Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Тирский Иннокентий Терентьевич

Иннокентий Терентьевич Тирский (1920 сыл олунньу 23 күнэ, Тира[d], Иркутскай уобалаhа — 1997, Саха сирэ) — сэбиэскэй педагог, суруналыыс, прозаик, поэт.

Олоҕун олуктара

Олунньу 23 күнүгэр 1920 Сыллаахха Иркутскай уобалас Тира сэлиэнньэтигэр быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ[1].

Оҕо сааһа Нам улууһугар уонна Дьокуускайга ааспыта, онон саха тылын үчүгэйдик билэр, айар дьоҕурдаах үөрэнээччи этэ. Оскуоланы бүтэрэн баран уон аҕыс сааһыгар оҕолорго аналлаах хоһооннор куонкурустарыгар бастакы бириэмийэни ылбыта. 1939 сыллаахха Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ С.Р. Кулачиков-Эллэй уонна ВКП уобаластааҕы кэмитиэтин сэкиритээрэ С. А. Бордонскай сүбэлэринэн Ленинградка бүтүн Сойуустааҕы суруналыыстыка хомуньуус институтугар (билигин В. В. Воровскай аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай суруналыыстыка институтугар) үөрэнэ киирбитэ. Институкка үөрэнэ сылдьан РККА-ҕа ыҥырыллыбыта. Сэбиэскэй Сойуус-Финляндия сэриитин уонна Бессарабия холбоһуутун кыттыылааҕа. Аҕа дойду улуу сэриитин 1942 сылтан кыттыылааҕа[2]. Хас да ыарахан бааһырыыны ылан сэрии инбэлиитэ буолан, аармыйаттан демобилизацияламмыта.

Сэрии кэнниттэн Москубаҕа педагогическай институту (билигин Москубатааҕы педагогическай государственнай университет) бүтэрбитэ. Саха АССР-га учууталынан анаммыта, Амма уонна Өлүөхүмэ оскуолаларыгар учууталлаабыта. 1950-1952 сылларга Чокурдаах сэттэ кылаастаах оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ[3].

1956 сылтан Иннокентий Тирский «Ленский водник» хаһыат штатнай үлэһитэ, 1969 сылтан 1977 сылга диэри Жатайга олорбута, оскуолаҕа үлэлээбитэ[4]. Хас да хоһоон, кэпсээн хомуурунньугун таһаарбыта, сэрии тиэмэтигэр сүүрбэттэн тахса очерка суруйбута[1].

1987 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар улахан уонна орто оскуола саастаах оҕолорго анаммыт Тирский «Маппый и его друзья» диэн кэпсээннэрин хомуурунньуга тахсыбыта. Кинигэҕэ «Хорошо!», «Маппый и его друзья», «Маленький бакенщик», «Доброй охоты!» уонна «Перед дальней дорогой» кэпсээннэр киирбиттэрэ[5].

1995 сыллаахха Дьокуускайдааҕы «Бичик» кинигэ кыһатыгар 629-с стрелковай пуолка бойобуой суолугар анаммыт Тирский «Из Якутска На Берлин» очеркатын кинигэтэ тахсыбыта[6].

Албан аат 3-с истиэпэннээх уордьан уонна мэтээллэр наҕараадалаах, олор истэригэр — «Москва оборуонатын иһин». 1946 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта[7].


1997 сыллаахха өлбүтэ.

Библиографията

  • Тирский И. Т. Маппый и его друзья: Рассказы / Худож. А. Л. Соргоева. — Якутск: Кн. изд-во, 1987. — 106, [3] с. — 15 000 экз.
  • Тирский И. Т. Из Якутска на Берлин: Очерки о боевом пути 629-го Стрелкового полка. — Якутск: Бичик, 1995. — 108 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7696-0496-4

Кэриэһэ

Жатайга Иннокентий Тирский 1969 сылтан 1977 сылга диэри олорбут дьиэтигэр «Бу дьиэҕэ 1969 сылтан 1977 с. диэри 1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Тирский Иннокентий Терентьевич олорбута» диэн тиэкистээх мемориальнай дуоска туруоруллубута. Өйдөбүнньүк сурук 2015 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 70 сылын бэлиэтииргэ бэлэмнэнии чэрчитинэн туруоруллубута[8][9].

2015 сыллаахха, Жатай бөһүөлэгэр, Кыайыы мемориалыгар 1941-1945 сс. Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 70 сылын бэлиэтээһин чэрчитинэн сэрии бэтэрээнигэр, АБ суруйааччыларын сойууһун чилиэнигэр Тирский Иннокентий Терентьевич кэриэһигэр мемориальнай плита туруоруллубута[10].

Арассыыйа судаарыстыбаннай литэрэтиирэ уонна ускуустуба архыыбыгар Российский государственный архив литературы и искусства И.Т. Тирскайга сыһыаннаах докумуоннар бааллар[11].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Стихи войны. Иннокентий Терентьевич Тирский. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.
  2. ↑ Участники ВОВ 1941-1945 года(биллибэт). jhatay.ru. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.
  3. ↑ МОУ «Чокурдахская средняя общеобразовательная школа». Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026. Архивировано 17 От ыйын 2018 года.
  4. ↑ Текст мемориальной доски в Жатае
  5. ↑ Маппый и его друзья: Рассказы Для ст. и сред. шк. возраста - Иннокентий Тирский. — 1987.
  6. ↑ Из Якутска на Берлин Очерки о боевом пути 629-го Стрелкового полка - Тирский Иннокентий Терентьевич. — 1995. — ISBN 5-7696-0496-4
  7. ↑ Тирский Иннокентий Терентьевич. Документы участника войны.(биллибэт). Память народа. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.
  8. ↑ Памятная доска И.Т. Тирскому, пгт Жатай — 2ГИС (рус.). 2gis.ru. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.
  9. ↑ Отчет Главы ГО «Жатай» за 2015 год. Сигэнии күнэ: 22 Муус устар 2026. Архивировано 19 Кулун тутар 2022 года.
  10. ↑ Мемориал «Победа» | Патриотические проекты ОНФ (рус.). imena.onf.ru. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.
  11. ↑ РГАЛИ - единица хранения. Тирский Иннокентий Терентьевич. Личное дело и творчество. rgali.ru. Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2026.

Категориялар