Норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнэ
Норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнэ (нууч. Международный день родного языка; ааҥл. International Mother Language Day) — аан дойдуга хас биирдии норуот култууратын, төрөөбүт тылын сайыннарыыга туһуламмыт бэлиэ күн. Сыл ахсын олунньу 21 күнүгэр бэлиэтэнэр[1]. Бу күнү 1999 сыллаахха ЮНЕСКО бигэргэппит.
Устуоруйата
Төрүттэниитэ (1952 сыл, Бангладеш)
Норуоттар икки ардыларынааҕы тыл күнүн төрүттэниитэ 1952 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Даккаҕа, аныгынан Бангладешка (ол саҕана— Илиҥҥи Пакистан), буолбут алдьархайы кытта сибээстээх[2]. Ол күн бенгал тылын Пакистан биир судаарыстыбаннай тылынан бигэргэтиини туруорсан, устудьуоннар миитиҥҥэ тахсыбыттар, онуоха тэрээһин кыттыылаахтарын полиция үлэһиттэрэ ытыалаан өлөрбүттэр. Бенгал тылын туһугар хамсааһынынан биллибит түбэлтэ тыл быраабын көмүскээһин иһин охсуһуу уонна бэйэ омугун быһаарыныы им бэлиэтэ буолбут.
ЮНЕСКО быһаарыыта (1999—2000 сыллар)
1999 сыл сэтинньи ыйыгар ЮНЕСКО Генеральнай кэмпириэнсийэтин 30-с сиэссийэтигэр олунньу 21 күнэ Норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнүнэн биллэриллибит[2]. 2000 сыллаахтан бу күн аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр. 2007 сыллаахха ООН Генеральнай Ассамблеята 61/266 резолюциятынан чилиэн-судаарыстыбалары аан дойду норуоттара туттар тылларын харыстыырга уонна көмүскүүргэ ыҥырбыт[3].
Сыала уонна соруктара
ЮНЕСКО бэлиэтииринэн, хас биирдии норуот тыла кини култууратын утумугар, үөрэхтээһинин сайдыытыгар, аан дойду бөҕөргүүрүгэр сүрүн буолар. Тыл арааһын харыстааһын бэйэ бэйэни өйдөһүүгэ, култуурунай кэпсэтиини, норуот доҕордуу буолуутун ситимниир . Тыл сүтүүтэ аан дойдуга өй-санаа уонна култуура утума симэлийиитигэр тиэрдэр кутталлаах[2].
Бырааһынньыктааһын уонна үгэстэр
Бү күн аан дойду үрдүнэн араас тэрээһиннэр ыытыллаллар: кэмпириэнсийэлэр, семинардар, бэстибээллэр, быыстапкалар, литературнай ааҕыылар, төрөөбүт тылы уонна култуураны сайыннарар үөрэхтээһин программалара.
ЮНЕСКО тэрээһиннэрэ
Сыл ахсын ЮНЕСКО араас тиэмэни арыйар, Норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнүн көрсө үлахан тэрээһиннэри ыытар[2]. Хас биирдии тэрээһин тылы харыстааһыҥҥа күүһү-кыаҕы уурууга, тыл сайдыытын бүгүҥҥү күннээҕи тирээн турар кыһалҕаларыгар туһуланар[2]. Сүрүн болҕомто элбэх тылынан үөрэхтээһиҥҥэ бэриллэр[1].
| Сыл | Тиэмэ |
|---|---|
| 2011 | Тыл сайдыытын харыстааһын, көҕүлээһин уонна лингвистическэй хайысха иһитиннэрэр-коммуникационнай ньымалара |
| 2012 | Инклюзивнай үөрэхтээһин интэриэһигэр элбэх тылынан саҥарыы |
| 2013 | Төрөөбүт тылынан саҥарарга үөрэтэр кинигэ[4] |
| 2014 | Хас биирдии омук интэриэһигэр олохтоох тыл: киин болҕомтоҕо наука[5] |
| 2015 | Тыл көмөтүнэн инклюзивнай үөрэхтээһин. Тыл — улахан суолталаах![6] |
| 2016 | Тылы үөрэтии, үөрэхтээһин хаачыстыбата, үөрэтии түмүктэрэ[7] |
| 2017 | Элбэх тылынан үөрэхтээһин оҥкулугар тирэхтээх инники сайдыы[8] |
| 2018 | Бигэ туруктаах буолууга, сыалы-соругу ситиһиигэ, элбэх тылынан саҥарыыны сайыннарыы, лингвистика арааһын харыстааһын[9] |
| 2019 | Бигэ тирэхтээх сайдыыга, аан дойдуну оҥорууга, эйэлээх буолууга төрүт омуктар тыллара улахан суолталаах[10] |
| 2020 | Муҥура суох тыллар[10] |
| 2021 | Уопсастыба уонна инклюзивнай үөрэхтээһин интэриэстэригэр элбэх тылынан саҥарыыга көмө буолуу[11] |
| 2022 | Элбэх тылынан саҥара үөрэниигэ технологиялары туһаныы: ыҥырыылар уонна кыахтар[12] |
| 2023 | Элбэх тыллаах үөрэхтээһин — үөрэхтээһин саҥа хардыыларыгар улахан наадалаах[13] |
| 2024 | Элбэх тылынан үөрэхтээһин — көлүөнэлэр икки ардыларынан үөрэхтээһин[14] |
| 2025 | Тыл суолтата: Норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнүн бэлиэтээбиппит 25-с сыла (элбэх тылынан үөрэхтээһиҥҥэ ыччат оруола)[1] |
Арассыыйаҕа норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнэ
Арассыыйаҕа Норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнэ сыл ахсын бэлиэтэнэр. Дойдуга 190-тан тахса араас норуот олохсуйан олорор, кинилэр 280 тылы уонна диалектары тутталлар[15]. Төрөөбүт тыл күнүн чэрчитинэн Арассыыйа норуоттарын тылларын сайыннарар уонна харыстыыр сыаллаах төрүт тыл уруоктара, дьыктааннар, төрүт култуура бэстибээллэрэ, кэнсиэрдэр, билим кэмпириэнсийэлэр уонна төгүрүк остуоллар ыытыллаллар[9]. Сүрүн болҕомто аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарга ууруллар, бу омуктар тыллара сүтэр кутталлаахтара биллэр[10].
2018 сыл ахсынньы ыйыгар Арассыыйа президенэ Владимир Путин 611 №-дээх «О создании Фонда сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации» дьаһалга илии баттаабыт[16]. Пуонда 2019 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Норуоттар икки ардыларынааҕы төрөөбүт тыл күнүгэр докумуонунан бигэргэммит[17]. Пуонда сүрүн сыалынан дойду бары эрэгийиэннэригэр төрөөбүт тылы үөрэтиини өйөөһүн, уһуйааччылары бэлэмнээһин, үөрэх кинигэлэрин, тылдьыттары оҥорон таһаарыы буолар.
2022 сыллааҕы иһитиннэриинэн, Арассыыйа үөрэҕин систиэмэтигэр 100-тэн тахса тыл киирэр: 24 тылынан үөрэх барар, өссө 81 тыл предмет, эбии үөрэх быһыытынан үөрэтиллэр[18]. Арассыыйа олохтоохторугар 150 тыл төрүт тылынан билиниллэр, ол иһигэр 37 тыл Арассыыйа Федерациятын сорох Өрөспүүбүлүкэлэригэр судаарыстыбыннай тыл быһыытынан бигэргэнэн тураллар.
Арассыыйаҕа тыл бэлиитикэтин хайысхатыгар 2025—2026 сылларга РФ норуоттарын тылларыгар саҥа сокуону таҥан үлэҕэ киллэрии былаана турар, манна тыллар судаарыстыбаннай реестрдэрэ баар буолуоҕа. Хас сыл аайы Расул Гамзатов төрөөбүт балаҕан ыйын 8 күнүгэр, Арассыыйа норуоттарын тылларын күнүн бэлиэтиир туһунан этии киирэн турар. Маны сэргэ, 2026 сылтан төрөөбүт тылынан ааҕыыны өйүүр сыаллаах «Оҕо кинигэтин каартата» саҥа программа олоххо киирэрэ былааннанар[19].
ООН тылларын күннэрэ
Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ сүрүн 6 тыл күнүн бэлиэтиир, мантан хас биирдии тыл ООН официал тылыгар ананар. Бу бэлиэ күннэр аан дойдуга уонна холбоһук иһигэр култуурунай, духуобунай сайдыыга төһүү күүс буолаллар[1].
- Кулун тутар 20 күнэ — Франция тылын күнэ;
- Муус сутар 20 күнэ — Кытай тылын күнэ;
- Муус устар 23 күнэ — Англия тылын күнэ;
- Муус устар 23 күнэ — Испания тылын күнэ;
- Бэс ыйын 6 күнэ — Нуучча тылын күнэ;
- Ахсынньы 18 күнэ — Араб тылын күнэ.
Аан дойду тылларын статистиката
Ethnologue дааннайынан, аан дойдуга 7 тыһыынчаттан тахса тыыннаах тыл баар[20][21], ол эрэн улахан аҥара сүтэр кутталлаах тылларга киирэллэр[2]. Аан дойду нэһилиэнньэтин 40 % кэриҥэ олохтооҕор төрөөбүт, эбэтэр өйдүүр, баҕалаах тылынан саҥарарыгар кыах бэриллибэт[1].
2025 сыллааҕы түмүгүнэн төрөөбүт тылларын илдьэ сылдьар омук ахсаана:
- Кытай тыла (мандарин) — 990 мөлүйүөн;
- Испания тыла — 484 мөлүйүөн;
- Англия тыла— 390 мөлүйүөн;
- Хинди — 345 мөлүйүөн;
- Португалия тыла — 250 мөлүйүөн;
- Бенгальскай тыл— 242 мөлүйүөн;
- Нуучча тыла — 145 мөлүйүөн;
- Дьоппуон тыла — 124 мөлүйүөн;
- Вьетнам тыла — 86 мөлүйүөн;
- Турция тыла — 85 мөлүйүөн[22].