Винокуров Иван Николаевич (олоҥхоһут)
Иван Николаевич Винокуров — Табаахырап (1851, Дьүлэй, Саха уобалаһа — 1940) — олоҥхоһут, норуот ырыаһыта.
Олоҕун олуктара
1852 сыллаахха Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгин Сэттэ Тумул Халдьаайы сиригэр төрөөбүтэ[1].
Кыра эрдэҕиттэн норуот ырыаларын-тойуктарын, олоҥхолору толороро. Таатта олоҥхоһуттарыттан эдэр сааһыгар биллибитэ. Олоҥхону сэттэ күнү быһа тохтообокко туойара биллэр[2]. Николай Малгин диэн олоҥхоһуту кытта бииргэ олоҥхолууллара үһү[3].
1940 сыллаахха өлбүтэ[2].
Айар үлэтэ
Кини уус-уран дьоҕурун Новгородов С. А. уонна Ойуунускай П. А. үрдүктүк сыаналаабыттара. Ойуунускай киниэхэ элбэхтих сылдьара. Иван Винокуров эппитинэн, Ойуунускай киниттэн хас да олоҥхону, чабырҕаҕы, ырыаны истэн суруйбут. Холобур: «Кылааннаах Кыыс Ньургун», «Айыы Дьураҕастай», «Ньургун Боотур» уо. д. а.
1920—1930-с сыллар олоҥхоһуттара Иван Винокуровтан үөрэммиттэрэ: Степан Саввин, Алексей Харлампьев, Егор Бытасытов. Кини утумун 1930—1940-с сылларга И. М. Давыдов (Сиэллээх нэһилиэгэ), И. Е. Огочуяров, П. Васильев (Дьүлэй нэһилиэгэ) уо. д. а. ылыммыттара[3].
Кини репертуарыгар «Кылааннаах Кыыс Ньургун», «Айыы Дьураҕастай», «Дьулуруйар Тойон Ньургун», «Кыһыл буулуур аттаах Кыыс Кыскыйдаан», «Ньургун Боотур», «Айыы Дугуйдаах», «Тыын Тымнытар», «Уоруку-Суоруку» уонна «Оруойка кугас аттаах Аарай-Дуурай бухатыыр» диэн олоҥхолор киирэллэр[2].
Олоҥхону таһынан, кини чабырҕахтары, тойуктары уонна остуоруйалары толороро[4].
Аатын үйэтитии
- 1990 сыллаахха Дьүлэй нэһилиэгин Төлөн диэн сиригэр Табаахырап уҥуоҕар мас архитектура-өйдөбүнньүк комплекс тутуллубута. Тэрийээччилэринэн кыраайы үөрэтээччи Николай Егорович Попов, Дьүлэй нэһилиэгин баһылыга Иван Алексеевич Гуляев уонна Ольга Дмитриевна Осипова буолбуттара; бырайыак ааптарынан Эдуард Алексеевич Алексеев буолбута. 1993—1994 сылларга уҥуоҕар мэҥэ таас турбута, оттон 2003 сылга Петр Петрович Андросов оҥорбут пааматынньыга турбута[2];
- Таатта улууһун Туора Күөл бөһүөлэгэр Табаахырапка аналлаах скульптура пааматынньык турбута; Дьүлэй нэһилиэгин дьаһалтатын көҕүлээһининэн кини олорбут дьиэтэ уонна уҥуоҕа чөлүгэр түһэриллибиттэрэ[4].
- 1930 сыллаахха худуоһунньук Иван Васильевич Попов «Портрет олонхосута Винокурова-Табахырова» диэн хартыынаны суруйбута. Бу айымньы гризайль техникатынан оҥоһуллубут уонна билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран түмэлин пуондатыгар хараллан сытар[5].
Быһаарыылар
Литература
- Осипова, Ольга Дмитриевна Сүдү олоҥхоһут Табаахырап. — Дьүлэй нэһилиэгэ — Олоҥхо түөлбэтэ. — Дьокуускай: Бичик, 2007. — С. 58–59.;
- Андросов, Евгений Дмитриевич Винокуров Иван Николаевич — Табаахырап. — Таатта олоҥхоһуттара, ырыаһыттара. — Дьокуускай, 1993. — С. 31–34.;
- Андросов, Евгений Дмитриевич Винокуров Иван Николаевич — Табаахырап. — Таатта олоҥхоһуттара. — Ытык-Күөл: Бичик, 2006. — С. 12.;
- Кириллин, Дмитрий Васильевич; Павлова, Вера Николаевна; Шевков, Сергей Дмитриевич Писатели земли Олонхо: биобиблиографический справочник. — Дьокуускай: Бичик, 1995. — С. 273–274..
Сигэлэр
- Олонхосуты: справочник // Научно-исследовательский институт Олонхо Северо-Восточного федерального университета имени Максима Кировича Аммосова.
- Винокуров Иван Николаевич (олонхосут; 1852—1940) // Национальная библиотека Республики Саха (Якутия).
- Винокуров Иван Николаевич — Табаахырап // Таттинская межпоселенческая централизованная библиотечная система.
- 8 причин успеть посетить выставку «Иван Попов. Избранное» // Национальный художественный музей Республики Саха (Якутия).
Аатын үйэтитии
- Иван Попов диэн худуоһунньук мэтириэтин оҥорбут.
- Дьүлэй нэһилиэгин дьаһалтата олоҥхоһут дьиэтин уонна уҥуоҕун саҥардан биэрбиттэрэ.
- Туора Күөлгэ Иван Винокуров паамытынньыга турар[1].
Быһаарыылар
Литэрэтиирэ
- Березкин И. Г. Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ. — Дьокуускай, 1977.
- Илларионов В. В. Искусство якутских олонхосутов. — Дьокуускай, 1982.
- «Энциклопедия Якутии». — Якутск, 2000.