Клиорина Ираида Самоновна

1915 сыллаахха кулун тутар 16 күнүгэр Дьокуускайга бэлитиичэскэй сыылынай Самон Маркович Клиорин уонна тыа сирин учууталын Антонина Авксентьевна Клиорина (аҕатынан Малькова) дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ^[1][2].

1917 сыллаахха дьонун кытта Благовещенскайга, онтон 1921 сыллаахха — Харбиҥҥа (Кытай) көспүтэ.

Харбиҥҥа ССРС гражданнарын оҕолоругар аналлаах Индустриальнай-тимир суол техникумун иһинэн тоҕус кылаастаах оскуолаҕа үөрэммитэ, 1931 сыллаахха бүтэрбитэ. 1924 сылтан пионер, 1931 сылтан — хомсомуол тэрилтэтин чилиэнэ^[3][1].

1928—1929 сс. — Сэбиэскэй Сойуус уонна Кытай ыккардыларынааҕы иирсээн кэминээҕи бэлитиичэскэй охсуһуу кыттыылааҕа.

1932 сыллаахха сэбиэскэй консульство туһаайыытынан Москваҕа үөрэххэ ыытыллыбыта, ол эрээри тус хомсомуол дьыалата суоҕуттан уонна ССРС уонна БСХ(б)Б устуоруйатын билбэтиттэн суруналыыстыка институтугар киирбэтэҕэ. 1932 сылтан Уопсастыбаннай ас-үөл институтун оҥорон таһаарыы салаатыгар сэкиритээринэн үлэлээбитэ, оттон 1934 сыллаахха Москватааҕы устуоруйа, философия уонна литература институтугар (нууч.) (сах. (ИФЛИ) философия факультетыгар үөрэнэ киирбитэ^[4][1].

1935 сыл бэс ыйыгар хомсомуол Киин кэмитиэтин туһаайыытынан НКВД ГУГБ-тын Уһук Илиннээҕи салаатыгар контрразведка үлэтигэр ыытыллыбыта^[5][2].

1937 сыл тохсунньутугар Япония туһатыгар үспүйүөннээбит диэн буруйданан тутуллубута. 1937 сыл от ыйыгар ССРС НКВД-тын ОСО-та кинини аҕыс сылга лааҕырга уурбута. Болдьоҕун Мордовияҕа «Ийэ дойду таҥнарыахсыттарын дьиэ кэргэттэригэр» аналлаах Темниковскай дьахтар лааҕырыгар аһардыбыта. Бу кэмҥэ байыаннай собуокка механик, закройщик, ОТК хонтуруоллааччыта, бибилэтиэкэр дуоһунастарыгар үлэлээбитэ^[1][3].

Хаайыыга олоруу түмүгэр инбэлиит буолбута. 1940 сыллаахха Карагандатааҕы «Карлаг» диэн уопсай лааҕырга көһөрүллүбүтэ.

1947 сыллаахха, аҕыс сыл оннугар 10,5 сыл хаайыыга олорон баран, босхоломмута. Москваҕа уонна Москва эргин 101 км иһинэн олороро бобуллубут буолан, 1947—1949 сс. Москва уобалаһын Щёлково куорат бырамыысылыннай кэмбинээтигэр уонна араас кинигэ кыһаларыгар худуоһунньук-ретушёр быһыытынан үлэлээбитэ^[2][1].

1950 сыл муус устар 19 күнүгэр эмиэ урукку буруйун иһин тутуллан хаайыллыбыта уонна Красноярскай кыраай Эбэҥки национальнай уокуругун Тура бөһүөлэгэр болдьоҕо суох көскө ыытыллыбыта.

Москваҕа 1954 сыллаахха төннүбүтэ, онтон 1955 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр ССРС Үрдүкү суутун Байыаннай кэллиэгийэтэ 1937 уонна 1950 сыллардааҕы ОСО уураахтарын суох гыммыта уонна буруйа састааба суоҕуттан дьыаланы саппыта; инньэ гынан кини толору реабилитацияламмыта^[3][1].

Бу кэнниттэн өр сыллар устата суруналыыс, суруйааччы, чинчийээччи уонна быраабы көмүскээччи быһыытынан үлэлээбитэ.

2002 сыллаахха Москваҕа өлбүтэ (өлбүт күнэ, ыйа чопчу биллибэт)^[4][3].

И. С. Клиорина айар үлэнэн 1945 сыллаахха, лааҕырга сытан, дьарыктанан саҕалаабыта. Бу кэмҥэ суруллубут «Казахская сюита» диэн сынаарыйын туһанан кэлин И. Пырьев «Сказание о земле Сибирской» киинэни устубута^[1][5].

1948 сыллаахха Николай Якутскай көрдөһүүтүнэн К. Г. Неустроев — Урсик туһунан матырыйааллары хомуйан саҕалаабыта уонна онно олоҕуран «Бастакы кыымнар» («Первые искры (Урсик)») пьесаны суруйбута, маны 1949 сыллаахха Саха АССР Култууратын салалтата сахалыы тылбаастаппыта уонна тыйаатырга туруорарга мэктиэлээбитэ^[5][1].

Эбэҥки национальнай уокуругар олорбут кэмигэр «Свет Востока» диэн сынаарый, Эвенкия сайдыытын туһунан «Вторично рожденные» манагыраапыйа суруйбута. Ону таһынан, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун И. Увачан хорсун быһыытын ойуулаан хартыына суруйбута.

1951 сыллаахха, сынаарый устуудьуйатын көҕүлээһининэн, Н. Г. Чернышевскай туһунан сынаарыйы бүтэртэртэрээри Москваҕа ыҥыртаран ылбыттара. Киинэ режиссёра А. П. Довженко, бэйиэт А. А. Сурков уо.д.а. МГБ иннигэр Клиоринаны Москваҕа хаалларар туһунан хадатаайыстыба суруйбуттара да, кинини этээбинэн төттөрү Красноярскай кыраайга ыыппыттара.

Босхоломмутун кэннэ, 1955 сылтан, Клиорина сынаарый устуудьуйаларын кытта дуогабарынан үлэлээбитэ. 1956 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы бастыҥ киинэ сынаарыйын күрэҕэр дьүүллүүр сүбэ кини икки үлэтинэн — «Это было в бухте Папон-Вик» уонна «Память Азова» — киинэ устарга мэктиэлээбитэ.

1958 сылтан суруналыыстыканан дьарыктаммыта; кини ыстатыйалара, уочаркалара уонна бэлиэтээһиннэрэ «Труд», «Литературная жизнь», «Советский флот», «Советская авиация», «Социалистическая Якутия», «Кыым», «Знамя коммунизма» хаһыаттарга бэчээттэнэллэрэ, ону тэҥэ кини матырыйаалларын Кубаҕа уонна Венгрияҕа араадьыйа биэриилэригэр туһаммыттара^[3][1].

1957 сылтан «Бастакы кыымнар» дырааманы чочуйууга үлэлээбитэ; ол сыл пьеса Судаарыстыбаннай нуучча дыраама тыйаатырын сыанатыгар туруоруллубута, оттон 1959 сыллаахха — Саха дыраама тыйаатырын сыанатыгар.

1960 сыллаахха «П. Н. Сокольников и его переписка с Л. Н. Толстым» диэн ыстатыйаны бэчээттээн саха бастакы идэтийбит бырааһын аатын сөргүтэр үлэни саҕалаабыта. Саха устуоруйатыгар суруллубут икки дыраамата араадьыйаҕа испэктээх буолан тахсыбыттара («Вилюйский Прометей» (1961) уонна «Ледовая осада» (1964)). 1970 сыллаахха «Хроника жизни якутского интеллигента» пьесаны түмүктээбитэ, бу үлэтэ сахалыы тылбаастаммыта^[5][1].

Олоҕун бүтэһик сылларыгар «Куррикулум витэ: Опыт автобиографии» ахтыылара, Польша тиэмэтигэр уочаркалара уонна «История без флёра-2. Тайна кода „Моряки“» диэн докумуонунан уочарката бэчээккэ бэлэмнэммиттэрэ. Бу илиинэн суруллубут үлэлэрэ бэчээккэ тахсыбакка хаалбыттара, сүппүтүнэн ааҕылла сылдьыбыттара, ол эрээри кэлин Саха Национальнай архыыбыгар суруйааччы тус пуондатыгар харалла сыталлара көстүбүтэ^[4][3].

• Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин Бочуотунай грамотата (1994);
• Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1994);
• Уус-Алдан улууһун ытык олохтооҕо (1996)^[2][3].

• Аҕата — Самон Маркович Клиорин (1891—1960), сэрии сэбин харайыыга уонна «Хотугу Манчжурия холбоһуктаах социалистара» диэн тэрилтэ сокуоннайа суох типографиятыгар сыһыаннааҕын иһин Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт бэлитиичэскэй сыылынай;
• Ийэтэ — Антонина Авксентьевна Клиорина (аҕатынан Малькова, 1893—1971), учуутал;
• Аҕатын бииргэ төрөөбүтэ — Захарий Маркович Клиорин (1881—1930) — Харбиҥҥа олорбут, «Восточное обозрение» диэн нууччалыы хаһыат суруналыыһа;
• Абаҕатын уола — Марк Захарович Клиорин (1904—1942), литератор, суруналыыс, тылбаасчыт;
• Ийэтинэн эбэтин ииппит уола — Николай Захаренко, 1925 с. Саха АССР Үп наркома;
• Эбэтин төрөппүт уола — Михаил Мальков, 1921 с. взвод хамандыыра, Охуоскай эспэдииссийэ этэрээтин хамандыырын солбуйааччыта, 1921 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр үрүҥнэр тоһуурдарыгар түбэһэн, 23 сааһыгар өлбүт.
• Эһэтэ — Авксентий Николаевич Мальков, Дьокуускайга почта үлэһитэ, 1915 с. Дьааҥы уокуругар хомондьуруопкаҕа сылдьан күндү таас туһунан үһүйээни истэн, Муома өрүс салаатыгар Катышка үрэххэ алмаас булбут, 1915 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр Дьааҥытааҕы полиция дьаһалтатыгар ол туһунан сайабылыанньа суруйбут. 1930 с. «социально-чуждый и опасный элемент» быһыытынан репрессияламмыт, ол эрээри аҕыйах ыйынан хайыыттан таһаарыллыбыт, хотугу оруйуоннарга олорор бырааба быстан, Аммаҕа олорбут.
• Балта — Тамара Самоновна, Аммаҕа 1916 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр төрөөбүт.