Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын күнэ

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын күнэ (нууч. День коренны́х малочи́сленных наро́дов Росси́йской Федера́ции) — Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын үгэс буолбут олохторун-дьаһахтарын, хаһаайыстыбаннай үлэлэрин-хамнастарын, бултарын-алтарын, төрүт идэлэрин уонна ураты култуураларын харыстыыр сыаллаах Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Бэрэсидьиэнин уурааҕынан 2025 с. сэтинньи 4 күнүгэр олохтоммут Арассыыйа бырааһынньыга.

Бэлиэтэнэр күнэ — муус устар 30 күнэ.

Устуоруйата

2025 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын күнүн олохтуур уонна муус устар 30 күнүгэр бэлиэтиир туһунан уураах таһаарбыт. Туһааннаах ыйаах правовой акталары официальнай бэчээттиир сайтка тахсыбыт[1].

Итиэннэ бу күн өссө биир өйдөбүнньүк күнү — Арассыыйа норуоттарын тылларын күнүн олохтуур туһунан ыйаахха илии баттаммыт. Бырааһынньык күнэ балаҕан ыйын 8 күнүгэр — поэт Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр олохтоммут[2].

undefined

Бырааһынньык сыала уонна статуһа

Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын күнэ бэлиэ күн статустаах, өрөбүл күн буолбатах.

2025 с. сэтинньи 4 күнүнээҕи 799 №-дээх уураахха олоҕуран, бэлиэ күн сыала-соруга — Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын үгэс буолбут олохторун-дьаһахтарын, хаһаайыстыбаннай үлэлэрин-хамнастарын, бултарын-алтарын, төрүт идэлэрин уонна ураты култуураларын харыстааһын буолар[3].

Бырааһынньык үгэстэрэ

Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын күнүн бэлиэтээһин кинилэр ураты култуураларын, төрүт олохторун-дьаһахтарын харыстыырга, киэҥник билиһиннэриигэ уонна норуоттар ыккардыларынааҕы алтыһыыны бөҕөргөтүүгэ туһуланар[4]. Тэрээһиннэр бу норуоттар олохсуйан олорор эрэгийиэннэригэр да, федеральнай кииннэргэ да ыытыллаллар[5].

Тэрээһиннэр сүрүн көрүҥнэрэ:

  • Этнография быыстапкалара, манна норуот таҥаһын-сабын, олох-дьаһах, булт-алт тэриллэрэрин уонна киэргэллэрин көрдөрөллөр.
  • Култуура бэстибээллэрэ, манна төрүт муусука кэнсиэрдэрэ, төрөөбүт тылынан (холобур, саам, кильдин, эбээн тылларынан) ырыалары толоруу, тыйаатырдыы көрдөрүүлэр уонна норуот оонньуулара ыытыллаллар.
  • Төрүт уус-уран оҥоһуктарга маастар-кылаастар, холобур, иистэниигэ, уҥуоҕу быһыыга, көлүүрү оҥорууга.
  • Дьаарбаҥкалар, манна төрүт хаһаайыстыба бородууксуйата: балык, эт, бал, сир аһа, таба тириитэ уонна уустар оҥоһуктара атыыланаллар[5].

Ону таһынан, быраап, экология, үөрэхтээһин уонна тыллары харыстааһын боппуруостарыгар анаммыт билим кэмпириэнсийэлэрэ уонна төгүрүк остуоллар, ону кытта оскуолаларга уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар сырдатар аахсыйалар ыытыллаллар[5].

2026 сыллаахха Национальнай электроннай бибилэтиэкэ Арассыыйа төрүт аҕыйах ахсааннаах омуктарыгар аналлаах бырайыак оҥорбут. Ол чэрчитинэн НЭБ пуондаларыгар киирэр кинигэлэр, докумуоннар тиһиктэммиттэр[6].

undefined

Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктара

2000 сыллаахха Арассыыйа Бырабыыталыстыбата Арассыыйа Бэдэрээссийэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын Биир испииһэгин[7], 2006 сыллаахха Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын испииһэгин ылыммыт[8].

2020 сылтан Арассыыйаҕа олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар бэрэстэбиитэллэрин учуота ыытыллар. Кинилэргэ чэпчэтиилэр, бултуурга уонна балыктыырга анал квоталар бэриллибиттэр. Эрэгийиэн таһымыгар өйөбүл туспа дьаһаллара бааллар.

2025 сыл дааннайынан, АБ аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын биир испииһэгэр 47 омук киирэр[9].

Арассыыйаҕа олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар 315 тыһыынча кэриҥэ бэрэстэбиитэллэрэ бааллар[10]. Статистика дааннайдарынан, кинилэр ортолоругар саамай элбэх ненецтэр (49 787 киһи), абазиннар (41 874 киһи) уонна эбэҥкилэр (39 420 киһи) буолаллар. Олус аҕыйах ахсааннаах этностар: керектэр, алютордар уонна водь[9].

Сүрүннээн төрүт омуктар Уһук Хоту, Уһук Илин уонна Сибииргэ олороллор. Атыттар Кавказка уонна Арассыыйа европалыы өттүгэр олороллор[9].

undefined

Тематическай бэстибээллэр уонна тэрээһиннэр

Арассыыйаҕа аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар култуураларыгар аналлаах бэстибээллэр, ону таһынан кинилэр нэһилиэстибэлэрин харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга туһуламмыт тэрээһиннэр ыытыллаллар:

  • Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын бүтүн Арассыыйатааҕы култуурунай пуорума — 2025 сыл күһүнүгэр Анадырьга, Красноярскайга, Петрозаводскайга уонна Тюмеҥҥэ аан бастаан ыытыллыбыт киэҥ далааһыннаах тэрээһин[11]. Пуорум уопуту атастаһарга уонна этнокультурнай нэһилиэстибэтин харыстыыр боппуруостары дьүүллэһэргэ айар кэлэктииптэри, уустары уонна эспиэрдэри түмэр[4].
  • «Хотугу дойду кылааттара. Арассыыйа уустара уонна худуоһунньуктара» норуоттар ыккардыларынааҕы быыстапка-дьаарбаҥка — сыл аайы ыытыллар тэрээһин, ити иһинэн «Хотугу көс олох» (Кочевье Севера) бэстибээл буолан ааһар. Бу бырайыак төрүт булт-алт идэлэрин уонна уус-уран оҥоһуктары көрдөрөр сыаллаах бүтүн дойду үрдүттэн сүүһүнэн кыттыылаахтары түмэр[12].
  • «Абылыыр аан дойдулар. Этническай Арассыыйа» көс бэстибээл — Арассыыйа араас эрэгийиэннэригэр төрүт норуоттар култуураларын «көһүү» көрүҥүнэн билиһиннэрэр бэстибээл[13].
  • «Этноскоп» бэстибээл — Арассыыйа норуоттарын култуураларын араас көрүҥнэригэр анаммыт бырайыак, ити иһинэн быыстапкалар, лекциялар уонна фольклорнай кэлэктииптэр сыанаҕа тахсыылара ыытыллыахтара[14].
  • «Улахан балык» — Арассыыйа аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарын бэстибээлэ. Бу тэрээһин Томскай уобаласка[15], Приморскай кыраайга уонна атын эрэгийиэннэргэ ыытыллар. Бэстибээлгэ норуот уус-уран оҥоһуктарын быыстапкалара, маастар-кылаастар, кэнсиэрдэр, төрүт оонньуулар уонна күрэхтэһиилэр буолаллар, ону кытта аһылык амсайыыта тэриллэр.
undefined

Сокуонунан салайыы

Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бырааптарын сокуонунан быһаарыыга бэдэрээлинэй сокуоннар, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин субъектарын сокуоннара, аан дойдутааҕы дуогабардар уонна судаарыстыбаннай бырагыраамалар киирэллэр. Бу омуктар бырааптарын мэктиэлэрэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Конституциятын 69-с ыстатыйатыгар бигэргэтиллибитэ.

Бэдэрээлинэй сокуоннар

  • 30.04.1999 сыллааҕы «Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бырааптарын мэктиэтэ» 82-ФЗ №-дээх Бэдэрээлинэй сокуон;
  • 20.07.2000 сыллааҕы «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын общиналарын тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 104-ФЗ №-дээх Бэдэрээлинэй сокуон.

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин субьетарын сокуоннара

  • Ненец автономиялаах уокуругун 21.05.2007 сыллааҕы 65-ОЗ №-дээх «Ненец автономиялаах уокуругар Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын биир кэлим олорор сирдэрин туһунан» сокуона.

Аан дойдутааҕы дуогабардар

  • «Төрүт омуктар уонна тутулуга суох дойдуларга биистэр олохторун-дьаһахтарын тутуһар төрүт омуктар тустарынан» 169 №-дээх Үлэ аан Дойдутааҕы тэрилтэтин конвенцията.

Судаарыстыбаннай бырагыраамалар

Арассыыйаҕа аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктары өйүүргэ туһуламмыт судаарыстыбаннай бырагыраммалар ылылыннылар, олор истэригэр:

  • АБ Бырабыыталыстыбатын 15.04.2021 сыллааҕы 978-р №-дээх дьаһалынан бигэргэтиллибит Арассыыйа Бэдэрээссийэтин олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар үгэс буолбут хаһаайыстыбаннай үлэлэригэр судаарыстыбаннай өйөбүл бырагыраамата[16];
  • «Судаарыстыбаннай национальнай политиканы олоххо киллэрии» Арассыыйа Бэдэрээссийэтин судаарыстыбаннай бырагыраамата[17];
  • Ханты-Мансийскай автономнай уокурук — Югра «Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар туруктаах сайдыылара» судаарыстыбаннай бырагыраамата[18];
  • «Ненец автономиялаах уокуругар Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын харыстааһын уонна сайыннарыы» Ненец автономиялаах уокуругун судаарыстыбаннай бырагыраамата;
  • «Свердловскай уобалас сиригэр социальнай-экономическай политиканы тупсарыы» Свердловскай уобалас судаарыстыбаннай бырагыраамата.

Концепциялар

  • 2025 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи 1161-р №-дээх ыйааҕынан бигэргэтиллибит Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын туруктаах сайдыыларын кэнсиэпсийэтэ[19].

Сыһыаннаах түгэннэр

  • Бэс ыйын 21 күнэ — олохтоох омуктар Национальнай күннэрэ. Канаада генерал-губернатора Ромео Леблан 1996 сыллаахха олохтообут. 2001 сылтан АХШ Хотугулуу-Арҕаа территорияларыгар, 2017 сылтан Юкоҥҥа официальнайдык бэлиэтэнэр.
  • Атырдьах ыйын 9 күнэ — Төрүт омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 1994 с. олохтообут.

Быһаарыылар

  1. ↑ В России появился новый праздник, РИА Новости (4 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  2. ↑ Путин утвердил два новых праздника в России, Коммерсантъ (4 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  3. ↑ Путин установил новые праздники в России - Российская газета, Российская газета (4 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  4. ↑ 1 2 В России впервые проведут культурный форум коренных малочисленных народов РФ. Газета.Ru (8 Балаҕан ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  5. ↑ 1 2 3 День коренных малочисленных народов России 2026: какого числа, история, традиции праздника, основные мероприятия. Комсомольская правда. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  6. ↑ Коренные народы России. Алеуты. aleut.rusneb.ru. Сигэнии күнэ: 24 Муус устар 2026.
  7. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 24.03.2000 г. № 255 (рус.). government.ru. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026. Архивировано 25 Балаҕан ыйын 2022 года.
  8. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 17.04.2006 N 536-р (ред. от 26.12.2011) Об утверждении перечня коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. legalacts.ru. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026. Архивировано 15 От ыйын 2025 года.
  9. ↑ 1 2 3 Коренные малочисленные народы России, РБК Life. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  10. ↑ Мы в цифрах, МОО «КМНСОЮЗ» (17 Тохсунньу 2023). Архыыптаммыт 2024, Бэс ыйын 24 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  11. ↑ Первый Всероссийский культурный форум коренных малочисленных народов России пройдет в четырех федеральных округах. culture.gov.ru. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  12. ↑ В Красноярск привезут «Сокровища Севера». Дела.ru (10 Кулун тутар 2026). Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  13. ↑ На Сахалине впервые состоится кочующий фестиваль «Манящие миры. Этническая Россия». Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  14. ↑ Этноскоп 2025. Фестиваль «Этноскоп». Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  15. ↑ В Томском Дворце народного творчества «Авангард» прошёл фестиваль коренных малочисленных народов «Большая рыба». raipon.info. Сигэнии күнэ: 11 Кулун тутар 2026.
  16. ↑ Правительство утвердило программу господдержки традиционной хозяйственной деятельности коренных малочисленных народов в Арктике (рус.). government.ru. Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026. Архивировано 26 Бэс ыйын 2022 года.
  17. ↑ Государственная программа (рус.). Федеральное агентство по делам национальностей. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026. Архивировано 31 Ыам ыйын 2025 года.
  18. ↑ О мерах по реализации государственной программы Ханты-Мансийского автономного округа – Югры «Устойчивое развитие коренных малочисленных народов Севера». depos.admhmao.ru. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.
  19. ↑ Распоряжение Правительства РФ О Концепции устойчивого развития коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на период до 2036 года, N 1161-р от 08.05.2025 (рус.). zakonrf.info. Сигэнии күнэ: 27 Муус устар 2026.

Эбии литература

  • Коренные малочисленные народы / Андриченко Л. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 260. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
  • Чемчиева А. П. Социальные практики возрождения традиционных праздников (на примере коренных малочисленных народов Республики Алтай) //Манускрипт. — 2016. — №. 12-3 (74). — С. 195—198.

Сигэлэр

Категориялар