Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Васильев Степан Васильевич

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Васильев.

Васильев Степан Васильевич (1896 сыл ахсынньы 28 күнэ, Марха улууһа, Саха уобалаһа — 1943 сыл алтынньы 26 күнэ, Коми Автономнай Сэбиэскэй Социалистическэй Республиката[d]) — бэлиитикэ, уопсастыба уонна судаарыстыба диэйэтэлэ, саха революционера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин автономиятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ. Илиҥҥи Сибииргэ уонна Саха сиригэр сэбиэскэй былаас иһин охсуһуу кыттыылааҕа.

Олоҕун олуктара

1896 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Ньурба улууһун I Бордоҥ нэһилиэгэр Тойон Уйалаах диэн сиргэ тимир ууһа Дьаҕаһын Баһылайын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ[1][2].

1909—1913 сс. Маалыкай Мэгэдьэк церковнай-приходской оскуолатын уонна Куочайга Ньурба икки кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.

1915 сыллаахха Дьокуускайга учуутал сэминээрийэтигэр киирбитэ, 1918 сыллаахха бүтэрбитэ.

Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кыһыллар диэки буолбута, Дьокуускайга сокуоннайа суох сэбилэниилээх дружина тэриллиитигэр кыттыбыта. Кини көмөтүнэн Рыдзинскай кыһыл этэрээтэ 1918 сыл от ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайы хаан тохтуута суох ылбыта. Онон Саха сиригэр сэбиэскэй былаас олохтоммута.

Онтон Дьокуускайга үрүҥнэр былааһы ылбыттарыгар хаайыыга угуллубута, 1918 сыл ахсынньытыттан 1919 сыл ахсынньытыгар диэри Иркутскай хайыытыгар сыппыта. Хаайыыттан босхолонон баран Прибайкальеҕа Колчак аармыйатыгар кистэлэҥ үлэни ыыппыта. Генерал Семёнов (нууч.) (сах. этэрээтин саатын-саадаҕын былдьыырга кыттыбыта[2].

Степан Васильев Иркутскайдааҕы хомсомуол тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. 1920 сыл кулун тутарыгар РКСМ Иркутскай күбүөрүнэтээҕи бюротун чилиэнэ. Саха сиригэр төннөн баран РКП(б) Саха сирин оройуоннааҕы бюротун сорудаҕынан хомсомуол тэрилтэтин тэрийэр. 1920 сыл бэс ыйыттан 1921 сыл бэс ыйыгар диэри РКСМ Саха күбүрүөнэтээҕи бюротун бэрэссэдээтэлэ.

1921 сыллаахха олунньуттан атырдьах ыйыгар диэри РКП(б) обкомун пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйэ.

1921 сыл балаҕан ыйыттан 1925 сыл атырдьах ыйыгар диэри Москва куоракка Свердлов аатынан Хомуньуус университетыгар үөрэнэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран ВКП(б) КК кинини Саха сиригэр салайар үлэҕэ ыытар. Манна обком хонтуруоллуур хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир[2].

1926 сыл муус устарыгар, Аммосов М. К. этиитинэн, Алдаҥҥа көмүс хостуур тэрилтэни тэрийэ барар. Ол кэнниттэн Москва куоракка «Якутзолото» трест тэрээһинин боппуруоһугар ыытыллар. 1927 сыллаахха Москваттан төннөр уонна Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу буолар. Бу дуоһунаска 1928 сыл кулун тутарыгар диэри үлэлиир.

1928 сылтан 1930 сылга диэри Серго Орджоникидзе мэктиэлээһининэн ВКП(б) КК Киин Хонтуруоллуур хамыыһыйатын чилиэнинэн талыллан үлэлиир. Кэлин КХХ кэллиэгийэтин чилиэнинэн 1934 сыллааххха диэри үлэлиир.

1930 сыл от ыйыттан ССРС иниспиэксийэтин өҥнөөх металларга бөлөҕүн салайар.

1931 сыл муус устар 12 күнүгэр Өҥнөөх металл оробуочайдарын идэлээх Сойуустарын Киин кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ. 1931 сыл муус устар 12 күнүгэр Васильев өҥнөөх металлары уонна кыһыл көмүһү хостооһуҥҥа уонна таҥастааһыҥҥа үлэһиттэр сойуустарын Киин кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан, 1934 сылга диэри үлэлээбитэ. Онтон биэс сыл устата 1939 сыл муус устарыгар диэри РКП(б) Киин кэмитиэтин иһинэн Баартыйа хонтуруоллуур хамыыһыйатын ыарахан промышленнаһын бөлөхөр салайааччынан үлэлээбитэ.

1939 сылга ыам ыйыттан сэтинньигэ диэри Москватааҕы Иккис массыына өрөмүөннүр собуот дириэктэрэ этэ.

1939 сыл сэтинньи 6 күнүгэр тутуллан, «Москватааҕы саха буржуазнай-националистыы киин тэрилтэтин» төрүттээччилэриттэн уонна салайааччыларыттан биирдэстэрин быһыытынан, Япония туһугар үспүйүөннээһиҥҥэ, диверсияҕа уо. д. а. буруйдаммыта. 1941 сыл от ыйын 18 күнүгэр буолбут суут быһаарыытынан уон сылга хаайыыга уонна болдьоҕо бүппүтүн кэннэ 5 сылга көскө ууруллубута. 1943 сыл алтынньы 26 күнүгэр Коми АССР Кожва оройуонугар Канин Нос диэн лааҕырга (билигин Печора куорат) 46 сааһыгар өлбүтэ.

Кэлин Степан Васильевы утары холуобунай дьыалата уонна ССРС Үрдүкү суутун байыаннай кэллиэгийэтин 1941 сыл от ыйын 18 күнүнээҕи бириигэбэрэ хат көрүллүбүттэрэ уонна буруйу оҥоруу дакаастабыла суоҕунан дьыала сабыллыбыта. Онон 1956 сыл атырдьах ыйын 18 күнүнээҕи ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтин уурааҕынан Степан Васильев реабилитацияламмыта[3].

Аатын үйэтитии

  • Степан Васильев аатын 80-с сыллартан Саха сиригэр Өлүөнэҕэ пассажирдары тиэйэр 1981 сыллаахха тутуллубут «Москва» тииптээх теплоход сүгэр.
  • 2016 сыллаахха Дьокуускайга Комдрагмет дьиэтин аттыгар өйдөбүнньүк туруоруллубута[4].
Дьокуускайга өйдөбүнньүк

Быһаарыылар

  1. ↑ Саха саарыннара. Хомуйан оҥордулар Л. Г. Николаев, А. Г. Николаев, Ф. Э. Данилов. — Дьокуускай: «Кудук», 1998. — ISBN 5-7863-0122-2
  2. ↑ 1 2 3 Алексеев Егор Егорович, Данилов Эдуард Федорович Васильев Степан Васильевич олоҕун уонна үлэтин туһунан очерк. — Якутск: Сахаполиграфиздат, 1997. — 232 с.
  3. ↑ Степан Васильевич Васильев - выдающийся государственный, политический и профсоюзный деятель / Э. Ф. Данилов и В. С. Доллонов. — Якутск: АПиП РС(Я), 2006. — 8 с.
  4. ↑ Выдающегося якутского деятеля Степана Васильева увековечили в бронзе (рус.). https://archive.ysia.ru. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2024.

Литэрэтиирэ

  • Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
  • Дьаҕаһын Сиэнэ. — Якутск, 2015.
  • Е. А. Борисов. — Якутск, 1996.
  • Степан Васильевич Васильев (1896—1943). Документы, фотографии. — Якутск: «Бичик», 2006. — 96 с.
  • Семенов И. Н. «Партия эрэллээх уола». — Дьокуускай, 1969.

Сигэлэр

Категориялар