Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Малов Сергей Ефимович

Сергей Ефимович Малов (1880 сыл тохсунньу 28 күнэ, Казан — 1957 сыл балаҕан ыйын 6 күнэ, Ленинград) — Арассыыйа уонна сэбиэскэй лингвиһэ, востоковед-тюрколог, АН ССРС чилиэн-корреспондента (1939). Түүр тылларга специалист. Былыргы түүр суруктары тылбаастаабыта уонна бэчээттээбитэ.

Олоҕун олуктара

Казанскай духовнай академияҕа антимусульманскай полемика кафедратын салайааччыта уонна Сибэтиэй Гурия Бырааттыыларын тэрийээччитэ Евфимий Александрович Малов уола. Сергей Малов Казанскай духовнай академияҕа үөрэммитэ, Н. Ф. Катановка илиҥҥи тыллары үөрэппитэ. Кэлин Санкт-Петербург университетын (Илиҥҥи тыллар институттара) бүтэрбитэ. Үөрэнэр кэмигэр Бодуэна де Куртенэ уонна Нечаев экспериментальнай психология куурустарыгар сылдьыбыта. Малов арааб, перс уонна түүр тылларыгар идэтийбитэ. Үлэтин саҕалыырыгар чулым түүрдэрин чинчийбитэ. Институту бүтэрэн баран Арассыыйа билим Академиятыгар антропология уонна этнография музейыгар бибилэтиэкэринэн үлэлээбитэ.

Малов Атын дойдулардааҕы дьыалалар министиэристибэтин нөҥүө Кытайга олорор түүр омуктар (уйгуурдар, салардар, сарттар уонна кыргыыстар) тылларын уонна үгэстэрин үөрэппитэ. Кини фольклорга уонна этнографияҕа элбэх матырыйаалы хомуйбута, музыкальнай суруйуулары оҥорбута, ону тэҥэ сыаналаах былыргы илиинэн суруйуулары ылбыта, ол иһигэр орто үйэлэрдээҕи уйгуур буддийскай литэрэтиирэтин улахан суолталаах айымньытын, кэлин В. В. Радловы кытта бииргэ бэчээттэммит «Сутра золотого блеска» уйгуур илиинэн суруллубутун.

1910 сыллаахха Кытайга (Ганьсуга) Алтун ярук толору барылын булбута.

1917 сыллаахха Малов Казанскай университет профессора уонна Нумизматическай хомуурунньук дириэктэрэ буолбута. Ону кытта Уһук Илин татаардар этнографияларын уонна диалекттарын үөрэппитэ, мишар татаардар диалектарын бастакы чинчийээччилэртэн биирдэстэрэ буолбута.

1922 сыллаахха Малов Петроградка (уруккута Санкт-Петербурга) төннөн кэлэн, Петроградтааҕы университет доценынан талыллыбыта. Кини салгыы Ленинградтааҕы (урукку Петроградскай) университетка, түмэллэргэ, ССРС Билим Академиятын илини чинчийэр уонна тылларын билим-чинчийэр институттарыгар үлэлээбитэ. С. Е. Малов университет профессора уонна тюркология декана буолан, узбек, ойрот уонна да атын тыллары, ону тэҥэ былыргы түүр пааматынньыктарын лингвистикатын үөрэппитэ. 1929 сыллаахха Малов былыргы түүр руна алфавитын үһүс биллэр барылын талас сурук арыйыытын бэчээттэппитэ.

Малов 1931 сыл саҥатыгар Илиҥҥи Салааҕа арааб, перс уонна сүрүннээн түүр тылларынан кинигэлэри, хаһыаттары уонна илиинэн суруйуулары регистрациялыырга уонна инвентаризациялыырга туттарбыта. Бибилэтиэкэҕэ үлэлээһинэ киниэхэ түүр тылларынан билиҥҥи литэрэтиирэни ураты уонна цензурата суох көрөр кыаҕы биэрбитэ. 1933 сыллаахха, хомуньуус былаас түүр омуктар суруктарын латыын алфавитыгар кубулутар хампаанньата саҕаламмытын кэннэ, Малов ССРС Билим Академиятын Илиҥҥи Салаатын хаалларбыта. 1939 сыллаахха ССРС Билим Академиятын тыл уонна литэрэтиирэ чилиэн-корреспонденынан талыллыбыта. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр Алма-Атаҕа Казах университетыгар уонна Казах пединститутугар профессорынан үлэлээбитэ.

1957 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр өлбүтэ[1].

Билим-чинчийэр үлэтэ

Малов ССРС уонна чугас эргиннээҕи дойдулар тыыннаах уонна сүппүт түүр тылларын чинчийэр исписэлиис быһыытынан биллэр. Киин уонна арҕаа Кытай, Монголия, Орто Азия уонна Казахстаан, Сибиир уонна Поволжье түүр омуктарын тылларын, фольклорларын, устуоруйаларын уонна этнографияларын туһунан 170-ча бэчээттээһин ааптара. Кини аан бастаан хас да түүр тылын научнайдык ойуулаабыта. Кини элбэх былыргы түүр сурук пааматынньыктарын арыйбыта, чинчийбитэ уонна бэчээттэппитэ, ону тэҥэ устуоруйа өттүнэн туспа национальнай сурук-бичик систиэмэтэ суох ССРС норуоттарын тылларыгар алфавиттары уонна суруйуу быраабылаларын оҥорууга кыттыбыта.

Үлэлэрэ

  • Отчёт о командировке студента Восточного факультета С Е. Малова // ИРКСА. № 9. 1909, С. 35;
  • Несколько слов о шаманстве у турецкого населения Кузнецкого уезда Томской губернии // Живая старина. Год 18. Вып. 2—3. 1909. С. 38—41;
  • Отчёт о втором путешествии к уйгурам // ИРКСА. Сер. 3. № 3. 1914. С. 86.
  • Сутра золотого блеска. СПб., 1917 (совм. с В. В. Радловым);
  • Заметки по каракалпакскому языку. Турстукуль, 1932;
  • Шаманский камень «яда» у тюрков Западного Китая // Советская этнография. 1947. № 1. С. 151;
  • Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. — М.-Л., 1951.
  • Енисейская письменность тюрков: Тексты и переводы. М.; Л., 1952;
  • Уйгурский язык. Хамийское наречие: Тексты, пер., слов. Фрунзе, 1956;
  • Язык желтых уйгуров: Словарь и грамматика. Алма-Ата, 1957;
  • Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М.; Л., 1959;
  • Уйгурские наречия Синьцзяна: Тексты, пер., слов. М., 1961;
  • Заметки о каракалпакском языке. Нукус, 1966;
  • Язык желтых уйгуров: Тексты и пер. М., 1967.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Ленин уордьана;
  • Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (10.06.1945);
  • Казах ССР билимин үтүөлээх үлэһитэ (1945)[2];
  • Мэтээллэр.

Литература

  • Абрамзон С. М. Этнографические исследования С. Е. Малова // Тюркологический сборник 1975. — М.: Наука (ГРВЛ), 1978. — С. 12—25.
  • Азиатский музей — Ленинградское отделение Института востоковедения АН СССР. М., 1972.
  • Алиева М. М. С. Е. Малов и уйгурская фольклористика // VI Маловские чтения. Алма-Ата, 1990.
  • Архив АН СССР. Обозрение архивных материалов. Л., 1986. Т. 8.
  • Белек [подарок] С. Е. Малову: Сборник статей. Фрунзе, 1946.
  • Гордлевский В. А. Избранные сочинения. М.-Л., 1968. Т. 4.
  • Известия АН СССР. Отделение литературы и языка. 1957. Т. 16, вып. 6.
  • Научные доклады высшей школы. Филологические науки. 1958. № 1.
  • Малов Сергей Ефимович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Кононов А. Н. Очерки истории изучения турецкого языка. Л., 1976.
  • Кононов А. Н., Иориш И. И. Ленинградский Восточный институт: страница истории советского востоковедения. М., 1977.
  • Кононов А. Н. История изучения тюркских языков в России: дооктябрьский период. 2-е изд. Л., 1982.
  • Кормушин И. В., Насилов Д. М. О жизни и творчестве С. Е. Малова // Тюркологический сборник. 1975. М., 1978.
  • Кормушин И. В. Памяти чл.-кор. АН СССР С. Е. Малова (16.1.1880—7.9.1975): к десятилетию со дня смерти // Известия АН СССР. Сер. литературы и языка. 1968. Т. 27, вып. 4.
  • Малов, Сергей Ефимович / Кормушин И. В. // Ломоносов — Манизер [Электронный ресурс]. — 2011. — С. 665. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 18). — ISBN 978-5-85270-351-4.
  • Крачковский И. Ю. Избр. соч. М.-Л., 1958. Т. 5.
  • Милибанд С. Д. Биобиблиографический словарь отечественных востоковедов с 1917 г. М., 1995.
  • Т. В. В. Малов, Сергей Ефимович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — Т. 4: Лакшин — Мураново. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — С. 548.
  • Убрятова Е. И. О научной и общественной деятельности Сергея Ефимовича Малова // Тюркологический сборник. Вып. 1. М.-Л., 1951.
  • Убрятова Е. И. Сергей Ефимович Малов (к 75-летию со дня рождения) // Известия АН СССР. Отделение литературы и языка. 1955. Т. 14, вып. 1.
  • Убрятова Е. И. С. Е. Малов — крупнейший исследователь тюркских языков // Календарь знаменательных и памятных дат на 1970 г. Якутск, 1970.
  • Учёные записки ЛГУ. Сер. востоковед. наук. 1960. № 296.
  • Фазылов Э. И. С. Е. Малов — исследователь истории тюркских языков // Советская тюркология. 1975. № 5.
  • Щербак А. М. С. Е. Малов — исследователь древнетюркских и древнеуйгурских памятников // Советская тюркология. 1975. № 5.

Сигэлэр

  1. ↑ Сергей Ефимович Малов. annales.info. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  2. ↑ Малов Сергей Ефимович (рус.). Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар