Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Туруук Хайа

Туруук Хайа — Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн нэһилиэгин сиригэр киирсэр, Лүүтэҥкэ үрэх уҥа кытылыгар турар сыгынньах очуос таас. Саха сирин уонна Хаҥалас улууһун биир кэрэ-бэлиэ сирэ буолар[1].

Сүрүн иһитиннэрии

Туруук, эбэтэр туруук таас хайа диэн салгыҥҥа, күн сыралҕаныгар быһа сиэтэн, тыалга үрдэрэн, ууга-хаарга суураллан, алдьанан үөскээбит, баҕана курдук туруору хайалары ааттыыллар[2]. Ол курдук, Туруук Хайа — 100 м уһуннаах, 80-тан тахса м үрдүктээх туруору испиэскэ очуос таас кэлимэ. Сирин иэнэ 59 гектар[3]. Үөһэттэн Самартай хочотун көстүүтэ арыллар[1].

Хайа үрдүгэр үксүн бэс үүнэр. Аллараа, үрэҕи кыйа бардахха, тииттэр, талахтар, хатыҥнар бааллар. Сылын аайы мохсоҕол кэлэн уйаланарын бэлиэтии көрөллөр[2].

Туризм

2019 сылтан Туруук Хайа сирин Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн агрооскуолата толору бас билэр. Ол курдук, оскуола үлэһиттэрэ уонна үөрэнээччилэрэ бу кэрэ-бэлиэ сири тупсарыыга үлэлииллэр, дьон сылдьар сынньалаҥ сирин курдук сайыннараллар, сөптөөх инфраструктураны тэрийэллэр[4].

Онтон ыла үөһэттэн көрөр былаһаакка оҥоһуллубут, Хаҥалас улууһун ийэ кыылыгар (нууч.) (сах. — хотойго аналлаах стела аһыллыбыт, сынньанар ыскамыайкалар, бэсиэккэлэр туруоруллубуттар[2].

Территорияҕа киирии төлөбүрдээх. 2024 сыллаахха киирии билиэт сыаната улахан дьоҥҥо 150 солк., оҕолорго 50 солк. эбит[5].

2026—2027 сылларга Туруук Хайаны Хаҥалас улууһун кэрэ-бэлиэ сирдэрин түмэр «АгроДолина Самартай» бырайыак чэрчитинэн тупсарыы үлэтэ ыытыллыахтаах[6].

Хайдах тиийиэххэ сөбүй

Туруук Хайаҕа «Өлүөнэ» федерал суолунан (А360) тиийиэххэ сөп. Дьокуускайтан ол суолга икки араас ньыманан тиийиэххэ сөп:

  • Покровскай суолунан Мохсоҕоллооххо тиийэ бараҕын, онно Хачыкаакка дылы Өлүөнэни паромунан туораан (сайыҥҥы кэмҥэ) эбэтэр кыһыҥҥы массыына суолунан (өрүс мууһунан) айанныыгын. «Өлүөнэ» федерал суол Хачыкаат аттынан ааһар;
  • Аллараа Бэстээххэ паромунан туораан (сайын) эбэтэр кыһыҥҥы массыына суолунан (өрүс мууһунан) тиийэн баран, «Өлүөнэ» федерал суол устун 76 км айанныыгын[4].

Бу кэннэ А360 суол 1080-с километрыттан туора баран, буор суолунан 1,5-2 км айанныыгын.

Туруук Хайаҕа үксүн Булууска, Күрүлүүргэ сылдьа таарыйа киирэн ааһаллар. Туризм тэрилтэлэрэ бу үс кэрэ-бэлиэ сири биир күнүнэн көрдөрөр турдары тэрийэллэр[7].

Култуураҕа

  • Саха сирин бастакы профессиональнай режиссера Алексей Романов Туруук Хайаҕа аан бастаан пленкаҕа боотурдар уһуйуллууларын уһулбута «Орто Дойду» (1993) киинэҕэ киирэн биир сүрүн сюжет буолбут[8];
  • 2017 сыллаахха «Туруук хайа» диэн араас ааптардар Туруук Хайаҕа анаабыт хоһооннорун хомуурунньуктара «Дани Алмас» кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн тахсыбыт[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Турук Хайа (рус.). idilesom.com (25 Кулун тутар 2026).
  2. ↑ 1 2 3 Туруук Хайа — Күөрдэм нэһилиэгин кэрэ бэлиэ, ытык сирэ — Кэскил(биллибэт). keskil14.ru. Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ Булуус — Курулуур — Турук Хайа (рус.). lenaturflot.ru (25 Кулун тутар 2026).
  4. ↑ 1 2 В Хангаласском улусе агрошкола обустраивает уникальную местность Турук Хайа (рус.). ysia.ru (25 Кулун тутар 2026).
  5. ↑ Турук Хайа: как добраться до скалы в Якутии (рус.). yakutia.kp.ru (25 Кулун тутар 2026).
  6. ↑ Проект «АгроДолина Самыртай» выиграл федеральный грант «Агротуризм» (рус.). yakutia-daily.ru (25 Кулун тутар 2026).
  7. ↑ Ледник Булуус — скала Турук Хайа — водопад Курулуур (рус.). lena-tour-yakutia.ru (25 Кулун тутар 2026).
  8. ↑ Самыртайы үйэтиппит Роберт Захаров, Ханалас - Хангалас - Улус Медиа (1 Олунньу 2026). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2026.
  9. ↑ Туруук хайа, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 25 Кулун тутар 2026.

Категориялар