 7 сыл, онтон 8 сылга диэри улаатыннарбыта). Кылааска үөрэнээччи ахсаана элбэх буоллаҕына, кылаас 10 киһилээх эбии бөлөхтөргө арахсара, уонна онно саамай улахан үөрэнээччи салайааччы буолара (бу белл-ланкастерскай систиэмэ былыргы көрүҥэ этэ, ол XVIII үйэ бүтүүтэ уонна XIX үйэ саҕаланыытыгар баар буолбута). Штурм үөрэх биридимиэттэрин араарбыта, биир уруокка биир биридимиэт үөрэтиллэрэ. Кини бастакынан биир үөрэх былаанын сиһилии оҥорон туһаммыта^[2].

XVII үйэҕэ, Ян Амос Коменскай, чех педагог-гуманист, билиҥҥи кылаас-уруок үөрэтиитин систиэмэтин оҥорбута. Коменскай иннинэ оҕолор улахан дьону кытта тэҥҥэ үөрэнэллэрэ, үөрэх тэриллиитэ наарданан саҕаланыыта суох этэ. Коменскай бэрээдэги уонна систиэмэни олохтообута: уруоктар былаанынан барар буолбуттара, учууталлар аналлаах бэлэмнэниини ааһаллара^[3]. Сүрүн тосхоллоро:

• Биир саастаах оҕолору кылааска үөрэтии. Ол учууталга үөрэх былаанын оҥорорго уонна оҕолор сайдыыларын уратыларын аахсар кыаҕы биэрэр.
• Үөрэх тэриллиитэ быраабылалардаах. Уруоктар былаанынан бараллар, ол кэми туһалаахтык туһанарга уонна үөрэнээччилэргэ тэҥ кыахтары биэрэргэ көмөлөһөр.
• Учууталларга аналлаах бэлэмнэнии. Кинилэр үөрэнэллэр уонна диплом ылаллар, ол кинилэргэ үчүгэйдик үөрэтэргэ көмөлөһөр.

Кэлин Арассыыйа оскуолата ньиэмэс үөрэх үгэстэрин сабыдыалынан сайдыбыта. Оскуолаларга «уруок» диэн тыл оннугар «экзерсис» (эрчиллии) диэн омук тыла туһаныллар этэ, «уруок» диэн педагогическай тиэрмин нуучча тылыгар XIX үйэҕэ кэлбитэ^[4].

Хас биирдии уруок туспа элэмиэннэртэн турар. Элэмиэннэр араас холбоһуктары үөскэтиэхтэрин сөп. Ол уруок тутулун быһаарар, ол эбэтэр элэмиэннэр састаабын, чопчу бэрээдэгин уонна бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэрин. Структура судургу эбэтэр уустук буолуон сөп. Ол үөрэх матырыйаалын ис хоһоонуттан, үөрэнээччилэр саастарын уратытыттан тутулуктаах.

Саҥа тиэмэни быһаарыыга холобурдаан уруогу былааннааһын — прямоугольнай параллелепипед кээмэйэ:

1. Уруоктары дидактическай сыалларынан араарыы:

• комбинированнай уруок;
• саҥа матырыйаалы кэпсиир уруок;
• үөрэтиллибит матырыйаалы хатылыыр уонна сатабылы сайыннарар уруок;
• бэйэ туспа үлэ уруога;
• уруок-конференция уонна уруок-семинар^[8];
• үөрэтиллибит матырыйаалы хатылыыр, түмэр уонна систиэмэлиир уруок;
• билиилэри, сатабыллары бэрэбиэркэлиир уонна сыаналыыр уруок; хонтуруолунай уонна бэйэ туспа үлэни ыытыы;
• интегрированнай уруок;
• интерактивнай уруок. Үс сүрүн чаастаах: үөрэнээччи электроннай үөрэх кинигэтэ, учуутал электроннай үөрэх кинигэтэ уонна интерактивнай дуоска. Үлэлиир принцибэ: электроннай үөрэх кинигэтэ үөрэнээччи планшетыгар баар. Хас биирдии үөрэнээччи планшета биир ситиминэн интерактивнай дуосканы уонна учуутал планшетын кытта холбонон турар. Электроннай үөрэх кинигэлэрэ киллэриллибит энциклопедияларга, ойуулааһыннары тартарарга уонна араас салаалар икки ардыларыгар ситимнэһэргэ гиперссылкалардаахтар. Маннык үөрэх кинигэтигэр аудио- уонна видео-матырыйааллары, графиканы туһаныахха сөп, бу үөрэнээччилэргэ ааспыт матырыйаалы үчүгэйдик ылынарга көмөлөһөр^[9].

2. Сатабылы сайыннарыы кэмигэр уруоктары араарыы:

• киирии уруок;
• дьарыктанар уруок;
• түмүктүүр уруок.

3. Билиигэ интэриэһи уонна дьарыгы көҕүлүүргэ туһаныллар ньымаларынан уруоктары араарыы:

• практикум-уруок;
• семинар-уруок;
• лекция-уруок;
• зачёт-уруок;
• оонньуу-уруок;
• конференция-уруок;
• экскурсия-уруок.

4. Үөрэх-иитии процеһын кыттыылаахтарын алтыһыыларын ньыматынан уруоктары араарыы:

• динамическай паараларынан эбэтэр уларыйар састааптаах паараларынан үлэни тэрийэр уруок;
• статистическай паараларынан эбэтэр уларыйбат састааптаах паараларынан үлэни тэрийэр уруок;
• кыра бөлөхтөргө үлэ уруога;
• коллективка үөрэнии уруога;
• ыраахтан үөрэтии көрүҥэ. Арассыыйаҕа ыраахтан үөрэтии сайдыытын официальнай даататынан 1997 сыл ыам ыйын 30 күнүн ааҕыахха сөп. Ол кэмҥэ Арассыыйа Үөрэхтээһин Министиэристибэтин № 1050 бирикээһэ тахсыбыта. Ол бирикээс үөрэх эйгэтигэр ыраахтан үөрэтии эксперименын ыытарга көҥүллээбитэ. 2020 сыллаахха COVID-19 пандемията аан дойду үрдүнэн элбэх оскуолалар быстах кэмҥэ сабыллыыларыгар тиэрдибитэ. Ол кэмҥэ элбэх оскуолалар Zoom, Cisco Webex, Google Classroom, Microsoft Teams, D2L уонна Edgenuity, Skype курдук платформалар көмөлөрүнэн ыраахтан ситим-үөрэххэ көспүттэрэ^[10][11].

5. Үөрэтиигэ туттуллар сүрүн ньымаларынан уруоктары араарыы:

• билиини биэрэр уруок;
• проблемнай уруок;
• чинчийэр уруок;
• эвристическэй уруок.

6. Майгыннаһар биридимиэттэр ситимнэрин тиибинэн уруоктары араарыы:

• интегрированнай уруок;
• бибилэтиэкэ уруога;
• кулууп уруога;
• медиауруок^[12].

7. Ону таһынан аһаҕас уруоктар уонна кылаас таһынааҕы дьарыктар буолаллар. Холобур, 2022 сылтан ыла Арассыыйаҕа хас нэдиэлэ аайы, бэнидиэнньиккэ, бары оскуолаларга бастакы дьарыгынан «Дьоһуннааҕы кэпсэтиилэр» ыытыллаллар. Сүрүн тиэмэлэр билиҥҥи Арассыыйаҕа киһи олоҕун сүрүн өрүттэригэр сыһыаннаахтар.

Владимир Путин Аҕа дойду Дьоруойдарын аатынан 20 №-дээх оскуолаҕа «Дьоһуннааҕы кэпсэтии» аһаҕас уруогар (Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ, Кызыл, 2024 сыл)

Ян Амос Коменскай (нууч.) (сах. систиэмэтинэн, кылаас биир учууталы кытта хас да чаас үлэлииллэрэ (үксүн 4 чааска диэри), учуутал ханнык сорукка төһө үлэлиэхтээхтэрин быһаарара. Ол кэннэ оҕолор улахан үөрэнээччилэр көрүүлэринэн бэйэлэрэ 4 чааска диэри үлэлиэхтээхтэрэ.

Академическай уонна Москва университетын гимназиятын регламенынан, уруок 2 чаас этэ, сыллааҕы былаан туттуллара. Уруоктары дьиэҕэ үлэҕэ уонна оскуолаҕа үлэҕэ араараллара. Ол иһигэр чааһынай (учууталы кытта) уонна уопсай (араас саастаах оҕолор, учууталлар уонна администрация кыттыылаах) диэннэргэ арахсара. Эрдэтээҥи уруоктар (бэлэмнэнии уруоктар) бааллара. Онно атын кылаастан сааһынан аҕа үөрэнээччи (аудитор) оҕо бэлэмин бэрэбиэркэлиирэ уонна түмүгүн суруйара. 1828 сыллаахха гимназия уруога 90 мүнүүтэ^[13], 1865 сыллаахха — 60 мүнүүтэ этэ^[14].

Катя Лычёва (нууч.) (сах. оскуола уруогар

XX үйэ ортотугар «уруок» диэн тиэрмин үөрэх дьарыктарын кэмигэр тарҕаммыта уонна кинилэр усталарын суолтатын ылбыта. XXI үйэҕэ араас дойдуларга уруок араас кэмнээх:

• АХШ — 45-90 мүнүүтэ (уруок уһунун хас биирдии оскуола бэйэтэ быһаарар).
• Франция — 55 мүнүүтэттэн 2 чааска диэри (уһуна биридимиэттэн тутулуктаах).
• Канаада — 75 мүнүүтэ.
• Израиль — 90 мүнүүтэ (2×45).
• Ииндийэ — 35 мүнүүтэ.
• Кытай — 40 мүнүүтэ.
• Германия — 90 мүнүүтэ (учуутал уруогу 45 мүнүүтэнэн бүтэриэн сөп).
• Дьоппуон — 45-50 мүнүүтэ.
• Финляндия — уруок уһуна учуутал быһаарыытынан.
• Арассыыйа — 40-45 мүнүүтэ, начальнай оскуолаҕа 30-35 мүнүүтэ^[4]. Бырааһынньык иннинээҕи күннэргэ үөрэх тэрилтэтин салайааччытын быһаарыытынан уруок кэмэ кылгатыллыан сөп. Үксүн нэдиэлэ иһигэр уруоктар чопчу кэмигэр саҕаланаллар^[3].

• Жеребило Т. В. Словарь лингвистических терминов. — Назрань: Пилигрим, 2010. — 485 с.
• Саввина О. А., Марушкина И. А. Урок математики в дореволюционной средней школе. — М.: Инфра-М, 2013. — 80 с. — ISBN 978-5-16-006909-8