Кузьмин Ариан Ильич
Ариан Ильич Кузьмин (1922 сыл ахсынньы 27 күнэ, Ииннээх, Саха АССР — 1996 сыл бэс ыйын 6 күнэ, Дьокуускай) — сэбиэскэй учуонай, физика-математика билимин дуоктара, космофизиканы уонна космос сардаҥаларын чинчийбит учуонай, профессор, 1973—1986 сс. Саха судаарыстыбаннай университетын ректора, СӨ Академиятын бочуоттаах академига.
Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Ииннээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1938 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бэлэмнэнии кууруһугар киирбитэ, ону тэҥэ физика кэбиниэтин препараторынан үлэлээбитэ. 1939 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун физика-математика факультетыгар үөрэнэ киирбитэ[1][2].
1942 сыл кулун тутар ыйыгар, үһүс кууруска үөрэнэ сырыттаҕына, Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Забайкалье байыаннай уокуругугар сулууспалаабыта, онтон 1943 сыллаахха Иркутскайдааҕы байыаннай-политическай училищеҕа үөрэммитэ.
1944 сыллаахха Ленинград фронугар 43-с туспа зенитнэй-артиллерийскай Кыһыл знамялаах ПВО биригээдэтин 3-с дивизионун 15-с батареятыгар взвод хамандыырынан ыытыллыбыта. 1945 сыл сэтинньи ыйын 11 күнүгэр демобилизацияламмыта[2][3].
Аармыйа кэнниттэн Дьокуускайга төннөн кэлэн, үөрэҕин салҕаабыта. 1946 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун «Физика» хайысхатынан бүтэрбитэ, ССРС Академиятын ирбэт тоҥ ыстаансыйатыгар билим алын үлэһитинэн үлэлээбитэ[1][4].
1947 сылтан космос сардаҥаларын чинчийэр үлэтин саҕалаабыта. 1947—1960 сс. — Космос сардаҥаларын 1 №-дээх ыстаансыйатын билим алын үлэһитинэн, 1961 сыллаахха — билим үрдүкү үлэһитинэн үлэлээбитэ.
1961—1963 сс. — Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия институтун билим үрдүкү үлэһитэ. 1963—1973 сс. — космос сардаҥаларын уларыйыыларын лабораториятын сэбиэдиссэйэ, онтон 1966—1970 сс. — институт дириэктэрин билим үлэҕэ солбуйааччыта.
Ону тэҥэ 1970—1973 сс. ССРС Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Физика уонна тиэхиньикэ кыһалҕаларын Саха сиринээҕи институтун тэрийиигэ кыттыбыта[4][5].
1973—1986 сылларга Саха судаарыстыбаннай университетын ректорынан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ университекка саҥа үөрэх хайысхалара аһыллыбыттара, саҥа факультеттер тэриллибиттэрэ, геофизика уонна гастроэнтерология лабораториялара аһыллыбыттара, ССРС атын институттарын уонна университеттарын кытта ситим олохтоммута. Ол түмүгэр 1984 сыл муус устар 28 күнүгэр Саха судаарыстыбаннай университета «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьанынан наҕараадаламмыта.
1986—1996 сс. Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия институтугар үлэлээбитэ.
Дьокуускай куорат Заложнай быыбардыыр уокуругуттан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VII, VIII, IX, X уонна XI ыҥырыыларын дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ; уонтан тахса сыл Сэбиэт Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
Билим-чинчийэр үлэтэ
1947 сыллаахха Ю. Г. Шаферы кытта космос сардаҥаларын чинчийэр тэрили оҥорон саҕалаабыта. 1954 сыллаахха 36 м дириҥҥэ бастакы мюоннай телескобу туруоран үлэлэппитэ. Ону тэҥэ, кини салалтатынан Өктөм сэлиэнньэтигэр кэтит атмосфернай самыырдары үөрэтэр тэрил оҥоһуллан туруоруллубута[2][5].
1960 сыллаахха «Исследование вариаций космических лучей под землей» диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссертациятын көмүскээбитэ. 1967 сыллаахха «Космические лучи и солнечный ветер» диэн дуоктарга диссертациятын көмүскээбитэ уонна Саха сиригэр бастакы физика-математика билимин дуоктара буолбута.
1955 сыллаахха «Журнал экспериментальной и теоретической физики» сурунаалга космос сардаҥалара сууккаҕа уларыйыыларын туһунан үлэтэ бэчээттэммитэ. Кэлин кини магнитнай «сохсоҕо» түбэспит космос сардаҥаларын энергиялара уларыйар көстүүтүн быһаарбыта; бу көстүү «Кузьмин парадокса» диэн ааттаммыта[3][4].
200-тэн тахса билим үлэтин, ол иһигэр 3 манагыраапыйа ааптара:
- «Вариации космических лучей высоких энергий» (1964);
- «Вариации космических лучей и солнечная активность» (1968);
- «Космические лучи и солнечный ветер» (1981, атын ааптардары кытта).
Бүтүн сойуустааҕы уонна норуоттар икки ардыларынааҕы билим кэнпириэнсийэлэрин кыттыылааҕа, 20-тэн тахса билим хандьыдаатын уонна 3 билим дуоктарын бэлэмнээбитэ[2][4].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьана (1945);
- «Бочуот бэлиэтэ» уордьан (1967);
- Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1975);
- Норуоттар доҕордоһууларын уордьана (1985);
- «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл;
- «Милитаристскай Японияны кыайыы 30 сыла» мэтээл (Монголия);
- ССРС Норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатын (нууч. ВДНХ) үрүҥ көмүс мэтээлэ;
- РСФСР билим уонна тиэхиньикэ үтүөлээх үлэһитэ;
- Саха АССР билим үтүөлээх үлэһитэ (1971);
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин билим уонна тиэхиньикэ эйгэтигэр Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1993);
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Академиятын бочуоттаах академига[1][4][5].
Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
- Аҕата — Илья Дмитриевич Кузьмин, бааһынай, Георгий уордьанын толору кавалера (1924 сыллаахха өлбүтэ);
- Ийэтэ — Марфа Ефремовна Кузьмина;
- Убайа — Валерий Ильич Кузьмин, ССРС Үтүөлээх пилота, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Дьокуускайдааҕы холбоһуктаах авиация этэрээтин хамандыыра[2][6].
Аатын үйэтитии
- Ариан Ильич Кузьмин аата Дьокуускайдааҕы космос сардаҥаларын спектрограбыгар иҥэриллибитэ;
- 2011 сыллаахха Дьокуускайга «Ариан Кузьмин» диэн суперкомпьютердар кластердара үлэҕэ киирбитэ;
- М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет физика-тиэхиньикэ институтун бастыҥ устудьуоннарыгар кини аатынан истипиэндийэ олохтоммута[7];
- 2025 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка Ариан Ильич Кузьмин аатынан саҥардыллыбыт аудитория аһыллыбыта[5][8][9].