Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Төрүт омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ

Төрүт омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ (нууч. Междунаро́дный де́нь коренны́х наро́дов ми́ра, ХНТ атын тылларынан: араб. اليوم الدولي للشعوب الأصلية في العالم, ‎ исп. Día International de las Poblaciones Indígenas, фр. la Journée internationale des populations autochtones) — атырдьах ыйын 9 күнүгэр бэлиэтэнэр аан дойдутааҕы күн. ХНТ Ассамблеятынан бигэргэммитэ.

Устуоруйата

1990 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята 1993 сылы «Аан дойду төрүт омуктарын аан дойдутааҕы сылынан» биллэрбитэ[1].

1994 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 49/214 №-дээх резолюциятынан «Аан дойду төрүт омуктарын аан дойдутааҕы уон сылын, 1995—2004 сыллар» чэрчитинэн «Аан дойдутааҕы төрүт омуктар күннэрэ» олохтоммута. Бырааһынньык күнүн атырдьах ыйын 9 күнүгэр — 1982 сыллаахха Женеваҕа Аан дойду төрүт омуктарыгар ХНТ рабочай бөлөҕүн бастакы мунньаҕа буолбут күнүгэр (Аан дойду Төрүт омуктарын официальнай билинии анал форума) олохтообуттара)[2][3][4].

«Аан дойду төрүт омуктарын аан дойдутааҕы күнэ» аан бастаан 1995 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр бэлиэтэммитэ[5].

Бу күн сыала-соруга төрүт омуктар култуураларын уонна тылларын харыстааһын, ону тэҥэ аан дойду уопсастыбаннаһын болҕомтотун кинилэр кыһалҕаларыгар, наадыйыыларыгар тардыы буолар[6].

2004 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр «Дьайыы уонна дьоһун буолуу уон сыла» диэн лозунунан ыытыллыбыт ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 59/174 №-дээх резолюциятынан, «Аан дойду төрүт омуктарын иккис аан дойдутааҕы уон сылын, 2005—2014 сыллар» чэрчитинэн «Аан дойдутааҕы төрүт омуктар күннэрин» салгыы бэлиэтииргэ уураахтаммыта[2][7].

2005 сыллаахха ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ бары бырабыыталыстыбалары бу күнү национальнай таһымҥа бэлиэтииргэ ыҥырбыта[8].

…төрүт омуктары кытта биир санааланыы эргимтэтин ханна баҕарар кэҥэтии уонна кинилэр үгүстэригэр олус өр аккаастаммыт Киһи быраабын ытыктаан туран эйэ уонна куттала суох буолуу усулуобуйатыгар сайдар кыаҕы тэрийэргэ тэҥҥэ үлэлэһии ХНТ Генеральнай сэкирэтээрин ыҥырыыта, 2005 сыл[9].

2007 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята Төрүт омуктар бырааптарын туһунан Декларацияны (нууч.) (сах. ылыммыта[1].

ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2019 сылы «Төрүт омуктар тылларын аан дойдутааҕы сылынан (нууч.) (сах.» биллэрбитэ. Маны сэргэ, бу түбэлтэ чэрчитинэн, 74/135 №-дээх Резолюциянан (ахсынньы 19 күнүттэн 2019 сыл) саҥа «Төрүт омуктар тылларын Аан дойдутааҕы уон сыла, 2022—2032 сыллар» олохтоммута[1][10].

undefined

Арассыыйаҕа

2025 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэрэсидьиэнэ Владимир Путин өйдөбүнньүк күнү — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын күнүн олохтуур туһунан ыйаахха илии баттаабыта. Бырааһынньык сыл аайы муус устар 30 күнүгэр бэлиэтэнэр.

АБ-тин Конституциятыгар (69-с ыстатыйа) норуоттар икки ардыларынааҕы быраап уонна аан дойдутааҕы сөбүлэһиилэр уопсай билиниллибит принциптэригэр уонна нуормаларыгар сөп түбэһиннэрэн аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бырааптара мэктиэлэнэр.

Ону тэҥэ кэккэ Бэдэрээлинэй сокуоннар ылыныллыбыттара[1]:

  • 1999 сыл муус устар 30 күнүгэр «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын бырааптарын мэктиэлиир туһунан»;
  • 2000 сыл от ыйын 20 күнүгэр «Арассыыйа Бэдэрээссиэйэтин Хотутун, Сибиирин уонна Уһук Илинин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын общиналарын тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан»;
  • 2001 сыл ыам ыйын 7 күнэ «Арассыыйа Бэдэрээссиэйэтин Хотутун, Сибиирин уонна Уһук Илинин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын айылҕаны туһаныы үгэс буолбут сирдэрин туһунан».

Күн тиэмэлэрэ

2004 сылтан ыла, ХНТ Генеральнай Ассамблеята сыллата аан дойдутааҕы сүрүн тэрээһиннэр тиэмэлэрин талар:

  • 2004 — «Дьайыы уонна дьоһун буолуу уон сыла»[11];
  • 2005 — «Төрүт омуктар сыллара — биһиги дьыалабыт»;
  • 2006 — «Альянс дьайыы уонна дьоһун буолуу иһин»;
  • 2007 — «Төрүт омуктар тылларын харыстааһын сыла»;
  • 2008 — «Судаарыстыбалар уонна төрүт омуктар икки ардыларыгар эйэлэһии уонна бииргэ үлэлэһии»[12];
  • 2009 — «Төрүт омуктар уонна ВИЧ/СПИД»[13];
  • 2010 — «Төрүт омуктар киинэлэрин диэйэтэллэрэ»[2];
  • 2011 — «Төрүт омуктар айымньылара: үһүйээннэри уонна утуму өрө тутуу, кэскилбитин барҕардыы»[14];
  • 2012 — «Сонуннары тарҕатар тэрилтэлэр төрүт омуктар туһаларыгар»[15];
  • 2013 — «Төрүт омуктар ыккардыларыгар ситимнэри тэрийии: дуогабардар, сөбүлэҥнэр уонна атын кэскиллээх кэпсэтиилэр ирдэбиллэрин тутуһуу»[16];
  • 2014 — «Арахсыыны туорааһын: төрүт омуктар бырааптарын тутуһуу»[17];
  • 2015 — «2015 сыл кэнниттэн кэмҥэ төрүт омуктар доруобуйаларын уонна чэгиэн-чэбдик буолууларын хааччыйыы»[18];
  • 2016 — «Төрүт омуктар үөрэххэ бырааптара»[19];
  • 2017 — «ХНТ Төрүт омуктар бырааптарын туһунан декларациятын 10 сыла»[20];
  • 2018 — «Төрүт омуктар миграциялара уонна көһүүлэрэ»[21];
  • 2019 — «Төрүт омуктар тыллара»[22];
  • 2020 — «COVID-19 уонна төрүт омуктар тулуурдара»[23];
  • 2021 — «Кими да хаалларбакка: Төрүт омуктар уонна саҥа уопсастыбаннай дуогабарга ыҥырыы»[24];
  • 2022 — «Үгэһи харыстааһыҥҥа уонна тиэрдиигэ төрүт омуктар дьахталларын оруола»[25];
  • 2023 — «Төрүт омук ыччата бэйэни салайыныы уларыйыытын агеннара»[6];
  • 2024 — «Төрүт омуктар бырааптарын көҥүл өттүнэн туспа араарыы уонна аан маҥнайгы алтыһыы кэмигэр көмүскээһин»[3];
  • 2025 — «Төрүт омуктар уонна оҥоһуу өй: быраабы көмүскээһин, кэскили торумнааһын»[26];
  • 2026 — «Төрүт омук акушеркаларын чиэстиибит: олоҕу уонна этэҥҥэ буолууну түстээн»[27].
undefined

Тэрээһиннэр

2024 сыллаахха ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ уонна төрүт омуктар боппуруостарыгар Бастайааннай форум бэрэссэдээтэлэ ыҥырыылаах виртуальнай тэрээһин буолбута. Панельнай дьүүллэһиигэ маннык дакылаатчыттар кыттыбыттара: Антониу Гутерриш (ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ), Инду Умару Ибрагим (UNPFII бэрэссэдээтэлэ), Манари Ушигуа Санти (Сапара норуотун политическай уонна духуобунай лидерэ), Эдуардо Пичилингу Рамос (Перуга Пачамама Пуондатын дириэктэрэ), Рука Сомболингги (AMAN генеральнай сэкиритээрэ), Хьюиа Алисия Кахуйя Итека (CONAIE бюротун национальнай лидерэ), Хосе Франсиско Кали Тсай (төрүт олохтоох норуоттар бырааптарыгар анал дакылаатчыт (Майя Какикель)), Мануэль Кармона Йебра (глобальнай боппуруостар уонна инновациялар салааларын салайааччытын солбуйааччы, тулалыыр эйгэ уонна далай боппуруостарыгар сүбэһитэ, АХШ-ка ЕС бэрэстэбиитэлистибэтэ), Кэролайн Пирс (Survival International толорооччу дириэктэрэ), Фредди Мамани Мачака (кечуа аймара индеецтэр норуоттарын бэрэстэбиитэлэ, төрүт омуктар дьыалаларыгар координатор, Амазонияҕа бииргэ үлэлээһии тэрилтэтэ)[3].

undefined

Арассыыйаҕа

«Төрүт омуктар Аан дойдутааҕы күннэригэр» маннык тэрээһиннэр ыытыллаллар[6]:

  • тематическай кэнсиэртэр, быыстапкалар, дьаарбаҥкалар, бэстибээллэр, куонкурустар;
  • үөрэх тэрээһиннэрэ: төгүрүк остуоллар, сэминээрдэр, лиэксийэлэр уо. д. а.

Күнү бэлиэтээһин национальнай көстүүмнээх ыытыллар, араас национальнай куукуналар астарын бэлэмнииллэр[6].

2011 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр Москваҕа, уонна атырдьах ыйын 15 күнүгэр Сочига «Манящие миры. Этническая Россия» бэстибээлгэ аҕыйах ахсааннаах араас 15-тэн тахса төрүт омуктар бэрэстэбиитэллэрэ мустубуттара. Хотугу норуоттар үгэс буолбут дьиэлэрин экспозициялара туруоруллубута, этническай кэлэктииптэр кыттыылара, оҕуруонан, муоһунан оһуордааһын маастар-кылаастара, ону тэҥэ национальнай куукулалары оҥоруу тэриллибитэ[14].

2017 сыллаахха Новокузнецкайга «МИБС» МБУ бибилэтиэкэтигэр «Төрүт Сибиряк күнэ» куораттааҕы тэрээһиннэр ыытыллыбыттара[20].

2020 сыллаахха Саха сиригэр бу күн тэрээһиннэрэ онлайн-форматынан ааспыттара («Аҕыйах ахсааннаах омуктар төрүт эйгэлэрин харыстыыр бырааптара: экология боппуруостара» видео-конференция; «Ыччат сугулаана-2020» Арассыыйа 14 эрэгийиэнэ кыттыылаах VI онлайн-көрсүһүү; «Кочевье» Саха сирин Хоту өттүгэр олохтоох аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын бырааһынньыктара; «Кыайыы бырааһынньыктааҕы салюта» флешмобу көрдөрүү)[23].

2012 сылтан Дьокуускай куоракка, үгэс быһыытынан сылын аайы ыытыллар төрүт олохтоох омуктар күннэрин чэрчитинэн «Көс олох» бырааһынньыкка араас улуустартан Саха сиригэр олохтоох хоту дойду омуктара Орджиникидзе болуоссатыгар мустан, бэйэлэрин баай култуураларын, үтүө үгэстэрин, ырыаларын-үҥкүүлэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрөллөр[28][29][30].

undefined

Чинчийиилэр

2024 сыллааҕы дааннайынан[1][6][31]:

  • Төрүт омуктар ахсааннара аан дойду нэһилиэнньэтин 6%-тан кыра (476-с мөл. кэриҥэ бэрэстэбиитэл), олортон 15 % — планета дьадаҥы олохтоохторо. Кинилэр аан дойду 90-ча дойдутугар олороллор, биэс тыһыынча араас култуураны көрдөрөллөр, сэттэ тыһыынча кэриҥэ тылынан саҥараллар. Бу омуктар тылларын 40%-на сүтэн эрэр кутталлаах, тоҕо диэтэххэ үгүс тыл оскуолаҕа үөрэтиллибэт, уопсастыбаннай эйгэҕэ туттуллубат;
  • Сир ньуурун 28 %, ол иһигэр аан дойду тыатын 11%-на киирэр — төрүт омуктар ылар сирдэрэ, онуоха аан дойдуга био-араастаһыы улахан, хаалбыт өттүн тутуһаллар;
  • Төрүт омуктар ас-үөлү бэйэни хааччыналлара үрдүк таһымнаах. Кинилэр бэйэлэригэр наадалаах аһы-үөлү 50-тан 80%-гар диэри, ону таһынан ресурсаларын (таба иитиитэ, балыктааһын, бултааһын, ыт иитиитэ, хомуйуу, уус-уран урамньы оҥоһуктара) бэйэлэрэ оҥорон таһаараллар.

Арассыыйаҕа

Арассыыйаҕа 2023 сылга 47 төрүт аҕыйах ахсааннаах омуктар (этностар) олороллор, уопсайа 300-с тыһ. тахса киһи. Тарҕанан олорор сирдэрэ: дойду хотугу эрэгийиэннэрэ, Сибиир, Уһук Илин[6].

Ситимнээх күннэр

  • Алтынньы иккис бэнидиэнньигэ — «Төрүт омуктар Күннэрэ "эбэтэр" Колумб күнэ» (АХШ). 1934 сыллаахха биллэриллибит федеральнай бырааһынньык[32].
  • Бэс ыйын 21 күнэ — «Национальнай төрүт омуктар күннэрэ». Канаада генерал-губернатора Ромео Леблан 1996 сыллаахха олохтообута. 2001 сылтан бу күн официальнайдык Хотугулуу-Арҕаа территорияларга уонна 2017 сылтан Юкоҥҥа бэлиэтэнэр[33].
  • 2009 сыл алтынньытыгар ХНТ пуочтатын дьаһалтата «Аан дойду төрүт омуктарын аан дойдутааҕы күнүгэр» аналлаах пуочта мааркаларын сиэрийэтин (18 устуука) таһаарбыта[34]. Дизайнер-Стефен Беннетт («Country Road Clothing Pty Ltd» хампаанньа төрүттээччитэ).

Кэрэхсэнэр чахчылар

Арассыыйа төрүт омуктарын туһунан кэрэхсэбиллээх чахчылар[6]:

  • Хас да уонунан сыллар анараа өттүлэригэр башкир тылыгар үөхсүү, быдьар тыллар суохтар этэ, дьахталлар, оҕолор, кырдьаҕастар аттыларыгар үөхсүү бобулааҕа, ону тэҥэ куһаҕан тыл саҥарааччыга буортуну оҥорор буолара;
  • 1947 сыллаахха ССРС уонна АХШ ыккардыларыгар чукчалар (Арассыыйа) уонна эскимостар (Аляска) өр сыллаах өстөөһүүлэриттэн иирсээн тахса сыспыта;
  • Коряктар — Камчаатка хоту өттүгэр олорор Евразия саамай хотугу омуга;
  • Нганасаннар (Таймыр тумул арыы төрүт омуга) урут атын сылы ааҕыыны тутуһаллара. Сыл сайылыкка, кыстыкка арахсара. Хаар түһэн табаны үүрүү кэнниттэн эмиэ саҥа сыл үүнэрэ. Киһи сааһа эмиэ икки төгүллээх системанан ааҕыллара, ол иһин коряктар саастыылаах атын омуктартаттан икки төгүл «аҕа» этилэр;
  • Тываҕа, Бурятияҕа уонна Калмыкияҕа, нэһилиэнньэ улахан аҥаара буддизмы тутуһар (калмыктарга буддизм XVI үйэттэн саҕалаан үгэс буолбут итэҕэл);
  • Негидалецтар (приамурье кыра омуга) итэҕэллэригэр баар чахчы — дьиэ оҥочо курдук эргийиэҕэ диэн куруук дьиэ биир аҥаарыгар утуйар сатаммат.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Международный день коренных народов мира, РИА Новости (9 Атырдьах ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Международный день коренных народов мира (9 августа 2010 года) (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 International Day of the World’s Indigenous Peoples 2024 | Division for Inclusive Social Development (DISD) (англ.). social.desa.un.org. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  4. ↑ United Nations General Assembly. A/RES/49/214 - International Decade of the World's Indigenous People - UN Documents: Gathering a body of global agreements. www.un-documents.net. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 18 Бэс ыйын 2025 года.
  5. ↑ Сушкова Ю. Н. К вопросу о правовом статусе коренных народов Российской Федерации // Инженерные технологии и системы. — 2009. — № 4.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 9 августа — Международный день коренных народов мира: история праздника, Известия (8 Атырдьах ыйын 2023). Архыыптаммыт 2023, Атырдьах ыйын 8 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  7. ↑ Резолюция 59/174 "Второе Международное десятилетие коренных народов мира" (рус.). admhmao.ru. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  8. ↑ Международный день коренных народов мира (рус.). Мурманский арктический университет. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  9. ↑ Международный день коренных народов мира (рус.). Мурманский арктический университет. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  10. ↑ "Международное десятилетие языков коренных народов" (2022-2032) (рус.). www.unesco.org. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 7 Ахсынньы 2022 года.
  11. ↑ Международный день коренных народов мира - Камчатский центр народного творчества. kcntm.ru. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  12. ↑ «Манящие миры. Этническая Россия»: всероссийский фестиваль в честь Международного дня коренных народов мира(биллибэт). ethnoinfo.ru. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  13. ↑ Международный день коренных народов мира и проблема СПИДа | UNAIDS (рус.). www.unaids.org. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  14. ↑ 1 2 [https://www.un.org/ru/sg/messages/2011/indigenousday2011.shtml Послание по случаю Международного дня коренных народов мира 9 августа 2011 года] (рус.). https://www.un.org/. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  15. ↑ Справка - Международный день коренных народов мира, РИА Новости (9 Атырдьах ыйын 2012). Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  16. ↑ Международный день коренных народов мира, РИА Новости (9 Атырдьах ыйын 2013). Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  17. ↑ Международный день коренных народов мира, РИА Новости (9 Атырдьах ыйын 2014). Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  18. ↑ 9 августа во всем мире отмечают Международный день коренных народов мира (рус.). https://fadn.gov.ru/ (7 Атырдьах ыйын 2015). Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  19. ↑ Международный день коренных народов мира. Досье - ТАСС, TACC. Архыыптаммыт 2017, Атырдьах ыйын 12 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  20. ↑ 1 2 Акция «День коренного сибиряка» (6+) (рус.). libnvkz.ru. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 21 Атырдьах ыйын 2017 года.
  21. ↑ ЦС КМНС — Тема Международного дня коренных народов мира в 2018 году: «Миграция и перемещение коренных народов» | Коренные народы и исследования. Экспедиция Арктика-Восток-77, Портал коренные народы и экспедиции Арктика Восток 77 (9 Атырдьах ыйын 2018). Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  22. ↑ ЦС КМНС — День коренных народов будет посвящен языкам | Коренные народы и исследования. Экспедиция Арктика-Восток-77, Портал коренные народы и экспедиции Арктика Восток 77 (31 От ыйын 2019). Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  23. ↑ 1 2 Международный день коренных народов в 2020 году посвящен теме «COVID-19 и жизнестойкость коренных народов» — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (7 Атырдьах ыйын 2020). Архыыптаммыт 2022, Ыам ыйын 10 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  24. ↑ Тема 9 августа 2021 – «Не оставляя никого позади: Коренные народы и призыв к новому общественному договору» – Илкэн(биллибэт). ilken.ru. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  25. ↑ Сегодня отмечается Международный день коренных народов мира - МОО «КМНСОЮЗ», МОО «КМНСОЮЗ» (9 Атырдьах ыйын 2022). Архыыптаммыт 2023, Олунньу 5 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  26. ↑ International Day of the World’s Indigenous Peoples 2025. Сигэнии күнэ: 4 Атырдьах ыйын 2026.
  27. ↑ Honouring Indigenous Midwives: Safeguarding Life and Well-being. Сигэнии күнэ: 4 Атырдьах ыйын 2026.
  28. ↑ Аан дойдутааҕы төрүт норуоттар күннэригэр анаммыт "Кочевье" тэрээһин(биллибэт). ГТРК «Саха». Сигэнии күнэ: 4 Атырдьах ыйын 2026.
  29. ↑ Хотуттан буоламмын, кэпсиэхпин баҕардым буолакпын...(биллибэт). www.sakhaparliament.ru. Сигэнии күнэ: 4 Атырдьах ыйын 2026.
  30. ↑ Дом дружбы народов им. А.Е. Кулаковского » Приглашаем на праздник «Кочевье». old.ddnykt.ru. Сигэнии күнэ: 4 Атырдьах ыйын 2026.
  31. ↑ Nations, United. Международный день коренных народов мира | Организация Объединенных Наций, United Nations. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  32. ↑ В США отмечают День Колумба и День коренных народов | Caliber.Az (рус.). caliber.az. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026.
  33. ↑ Government of Canada; Crown-Indigenous Relations and Northern Affairs Canada. National Indigenous Peoples Day (англ.). www.rcaanc-cirnac.gc.ca. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 9 Алтынньы 2025 года.
  34. ↑ StampNews.com: Интернет-издание составило рейтинг самых важных Почтовых Марок по результатам 2009 года. www.press-release.ru. Сигэнии күнэ: 5 Атырдьах ыйын 2026. Архивировано 31 Тохсунньу 2025 года.

Литература

  1. Сушкова Ю. Н. К вопросу о правовом статусе коренных народов Российской Федерации // Инженерные технологии и системы. — 2009. — № 4.

Сигэлэр

Категориялар