Дьоһуннааҕы кэпсэтии

Оскуола былааныгар эбэһээтэлистибэлээх кылаас таһынааҕы уруогу киллэрии туһунан 2022 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр «Знание» уопсастыбатын мунньаҕар биллэрбиттэрэ^[1]. Үөрэх дьыла саҕаланыар диэри Арассыыйа Үөрэх министиэристибэтэ учууталларга анаан методическай рекомендациялары оҥорбута. Арассыыйаҕа саҥа дьиссипилиинэҕэ кылаас салайааччыларын бэлэмниир 700 площадка баара^[2].

«Дьоһуннааҕы кэпсэтии» бастакы уруогу Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин 2022 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Калининград куоракка оробуочай сырыытын кэмигэр ыыппыта. Аһаҕас уруокка Арассыыйа араас куораттарыттан Калининградка кэлбит билимҥэ, култуураҕа уонна спортка олимпиадалар, күрэхтэһиилэр кыайыылаахтара ыҥырыллыбыттара. Уруок биир тиэмэҕэ анамматаҕа; мустубут дьон бэрэсидьиэҥҥэ бэйэлэригэр суолталаах тэрээһиннэр тустарынан кэпсээтилэр уонна билим, устуоруйа, экология уонна да атын тиэмэлэргэ ыйытыылары биэрбиттэрэ. Уруок стенограммата Арассыыйа бэрэсидьиэнин ситим-сиригэр таҕыспыта^[3].

Арассыыйа үрдүнэн оскуолаларга «Дьоһуннааҕы кэпсэтии» бастакы уруога үөрэх дьылын бастакы бэнидиэнньигэр, балаҕан ыйын 5 күнүгэр буолбута. Уруок тиэмэтэ Билии күнэ буолбута. Үөрэх дьыла бүтүөр диэри хас биирдии нэдиэлэҕэ эрдэттэн тиэмэлэр быһаарыллаллар, ол иһигэр устуоруйа түгэннэрэ, биллиилээх дьон биографиялара, Арассыыйа бырааһынньыктара, социальнай суолталаах бырайыактар уо. д. а.^[4]

Уруоктар матырыйаалларын Арассыыйа үөрэх академиятын Үөрэҕи сайыннарыы стратегиятын института оҥорбута^[5]. Тиэмэни уонна уруок былаанын талыы билим үлэлэри, педагогическай литэрэтиирэни уонна нормативнай докумуоннары учуоттаан быһаарыллыбыта^[6]. Бырайыагы Оҕо сааһын, дьиэ кэргэни уонна иитиини чинчийэр институт олоххо киллэрэр.

2024 сылтан 5-тэн улахан саастаах оҕо саадтарыгар «Дьоһуннааҕы кэпсэтии» ыытар буолбуттара. Этиини детсад иитээччилэрэ улахан уонна бэлэмнэнии бөлөххө кыра оскуола оҕолоругар методика уруоктарын ыытан, этиллэр тиэмэлэргэ оҕолор интэриэстэрин бэлиэтээтилэр^[7]. Арассыыйаҕа аан бастаан бу уруогу 2025 сыл тохсунньутугар Вологда куорат оҕо саадтара киллэрбиттэрэ^[8].

Үөрэх нэдиэлэҕэ биирдэ ыытыллыахтаах, бастакы уруок бэнидиэнньиккэ. Уруок 1 кылаастан 11 кылааска диэри бары үөрэнээччилэргэ ирдэнэр. Хас биирдии уруок Арассыыйа өрөгөй ырыатыттан^[ru] уонна дойду былааҕын көтөҕүүттэн саҕаланар.

Хас биирдии уруокка методическай матырыйааллар оҥоһулуммуттара. Үөрэнээччилэр сааһыттан көрөн 5 категорияҕа арахсаллар: 1 кылаастан 2 кылааска диэри, 3 кылаастан 4 кылааска диэри, 5 кылаастан 7 кылааска дылы, 8 кылаастан 9 кылааска диэри, 10 кылаастан 11 кылааска диэри. Орто профессиональнай үөрэхтээһин колледжтарыгар анаан оҥоһуллубут матырыйааллар категориялара эмиэ баар^[9].

Хас биирдии категорияҕа сценарий уонна үөрэтэр матырыйааллар, видеолар, презентация уонна уруок заставкатын быһыытынан туттуллуон сөптөөх плакат киирэллэр. Улахан үөрэнээччилэргэ эмиэ эбии матырыйааллар көрүллүбүттэр. Үөрэнээччилэр видеоролик көрүөхтээхтэр, интерактивнай сорудаҕы толоруохтаахтар уонна уруогу ырытыынан түмүктүөхтээхтэр. Этиллибит сценарийы уонна матырыйааллары туһаныыны эбэтэр уруогу атын форматынан ыытыыны учуутал бэйэтэ быһаарар^[4].

Элбэх тиэмэҕэ талыллыбыт тиэмэлэргэ экспертэр федеральнай спикердэри кытта видеолар уһуллубуттара. Ол курдук, Госдума бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Пётр Толстой «Арассыыйа номохторо» тиэмэҕэ, «Сааһырыы диэн дьол» түмэл төрүттээччитэ Елизавета Олескина «Волонтер күнэ» тиэмэҕэ, олимпийскай чөмпүйүөн Максим Траньков «Арассыыйа доруобай дойду» тиэмэҕэ тыл эппиттэрэ. Видео диалог быһыытынан уһуллубута: тыл этээччилэр оҕолор ыйытыыларыгар хоруйдууллар^[4].

Уруоктар матырыйааллара «Дьоһуннааҕы кэпсэтии» официальнай ситим-сиригэр тахсаллар. Бары матырыйааллары, ол иһигэр урукку сыллар архыыптарын хачайдаан ылыахха сөп.

Арассыыйаҕа 2025 сылга диэри 105 «Дьоһуннааҕы кэпсэтии» дьарык ыытыллыбыта, онно 20 мөлүйүөнтэн тахса үөрэнээччи кыттыбыта. Федеральнай спикер быһыытынан 120 уопсастыбаннай уонна федеральнай биэдимистибэлэр бэрэстэбиитэллэрэ үлэлээбиттэрэ. Үөрэх матырыйаалларын оҥорууга Арассыыйа сүрүн хампаанньалара кыттыыны ылбыттара: Арассыыйа тимир суоллара, Росатом, Сбербаан, Бастакы ханаал, Артек, Арассыыйа байыаннай-устуоруйа уопсастыбата уо. д. а.

Бырайыак социальнай суолталааҕын учуоттаан, «Дьоһуннааҕы кэпсэтии» диэн бүтүн Арассыыйатааҕы бириэмийэни сыл аайы олохтуур туһунан быһаарыы ылыммыта. Наҕараадалааһын тэрээһинигэр түөрт номинация баар:

• Сыл бастыҥ интервьюта;
• Бастыҥ видео биллэрии ыытааччыта;
• Партнердартан бастыҥ дьарык;
• «Бастакылар. Дьоһуннааҕы кэпсэтии» сериал бастыҥ артыыһа (серия).

Педагогтарга «Суолталаах кэпсэтиини айыы» диэн анал номинация олохтоммута. Куонкуруска уруок оригинальнай былааннара, методическай матырыйааллар, уруок ырытыыларын видеоҕа устуулара киириэхтэрин сөп.

Дьүүллүүр сүбэҕэ Иитии, дьиэ кэргэн уонна оҕо саас институтун үлэһиттэрэ, Бүтүн Арассыыйатааҕы төрөппүттэр кэмитиэттэрин бэрэстэбиитэллэрэ уонна «Киһини иитэн таһаарыы» куонкурус финалистара бааллар^[10].