Саха сирин омуктарын муусукатын уонна фольклорун түмэлэ

Түмэл 1990 сыл тохсунньутугар Саха АССӨ муусука уопсастыбатын уопсастыбаннай түмэлин быһыытынан тэриллибитэ. 1991 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр СӨ-тин Култууратын министиэристибэтин бирикэээһинэн тэрилтэ судаарыстыбаннай өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэл ыстаатыстаммыта. Түмэл маҥнайгы тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ — Аиза Петровна Решетникова, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, устуоруйа билимин хандьыдаата, этномузыковед уонна фольклору хомуйааччы, «Фонд сюжетных мотивов и музыка олонхо в этнографическом контексте» манагыраапыйа ааптара^[1].

Түмэл хас да тиэмэнэн арахсар баай хомуйуулаах:

• Норуот муусукалыыр инструменнара: түмэл экспозицията аныгы саха муусукалыы култуурата холобур оҥостор И. Д. Избеков-Уустаах, П. Е. Слепцов уонна А. В. Бродников курдук саха маастардара оҥорбут саха норуотун муусукалыыр инструменнарын ураты экземплярдарын түмэр.
• Тоҥус-маньчжур инструменнара. Приморскай уонна Хабаровскай кыраайдар уульча, нанаай омуктарын, ону кытта Өлүөхүмэ эбэҥкилэрин уонна Муома эбээннэрин инструменнара көрдөрүллүбүттэр.
• Сэдэх кинигэлэр уонна рукопистар. Түмэлгэ фольклорист учуонай Г. У. Гермогенов-Эргис биллэр учуонайдар илии баттааһыннаах уонна бэлэх суруктаах сэдэх кинигэлэрэ хараллаллар. Ону тэҥэ норуот маастардарын, муусука уонна фонография инструменнарын, специалистарын, фольклор чинчийээччилэрин рукопистарын уонна автографтарын хомуллуута баар.
• Аудиофонд. Эспэдииссийэлэргэ хомуллубут аудизапистар, фольклор кэлэктииптэрин кэнсиэртэрэ, ону тэҥэ саха олоҥхотун ураты грамзапистара, норуот ырыалара, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» саха бастакы национальнай оператыгар (нууч.) (сах. ылласпыт бастакы идэлээх опера ырыаһыттарын толоруулара хараллаллар.
• Мультимедийнай экспозициялар. Түмэл аныгы үс интерактивнай экраннаах, П. А. Ойуунускай олоҥхолорун матыыптарынан оҥоһуллубут толору кээмэйдээх, Г. Г. Колесов ыллыыр ойуулук киинэлээх, «Сахалыы уруу. XIX үйэ» научнай-популярнай киинэлээх, фольклор араас түгэннэригэр анаммыт видеолиэксийэлэрдээх мультимедийнай быыстапкалара кини киэн туттуута буолаллар^[1].

Түмэл экспозициялара Саха сирин норуоттарын муусукатын уонна фольклорун утумун эгэлгэтин арыйар. Көрөөччүлэр устуоруйа артефактарын эрэ кытта буолбакка, үгэс буолбут инструменнартан саҕалаан ураты, сэдэх рукопистарга тиийэ, ол иһигэр олоҥхо сюжеттарын, эбэҥки нимҥаканнарын, дьүкээгир өйдөбүнньүк суруктарын дириҥник өйдүүргэ көмөлөһөр аныгы мультимедийнэй форматтары кытта билсиэхтэрин сөп^[1].

Түмэл Саха сирин норуотттарын муусукатын уонна фольклорун киэҥ араҥаҕа биллэрэр, тарҕатар сыаллаах. Дьокуускай култуурунай олоҕор көхтөөхтүк кыттар. Билим-чинчийэр үлэни ыытар, быыстапкалары, маастар-кылаастары, кэнсиэртэри тэрийэр. Учуонайдары, фольклору хомуйааччылары, айар кэлэптииптэри кытта үлэлэлэһэр, ол иһин түмэл уопут атастаһыы, үгэһи харыстааһын уонна ону аныгы култуурунай быраактыкаҕа иҥэрии былаһаакката буолар.

Түмэлгэ норуот айымньытын үөрэтэр уонна харыстыыр майгылаах араас тиэмэлээх тэрээһиннэр, үөрэнээччилэргэ уонна устудьуоннарга аналлаах үгүс бырагыраамалар ыытыллаллар. Түмэл үлэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтин тиһигэр киирэ сылдьар.

2026 сыл түмэл оҕолору уонна ыччаты кырыымпаҕа оонньуурга үөрэтэр босхо куурустары арыйбыта^[2].

Бу сыл муус устарыгар түмэл Саха сирин норуоттарын култуураларын утумнарын харыстыыр Пуонданы кытта Арассыыйа Бэрэсидьиэнин пуондатын култуура эйгэтигэр көҕүлээһиннэрин өйүүр грант кыайбыта^[3].