Рязанскай Афанасий Петрович

1873 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Боотур Уус улууһун 3-с Чакыр нэһилиэгэр (билигин Соморсун нэһилиэгэ) баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ^[1]. Ааҕарга-суруйарга сыылынай Натансоҥҥа Абаҕаҕа олорон үөрэммитэ. 1890 сыллаахха Дьокуускайдааҕы прогимназия түөрт кылааһын бүтэрбитэ, онтон Боотур уус улууһугар суруксуттаабыта^[1].

1905 сыллаахха Сулҕаччыга оскуола тутуутун ситиспитэ^[1].

1907—1911 сс. төрөөбүт нэһилиэгин ыстаарастатынан талыллан үлэлээбитэ^[1].

1901—1911 сс. устата Амма улууһа Боотур Уус улууһуттан араарыллан тахсарын ситиспитэ (Саха уобалаһын күбүөрүнээтэрин 1911 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи уурааҕа). 1912 сыллаахха Амма улууһун бастакы кулубата буолбута^[1].

Ол сыл Инородецтар сийиэстэригэр быраап, мэдиссиинэ, гуманитарнай эйгэ, үөрэхтээһин уонна тыа хаһаайыстыбатын хайысхаларынан үөрэнэр дьоҕурдаах саха оҕолоругар стипендия аныыр туһунан этии киллэрбитэ. Ол сийиэскэ Арассыыйа бырабыыталыстыбатыгар көрдөһүүлэри бэлэмниир Хамыыһыйа салайааччытынан талыллыбыта^[2].

В. В. Никифоров уонна Г. В. Ксенофонтов эрэдээктэрдэрдээх «Якутские вопросы» хаһыакка Баппат диэн аатынан суруйууларын бэчээтиир этэ^[3].

1914 сыллаахха, улууһу орто баай киһи салайар кыаҕа суох диэн ис хоһоонноох үҥсүүлэр киирэннэр, ону кытта бэрик ылааһыныгар буруйданан, кулуба солотуттан уураппыттара^[1].

1914—1920 сс. 3-с Чакыр нэһилиэгин сэкирэтээринэн үлэлээбитэ, онно оскуола уонна биэлсэр пуунун туттарбыта^[1].

1917 сыллаахха саха уонна нуучча бааһынайдарын I сийиэстэригэр кыттыбыта. Сийиэс түмүгүнэн төрөөбүт нэһилиэгэр сири тэҥник үллэстиини тэрийбитин олохтоох тойоттор сөбүлээбэтэхтэрэ^[1].

1919 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Быстах кэм бырабыыталыстыбатын хамыһаара В. Н. Соловьёв, ону кытта В. В. Никифоров уонна М. В. Сабунаев буоланнар, Арассыыйа судаарыстыбатыгар бэриниилээх буолалларын туһунан адмирал А. В. Колчакка телеграмманан биллэрбиттэрэ. Ол сыл алтынньы 7 күнүгэр А. Д. Широкихтыын Саха сирин нууччаларын байыаннай сулууспаттан босхолуурга этии киллэрбиттэрэ^[1].

1920 сыллаахха, Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, «кыһыл террору» (нууч.) (сах. утаран, Амма ревкомун сэкирэтээрин дуоһунаһыттан аккаастанан, хаайыыга түбэспитэ. Ол сыл балаҕан ыйыгар Саха губчегын уурааҕынан босхоломмута, ол эрэн улуус хомуньуустара кинини Амматтан барарын күһэйбиттэрэ^[1][3].

1920—1925 сс. Арҕаа Хаҥалас улууһун 2-с Одуну нэһилиэгэр уонна Мэҥэ улууһун Бүтэйдээх нэһилиэгэр учууталынан үлэлээбитэ^[1].

1925—1927 сс. — Саха АССӨ Сири оҥоруу наркоматын кэллиэгийэтин чилиэнэ, сири оҥоруу көһө сылдьар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ. Сири туһаныыга быраап нуормаларын оҥорууга, Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы 15 сыллаах Генеральнай былаанын суруйууга уонна Саха АССӨ Сир кодексыгар көннөрүүлэри киллэриигэ кыттыбыта^[1].

1926 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр «баартыйата суох фракция» аатыттан кыттыбыта. Сахалар байыаннай сулууспаҕа ыҥыраллалларыгар сэрэхтээхтик сыһыаннаһар туһунан тыл эппит, онуоха атын дэлэгээттэр кинини өйөөбөтөхтөрө^[1].

1927 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр, ойоҕо ыалдьыбытынан сибээстээн уонна оҕолорун туһуттан, Сири оҥоруу наркоматыттан уурайбыта уонна Амма улууһугар төннүбүтэ^[1].

1929 сыллаахха 1927—1928 сс. конфедералистар хамсааһыннарын өйөөбүт диэн уорбалаабыттара. Ол курдук, М. Артемьев өрө туруутугар кыттыбыт, Пепеляев сэриитигэр дьону хомуйбут, эмиграцияҕа сылдьар уолугар Саха сиринээҕи быһыыны-майгыны биллэрэр диэн буруйдааннар, сэтинньи 9 күнүгэр хаайыыга укпуттар^[3].

1930 сыл муус устар 11 күнүнээҕи үс киһилээх суут (нууч. Тройка) бириигэбэринэн, РСФСР ХК 58-2 ыстатыйатынан Сибиир концентрационнай лааҕырыгар 3 сылга хаайыыга ууруллубута^[4].

Ол сыл Соловецкай лааҕыр хаайыытыгар ыытыллыбыта. Ол кэннэ сураҕа суох сүппүтэ, сорох сибидиэнньэнэн, түрмэҕэ тиийбэккэ аара суолга өлбүт^[3].

ССӨС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1989 сыл тохсунньу 16 күнүнээҕи Ыйааҕынан толору реабилитацияламмыта^[4].

1929 сыллаахха хаайыыга уурулларыгар кинини «сабыдыаллаах аптарытыаттаах киһи», «сутурук» диэн ааттаабыттара^[3].

Рязанскай дьыалатын үөрэппит устуоруйа билимин дуоктара О. Д. Якимов Рязанскайы «бэлитиичэскэй утарсааччы быһыытынан бэлитиичэскэй сыанаттан туоратаары лааҕырга ыыппыттара, дьиҥэр, дьыалатын Тройка оннугар суут көрбүтэ буоллар, оннук буолуо суоҕа этэ», — диэн түмүккэ кэлбитэ^[3].

• Кэргэнэ — Мария Игнатьевна;
• Түөрт оҕоломмуттар: Пантелеймон, Асклипиодот, Александра уонна Фёкла;
  • Асклипиодот (Асклифеодот) Афанасьевич Рязанскай (1898 с.т.) — биэлсэр үөрэхтээх, А. Н. Пепеляев этэрээтин кыттыылааҕа, 1923 сылтан Кытайга, онтон Гонкоҥҥа, Австралияҕа олорбута, суруналыыстыканан дьарыктаммыта;
    • Сиэнэ — Евгений Рязанскай (Юджин Риадженски), тутуу инженерэ, худуоһуньук^[5].