Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ардах

Ардах (нууч. До́ждь) — былыттан ортотунан 0,5-тэн 6-7 мм диэри диаметрдаах таммах буолан түһэр атмосфера сөҥүүлэрэ[1].

undefined
undefined
undefined

Кыра кээмэйдээх таммахтаах сөҥүүнү ибир самыыр[2] дэнэр. Диаметра 6-7 мм улахан таммахтар былыттан түһэллэригэр бытарыйаллар, онон күүстээх самыырга даҕаны таммах диаметра 6-7 мм улааппат. Ардах тэтимэ үксүгэр 0,25 мм/ч (ибир ардах) 100 мм/ч (самыыр) дылы буолар[1].

undefined
undefined

Хайдах үөскүүрэ

Ардах, үгэс курдук, (үксүн ардах араҥа уонна үрдүк араҥа) 0 °C намыһах температураҕа сойбут таммахтардаах уонна муус кристааллардаах булкаас былыттартан түһэр. Тэҥ температураҕа уу паара таммахтартан муус кристаалларынааҕар чиҥиирэ түргэн, онон уу таммахтарыгар холоотоххо, уу паарынан буолбакка, былыт кристаалларынан туолар, түмүгэр кристал ахсаана элбиир, бу кэмҥэ таммах паар буолан көтөн, аҕыйыыр. Бөдөҥөөн, ыйааһыннанан, кристаллар былыттан түһэллэр, таарыйа сойбут таммахтары тоҥорон, бэйэлэргэр сыһыаран илдьэ түһэллэр. Былыт алын өттүгэр эбэтэр анныгар 0 °C температуралаах араҥаларга киирэн, ууллаллар, ардах таммахтарыгар кубулуйаллар. Ардах үөскээһинигэр былыт таммахтара бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһоллоро оруола кыра.

Күн көтөн иһэр ардах таммахтарын сырдатар буоллаҕына, тустаах усулуобуйаҕа кустугу кэтээн көрүөххэ сөп.

Ардах өр түспэтэҕинэ кураан буолар.

Үөскүүр усулуобуйата

Ардах көстүү быһыытынан планеталар атмосфераларыгар чопчу температуралаах усулуобуйаҕа эрэ үөскүөн сөп. Сир уонна Титан (Сатурн аргыһа) маннык усулуобуйалаахтар. Ыйыллыбыт халлаан эттиктэрин атмосфералара хайа эмэ эттик икки эбэтэр үс агрегатнай турукка сылдьыан сөптөөх усулуобуйалаах. Сир атмосфератын алын араҥаларыгар уу үс агрегатнай турукка барытыгар сылдьар кыахтаах. Титаҥҥа метан ардаҕа түһэр, тоҕо диэтэххэ, кини атмосфератын усулуобуйатыгар метан убаҕас да, гаас да туруктаах буолуон сөп.

Ардах былыта үөскүүрэ

Ардах былыта уу паарынан туолан эрэр араас температуралаах салгын икки маассата буккустаҕына, эбэтэр сииктээх салгын сир ордук тымныы ньуурун таарыйдаҕына, эбэтэр үөһэ тахсар салгын сүүрээннэригэр үөскүүр. Бастакы түгэҥҥэ буккаас салгын сиигэ буккуһар салгыннардааҕар сииктээх буолар, оччотугар ардаҕа мөлтөхтүк эрээри, уһуннук түһүөн сөп. Маннык сиппэрэҥ ардахтар Европа дойдуларыгар күһүн уһаан-тэнийэн түһэллэр. Иккис биричиинэттэн ардах байҕал кытылыгар баар дойдуларга сыл тымныы өттүгэр муораттан үрэр тыалга элбэхтик түһэр. Өлгөм ардах сылаас сииктээх салгыннаах дойдуларга салгын өрө таҕыстаҕына түһэр. Атмосфера үөһээҥи, салгына аҕыйах араҥатыгар тахсан, салгын кэҥиир, тоҥор, уу паарынан туолар, ол быыһыгар сороҕо паар буолан көтөр. Маннык ардахтарга хайалар эҥиэлэринэн өрө тахсар салгынтан үөскүүр, ону тэҥэ циклоннар үөскүүр (барометрическай минимум) уобаластарыгар түһэр сөҥүүлэр сыһыаннаахтар.

undefined
undefined

Сөҥүү тарҕаныыта

Ардах уонна сөҥүү уопсайынан сир үрдүнэн уонна дьыл кэминэн тарҕанара килиимэккэ ураты суолталаах.

Эрэгийиэннэринэн

Сыл устата үгүс ардах далай үрдүлэринээҕи чуумпу балаһаҕа, пассаттар аҕалбыт сылаас уонна паарынан баай салгын өрө тахсарыттан түһэр. Атлантик далайын үрдүнэн чуумпу балаһа (экватор ардахтарын уобалаһа) сыл устата хоту эбэтэр соҕуруу с.к. 5° уонна х.к. 12° параллеллэрин икки ардыларынан сыҕарыйар. Манна ардах үксүн күнүс түһэр, оттон түүн халлаан үксүгэр халлар. Ол эрэн саамай элбэх сыллааҕы сөҥүү манна буолбакка, сииктээх тыал туруору үрдүк хайа сиһин көрсөр сиригэр түһэр. Бэртээхэй холобурунан Чэрапунджи, Кхаси хайаларын соҕуруу эниэтигэр, Бенгаал хомотун хоту өттүгэр түһэр самыыр буолуон сөп. Алта ый устата (муус устартан балаҕан ыйыгар диэри) манна соҕуруулуу-арҕаа муссон дэлби тэбэр; Индия байҕалыттан кэлэн, үрдүк температураҕа уу паарынан баай, Оттон Кхаси хайаларын Бенгаал хомотуттан араарар сииктээх, итии бадараан хаптал хайатын үрдүнэн ааһан, өссө байар. Хайалар эниэлэринэн кыратык өрө тахсан, тоҥон-хатан, элбэх сөҥүү түһэр. Черапунджаҕа сыл аайы (эбэтэр алта сылаас ый устата диэххэ сөп), ортотунан 11 777 мм ардах түһэр[3], ардахтаах сирдэргэ, Кхаси хайаларын соҕуруу эниэтин таһынан, өссө киирэллэр: Индостан соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Малабар биэрэгэ (кытылыгар сыл аайы 3000 мм тахса түһэр, оттон хайалар эниэлэригэр 6000 мм тахса сөҥүү түһэр), Амазонка дэхси сирдэрэ, Киин Америка сорҕото, Зонд уонна Молукк арыылара (1500 мм тахса).

Орто кэтирээһиннэргэ олус ардахтаах регионнар-Кытай улахан өттө уонна Япония бүттүүнэ. Ордук сөҥүүтэ суох сирдэр: Сахара, Калахари, Аравия, Ираан улахан өттө, Арал-Каспий намтала, Азия хайаларын улахан өттө, ис Австралия, Хотугу Уонна Соҕуруу Америка арҕаа хайалара, хотугу полушарие үрдүк кэтирээһиннэрэ, далайдарга пассат уобаластара. Ол биричиинэлэрэ тус-туспалар; ол курдук Сахараҕа Уонна Арал-Каспий намталга сыл улахан аҥаарыгар тыал хотуттан үрэр, соҕуруу хамсаан истэҕин аайы, сиигэ көтөр уонна ол иһин куурар; барометрическай алын кээмэйдэр манна сэдэхтик ааһаллар, ааһар да буоллахтарына, салгына кураанах буолан элбэх сөҥүү түспэт. Азия үрдүк сирдэрэ тыаллар аҕалбыт сииктэрин тас эниэлэригэр конденсациялыыр хайалардаах, ол эрэн ис өттүгэлэригэр кураанах тыаллар ааһаллар. Пассаттар, ордук итии дойдуларга сыҕарыйан, сыыйа итийэллэр, далайдар үрдүлэринэн бардахтарына, паарынан байаллар, ол эрээри ситэ сиигирбэттэр, онон кураанах тыаллар буолаллар. Кинилэргэ ардахтар, үксүгэр күүстээх силлиэ эрэ аастаҕына дохсун ардах буолан түһэллэр.

undefined

Сымнаһыар кэтирээһиннэргэ сөҥүү тарҕаныыта, сүрүннээн, циклоннар уонна антициклоннар (барометрическай минимумнар уонна максимумнар) хамсааһыннарын хайысхатынан уонна хатыланалларынан быһаарыллар. Бастакылар, урут этиллибитин курдук, улахан былыттаах, сөҥүүлээх; иккистэрэ — кураанах, ыраас күннээх-дьыллаах. Ону таһынан, уопсайынан, сир, уу уонна сис хайалар тарҕаныылара улахан сабыдыаллаах. Европаҕа ардах уобаластара үксүн циклону бары өттүнэн тулалыыллар, үксүн изобардаах концентрическай зоналар буолан. Ордук элбэх сөҥүү циклон бэйэтин чугаһыгар буолбакка, кини уобалаһын кыраныыссатыгар, 745—760 мм ртутнай остуолба изобардарын ыккардыларыгар, ону тэҥэ сүрүн циклон уобалаһыгар иккис түһүмэхтэр баалларын көрдөрөр изобардар томтоҕордоругар, үксүн бүтэһик соҕуруулуу — илин өттүгэр баар буолалларын көрдөрөргө түһэр. Иккис муҥутуур кыра түһүмэхтэргэ самыыр, этиҥнээх ардах салгын хамсааһыннара көстөллөр.

Арассыыйаҕа

Арассыыйаҕа сөҥүү, сүрүннээн, кыра Азияттан, Средиземнай, Хара байҕаллартан, оттон кыра өттө Хоту Атлантикаттан циклоннанан кэлэр[2]. Кинилэр олус тэҥэ суох тарҕаммыттар, уонна ордук улахан аралдьыһыы Кавказ хайаларын уҥуор-маҥаар өттүлэринэн көстөр: саамай элбэх сыллааҕы сөҥүү ахсаана Хара байҕал илин кытылыгар уонна Кавказка (2000 мм тахса), оттон саамай кыра сөҥүү — Каспий байҕал хотугу кытылыгар (сылга 200 мм диэри) тиксэр.

Арассыыйа Европалыы өттүн хотугулуу-арҕаа өттүгэр — чуолаан Санкт-Петербурга элбэх сөҥүү түһэр. Манна Хотугу Атлантика сииктээх салгын маассалара сабыдыаллыыллар. Воркута оройуонугар ардаҕа элбэх, онно сииктээх атлантик салгын маассалара Хотугу Ураал арҕаа эниэлэригэр тымныы арктическай маассалары кытта хардарыта сибээстэһэллэр. Ону тэҥэ Алтаай хайаларын хотугулуу-арҕаа эниэтигэр уонна Салаир томтор сирин кыйа элбэх сөҥүү түһэр.

Уһук Илиҥҥэ Сахалиҥҥа уонна Курил арыыларыгар элбэх сөҥүү түһэр.

Соҕурууҥҥу истиэп зонатыгар Калмыкияттан Алтаай кыраайыгар Кулундин дэхси сиригэр диэри сөҥүү тиийбэт. Бу уобаластар атлантик салгын маассаларыгар аһаҕас да буоллаллар — дэхси рельеф сөҥүүнү үөскэппэт. Алтайтан уонна Салаир томтор сириттэн илин диэки сииктээх салгын маассалара тиийбэттэриттэн сөҥүү эмиэ аҕыйах.

Уһук Илиҥҥэ сөҥүү тиийбэт буолуута кураанах сир Чуумпу далайтан арҕаа сытар буолан, салгын маассаларын атмосфера уопсай циркуляцията кыайан көһөрбөт. Манна сөҥүү муссонуҥу эрэ майгылаах.

Хотугу Муустаах байҕал кытылларыгар, арыыларыгар эмиэ сөҥүү аҕыйах, манна салгына тымныы буолан, уу паара аҕыйаҕа оруолу оонньуур.

Дьыл кэминэн

Сир үрдүнэн сөҥүү, уопсайынан, сыл устата олус тэҥэ суох тарҕаммыт. Манна муссон уобаластара (соҕуруу азия, илин азия, африка уонна австралия киэннэрэ) киирэллэр. Манна тымныы ыйдар усталарыгар кураанах тыаллаах, сөҥүү түспэт эбэтэр олус аҕыйахта түһэр; сылаас ыйдар, төттөрүтүн, олус ардахтаахтар. Манна орто кэтирээһиннэр соҕуруу өттүлэрэ (субтропическай дойдулар) эмиэ киирэллэр; манна сайын кураанах, оттон кыһын, саас уонна күһүн ардахтаах. Ити пассаттар полярнай кыраныыссаларыгар баар үрдүк атмосфера баттааһынын уобаластара хоту уонна соҕуруу диэки көһөллөрүттэн тахсар. Урукку Светка бу балаһа Месопотамияны, Ираны, Соҕуруу Кавказ илинин уонна Киин Азия алын сирдэрин хабар.

Орто кэтирээһиннэргэ сөҥүү-дьыл кэминэн сөҥүү түҥэтиллиитигэр уратыта соччо биллибэт. Европаҕа саамай элбэх сөҥүү түһэр: Норвегияҕа — балаҕан ыйыгар—ахсынньыга, Шотландияҕа уонна Фарер арыыларыгар — ахсынньыга—тохсунньуга, Швецияҕа — атырдьах ыйыгар, Данияҕа — атырдьах ыйыгар, Нидерландыга уонна хотугу Германияҕа—атырдьах ыйыгар, орто уонна соҕуруу Германияҕа — бэс ыйыгар — атырдьах ыйыгар, Бельгияҕа—балаҕан ыйыгар, арҕаа уонна хоту Францияҕа — алтынньыга — сэтинньигэ, соҕуруу Францияҕа уонна Италия улахан өттүгэр-алтынньыга, орто уонна илин Европаҕа — сайын, хотугу Швейцарияҕа — атырдьах ыйыгар, Австрияҕа, Венгрияҕа уонна Чехияҕа — бэс ыйыгар, арҕаа Германияҕа уонна Пиреней тумул арыытын соҕуруу өттүлэрэ — кыһын, ис хаптал хайаҕа — күһүн уонна саас, Балкаан тумул арыытыгар — кыһын уонна күһүн.

Арассыыйаҕа, уопсайынан, саамай элбэх сөҥүү сайын түһэр, бу орто кэтирээһин уратыта: ордук ардахтаах ыйа — бэс ыйа. Ол эрээри, муссоннай климаттаах Уһук Илиҥҥэ, сөҥүү күһүнүгэр, оттон Кавказ Хара байҕалын кытылыгар кыһын уонна саас түһэр.

Ардах таммахтара

Таммах түһүүтэ кыра таммах уу бөдөҥ таммахтарыгар холбоһон, эбэтэр уу таммахтара муус кристалыгар тоҥон хааллаҕына-Бу процесс Бержерон-Финдайзен процеһын быһыытынан биллэр. Үксүгэр салгын утарылаһыыта уу таммахтарын былыкка ыйанан хаалалларыгар күһэйэр. Салгын турбулентноһа үөскээтэҕинэ, уу кыра таммахтара харсыһан улааталлар. Бу бөдөҥ уу таммахтара аллараа түһэллэр, салгыы холбоһоллор, онон таммахтар салгын утарылаһыытын туораан, ардах буолан түһэллэр. Ордук элбэхтик холбоһуу уу тоҥор туочукатыттан үрдүк температуралаах былыттарга буолар[4] Муус кристаллара сөптөөх маассаны ылан уу тоҥор точкатыттан намыһах температуралаах былыттарга аллараа түһэллэр. Быраабыла курдук, муус кристалларын ыйааһына уу таммахтарын ардах түһүөн иннинээҕи ыйааһыннарынааҕар элбэх буолуохтаах. Бу процесс температураттан тутулуктаах, тоҕо диэтэххэ, олус сойутуллубут уу таммахтара уу тоҥор точкатыттан намыһах былыттарга эрэ бааллар. Ону таһынан былыт уонна сир икки ардыларыгар температура араастаһыыта улахан буолан, бу муус кристаллара түһэн иһэн ирэн, ардах буолан хаалыахтарын сөп[5].

undefined

Ардах таммахтара 0,1-тэн 6-7 мм-га диэри кээмэйдээхтэр — орто диаметра, онтон аһара бардахтарына, үгэс курдук арахсаллар. Кыра таммахтарын былыт таммаҕа диэн ааттыыллар, көрүҥэ сфера буолар. Таммах кээмэйэ эбиллэн истэҕинэ, утары салгын сүүрүгүн баттааһыныттан формата көнөн иһэр. Ардах улахан таммаҕа аллараа өттө хаптаҕай буолар. Олус бөдөҥ таммахтар парашют көрүҥнээхтэр[6]. Тарҕаммыт санааны утаран, кинилэр көрүҥнэрэ букатын харах уутугар майгыннаабат[7]. Сир үрдүгэр саамай улахан ардах таммахтара Бразилияҕа уонна Маршалл арыыларыгар 2004 сыллаахха бэлиэтэммиттэрэ — сорохторо 10 мм диаметрга тиийбиттэрэ. Кинилэр улахан кээмэйдэрэ улахан буруо чаастарыгар конденсат үөскээһининэн эбэтэр салгыҥҥа улахан концентрациялаах таммахтар икки ардыларыгар охсуһууларынан быһаарыллар[8].??? Ардах тэтимэ уонна уһуна, үгэс курдук, төттөрү пропорциональнай, ол эбэтэр үрдүк тэтимнээх ардах кылгас кэмнээх буолуон сөп, оттон мөлтөх сөҥүү уһуна өр буолуон сөп[9][10]. Тобурахтан ууллар ардах таммахтара, үгэс курдук, атыттартан улахан. Муора таһымыгар 0,5 мм диаметрдаах, тыала суох ардах таммахтарын түһүүтүн түргэнэ 2 м/с, оттон 5 мм диаметрдаах таммахтар 9 м/с түргэннээхтэр[11]. Ардах таммахтарын ууга түһэр дорҕооно уу анныгар халбаҥныыр салгын хабахтарыттан үөскүүр[12][13].

Кислотнай ардахтар

  • Нуорма ардах кислотноһа pH 5,6. Аһыы ардах намыһах. Уу рH 5,5 аһыйыытыгар уу түгэҕин туһалаах бактериялара өлөллөр, оттон pH 4,5-гэ балык барыта, уу-хонуу харамайдара уонна үөн-көйүүр үксэ өлөр.

Аһыы ардах промышленнай тэрилтэлэр баар үгүс эрэгийиэннэргэ улахан кыһалҕа буолар, тоҕо диэтэргин бу тэрилтэлэр атмосфераҕа араас кислоталары, ол иһигэр күүстээх азотнай уонна сернай кислоталары таһаараллар, онтон сылтаан кислотнай ардах түһэр .

Ардах көрүҥнэрэ уонна ааттара

  • Тэллэй ардаҕа — тэллэй үүнэр кэмигэр күн сырдыгар намыһах былыттан түһэр, бытархай ардах.
  • Күннээх ардах — күн сырдыгар көстүбэт былыттан түһэр ардах; Арассыыйаҕа маннык ардах туһунан оонньоон этэллэр: «Ыраахтааҕы кыыһа ытыыр», дьоппуоннар — «Саһыл ойоҕо кэргэнин дьиэтигэр барар»[14] дииллэр.
  • Этиҥнээх ардах (этиҥнээх ардах).
  • Тобурахтаах ардах (тобурах).
  • Хаардаах ардах (хаар ардаҕа).
  • Кутуу ардах.
  • Самыыр (силлиэ ардах).
  • Сиппэрэҥ ардах (ибиир).
  • Болоһо ардах (балаһанан барар).
  • Хонуктаах ардах.
  • Быстах ардах.
  • Муссон ардаҕа.

Ону тэҥэ таас, хаан, хара, араҕас, үүт курдук, эбиэс бурдуктарыттан, оруос, сэбирдэх, сибэкки, үөн-көйүүр, баҕа уонна балык ардах экзотическай көрүҥнэрэ бааллар.

Култуураҕа уонна хаһаайыстыбаҕа ардах

Дьон-сэргэ ардахха сыһыана аан дойду үрдүнэн араас. Европа курдук орто климаттаах эрэгийиэннэргэ ардах курус дэгэттээх: «Кини мин сүрэхпэр куорат ардаҕын курдук ытыыр» — диэн Поль Верлен суруйар, оттон күн үөрүүнү кытта ситимнээх[15]. Маныаха эбии, үгэс буолбут-пессимистическай көрүүлэр ардахтаахха сороҕор сири-уоту (быйаҥы, ырааһы) эбэтэр эстетическэй иэйиини кытта сибээстээх үчүгэй суолталарынан солбуллаллар.

undefined
undefined

Кураайы оройуоннарга — холобур, Африка, Индия[16] , Чугас Илин сорох чаастарыгар (чуолаан, Библияҕа эмиэ бэлиэтэммит) — ардах алгыс быһыытынан ааҕыллар уонна өрө көтөҕүллүүнү[17] үөскэтэр, тоҕо диэтэххэ, кэмигэр сөҥүү иһэр уонна ууну тарҕатыы ардах түһүүтүттэн тутулуктаах регионнарга принципиальнай экономическай суолталаах. Ботсванаҕа, сэтсван тылыгар, «ардах» — «пула» диэн тыл бу кураан дойдуга сөҥүү оруолун билинэр национальнай валюта аатын быһыытынан туттуллар[18].

Үгүс культураларга ардахтан харыстанар ньымалар (кууркалар, плащтар, зонтар) баар буоллулар, уонна дренаж системалара (хотооллор, халдьыылар, ханааллар, ханаабалар) оҥоһулуннулар. Сөҥүү сылы быһа эбэтэр сезонунан элбэхтэ түһэр сиригэр (муссоннар) дьон уу хоппот дьиэтин тутталлар[19].

Элбэх киһи ардах кэмигэр уонна ардах кэнниттэн тута тахсар сыты сөбүлүүр. Ардах сыта 3 компонеҥҥа олоҕурар. «Петрикор» диэн сыт төрдө үүнээйи арыыта буолар, буорга иҥэр, онтон ардах кэмигэр салгыҥҥа тахсар[20]. Ардах сыын үөскэтэр атын реакциялар — буор бактерияларын химическэй эттиктэрэ босхолонор уонна этиҥнээх ардах кэмигэр озон тахсар[21].
Этиҥнээх ардах кэмигэр чаҕылҕан атмосфераҕа кислород уонна азот молекулаларын үлтүрүтэр, оттон олор, бастатан туран, азот оксидыгар кубулуйаллар. Бу эттик салгын атын химическэй компоненнарын кытта хардарыта сибээстэһэр, оттон босхоломмут кислород атомнара ол түмүгэр озон (O3) — сытыы сыттаах үс атомнаах кислород үөскүүр, ол да буоллар үгүс дьон сөбүлүүр. Ким эрэ ардах сытын кэлэр диир буоллаҕына, ол чугаһаан иһэр ардах тыала озон сытын аҕаларын туһунан этэр[22].

Ардах уута, биллэн турар, былыр-былыргыттан тыа хаһаайыстыбатыгар туһаны аҕалан от үүнүүтүгэр көмөлөспүтэ, онон сири оҥорооччу да, сүөһү иитэр да омуктар уйгулара киниттэн тутулуктаах этэ. Ардаҕы салайар таҥаралар уонна иччилэр, ону таһынан ардаҕы ыҥырарга эбэтэр тохтоторго туттуллар алгыстар (ыҥырыылар) тахсыбыттара. Үгүс культураларга кураан кэмигэр толоруллар ардаҕы ыҥырыы анал сиэрэ-туома толоруллар.

Ардах уута эмиэ иһэр уонна хаһаайыстыбаннай сыаллаах иһиккэ хомуллар этэ. Билигин ардах аһыйыыта, быыллаах буолара аан дойду промышленнай регионнарыгар ардах уутун иһэр ууга туттуу доруобуйаҕа кутталлааҕын иһин, сорох сирдэргэ бу ууну билигин да аска тутталлар.

Урбанизация мэлдьи ардах сүүрүгүн туоратыы факторын учуоттуур. Куораттарга кырыс ардахтаан түһэр уу иҥэринэрин мэһэйдиир искусственнай бүрүөһүн анныгар кистэммит, ол эбэтэр ууну сүөкээһин, туоратыы систиэмэлэрин оҥорууну эрэйэр, атыннык эттэххэ, сайдыбатах инфраструктуралаах куорат ууга барар куттала улаатар, дьиэ акылааттарын сууйар, подваллары уонна сир аннынааҕы туорааһыннары уу ылыан сөп. Ол курдук, Нью-Йорк метротугар ардах уута халыйбатын туһугар, 2012 сылга хас мүнүүтэ аайы 2,5 тыһыынча лиитэрэ кэриҥэ ууну таһаарар 753 помпа үлэлээбитэ. Вашингтоҥҥа, Лондоҥҥа уонна Москваҕа метро туннеллара өссө дириҥник сыталлар, ардах үөскээбит сүүрүктэриттэн ноҕоруусканы улаатыннарар[23].

Сурукка бэлиэтэммит сорох уһун ардахтар

Сайылыкка

  • 1209 сыллаахха Арҕаа Европаҕа ардах ыам ыйын 20 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр диэри салҕаммыт.
  • 1228 сыллаахха Новгород сиригэр атырдьах ыйын 6 күнүттэн ахсынньы 6 күнүгэр диэри ардах түспүт.
  • 1230 сыллаахха Нуучча сиригэр кулун тутар 25 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри күүстээх ардаабыт
  • 1601 сыллаахха арҕаа нуучча сиригэр 12 нэдиэлэ устата ардах түспүт.
  • 1707 сыллаахха билиҥҥи Украина сиригэр ыам ыйыгар, бэс ыйыгар уонна от ыйыгар ардах тохтооботох.
  • 1721 сыллаахха киин Арассыыйаҕа ыам ыйыттан сэтинньигэ диэри «ураты уһун ардах» бэлиэтэммит[24].

Ардах астрономияҕа

Сир атмосфератыгар киирэригэр метеордар халҕаһалара сулус ардаҕа, эбэтэр сулус түһүүтэ диэн ааттанар. Метеориттар түһүүлэрэ метеорит ардаҕа (тимир, таас, уот ардаҕа) диэн ааттанар. Урукку кэмнэргэ метеор уонна метеорит ардаҕын бэйэ-бэйэлэрин араарбаттара, ол иһин икки көстүүнү уоттаах ардах диэн ааттыыллара.

Атын халлаан эттиктэригэр ардах

Ардах көстүү быһыытынан Сиргэ эрэ түһэр буолбатах, атын планеталарга эмиэ түһүөн сөп. Ардах састааба уонна майгыта планета атмосфератын усулуобуйатыттан уонна састаабыттан тутулуктаах.

  • Венераҕа хлор уонна фтор холбоһуктара булкаастаах сүнньүнэн сернай кислотаттан турар ардахтар түһэллэр, ол гынан баран, сир үрдүгэр тиийбэттэр, атмосфера аллараа араҥатыгар үрдүк температураттан паараланаллар (ардах маннык арааһа вирга диэн ааттанар)[25].
  • Урут Марска уу ардаҕа түһэр эбит[26].
  • Сатурн аргыһыгар Титаҥҥа мэлдьи метан ардаҕа түһэр. Ол туһунан дааннайдар «Кассини-Гюйгенс» миссиятын кэмигэр бигэргэммиттэрэ[27].
  • Газ гиганнар атмосфераларыгар араас эттик ардаҕа түһэр кыахтааҕын, ону таһынан атмосфералар аллараа араҥаларыгар убаҕас неонтан сөҥүү туһунан иһитиннэриилэр бааллар[28][29].
  • Олгуйдаах сулустар бөлөхтөрүгэр OLLE-TR-56b экзопланетаҕа тимир самыыр туһунан иһитиннэриилэр бааллар[30].

Галерея

Күүстээх ардах
Эстония Мустла бөһүөлэгэ ардахха

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Дождь // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2017.
  2. ↑ 1 2 Дожди, какими мы их видим.... Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  3. ↑ Климатограмма. Черапунджи. klimadiagramme.de. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  4. ↑ Glossary of Meteorology. Warm Rain Process (англ.). American Meteorological Society. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  5. ↑ Paul Sirvatka. Cloud Physics: Collision/Coalescence; The Bergeron Process (англ.). College of DuPage (2003). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  6. ↑ Alistair B. Fraser. Bad Meteorology: Raindrops are shaped like teardrops. (англ.). Pennsylvania State University (15 Тохсунньу 2003). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026. Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2012 года.
  7. ↑ United States Geological Survey. Are raindrops tear shaped? (англ.). United States Department of the Interior (2009). Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  8. ↑ Paul Rincon. Monster raindrops delight experts(ааҥл.), British Broadcasting Company (16 July 2004). [ Архыыптаммыт] 2019, Ахсынньы 21 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 3 Олунньу 2026.
  9. ↑ Oguntoyinbo J.S., Akintola F.O. Rainstorm characteristics affecting water availability for agriculture. Hamburg Symposium, 1983, Hydrology of Humid Tropical Regions. Сигэнии күнэ: 4 Олунньу 2026.
  10. ↑ Robert A. Houze Jr. Stratiform Precipitation in Regions of Convection: A Meteorological Paradox?(ааҥл.) // Bulletin of the American Meteorological Society : journal. — 1997. — October (vol. 78, no. 10). — P. 2179—2196. — ISSN 1520-0477. — DOI:10.1175/1520-0477(1997)078<2179:SPIROC>2.0.CO;2. — Bibcode: 1997BAMS...78.2179H.
  11. ↑ Norman W. Junker. An ingredients based methodology for forecasting precipitation associated with MCS’s (англ.). Hydrometeorological Prediction Center (2008). Сигэнии күнэ: 4 Олунньу 2026.
  12. ↑ A Prosperetti, H N Oguz. The Impact of Drops on Liquid Surfaces and the Underwater Noise of Rain (en-US) // Annual Review of Fluid Mechanics. — 1993-01. — Т. 25, вып. 1. — С. 577–602. — ISSN 1545-4479&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0066-4189, 1545-4479. — DOI:10.1146/annurev.fl.25.010193.003045.
  13. ↑ Ryan C. Rankin. Bubble Resonance (англ.). The Physics of Bubbles, Antibubbles, and all That (June 2005). Сигэнии күнэ: 4 Олунньу 2026. Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2012 года.
  14. ↑ лорд Митфорд, Алджернон Легенды о самураях: традиции Старой Японии. — М.: Центрполиграф, 2010. — С. 220. — ISBN 978-5-227-02180-9
  15. ↑ A. G. Barnston. The effect of weather on mood, productivity, and frequency of emotional crisis in a temperate continental climate(ааҥл.) // International Journal of Biometeorology : journal. — 1986. — 10 December (vol. 32, no. 4). — P. 134—143. — DOI:10.1007/BF01044907. — Bibcode: 1988IJBm...32..134B.
  16. ↑ Sudden spell of rain lifts mood in Delhi (англ.). www.webcitation.org. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  17. ↑ Darryl Jensen. Мнение: дождь поднимает настроение фермерам и садоводам Бей-оф-Пленти (англ.). Bay of Plenty Times (12 Муус устар 2019). Сигэнии күнэ: 5 Муус устар 2026. Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2012 года.
  18. ↑ Robyn Cox. Glossary of Setswana and Other Words (англ.) (2007). Сигэнии күнэ: 4 Олунньу 2026.
  19. ↑ Stormwater Effects Handbook: A Toolbox for Watershed Managers, Scientists, and Engineers | Request PDF (англ.). ResearchGate. Сигэнии күнэ: 5 Олунньу 2026.
  20. ↑ Bear, I.J.; R.G. Thomas. Nature of argillaceous odour(ааҥл.) // Nature : journal. — 1964. — March (vol. 201, no. 4923). — P. 993—995. — DOI:10.1038/201993a0. — Bibcode: 1964Natur.201..993B.
  21. ↑ Учёные объяснили, почему людям нравится запах дождя. Сигэнии күнэ: 5 Олунньу 2026. Архивировано 13 Олунньу 2015 года.
  22. ↑ Yuhas, Daisy. Storm Scents: It's True, You Can Smell Oncoming Summer Rain: Researchers have teased out the aromas associated with a rainstorm and deciphered the olfactory messages they convey (18 От ыйын 2012). Архыыптаммыт 2014, Тохсунньу 13 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 5 Олунньу 2026.
  23. ↑ Алан Вейсман «Земля без людей», — М.: Эксмо, 2012, С. 35-36, ISBN 978-5-699-52979-7
  24. ↑ Е. П. Борисенков, В. М. Пасецкий «Тысячелетняя летопись необычайных явлений природы», — М.: Мысль, 1988, С. 261—353. ISBN 5-244-00212-0
  25. ↑ Paul Rincon. Planet Venus: Earth's 'evil twin'(ааҥл.), BBC News (7 November 2005). Сигэнии күнэ: 5 Олунньу 2026.
  26. ↑ На Марсе шли дожди, Мембрана.ру. Сигэнии күнэ: 5 Олунньу 2026.
  27. ↑ Дожди на Титане. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 5 Олунньу 2026.
  28. ↑ Nicholas Dobson. Highlights - Galileo Mission - Atmospheric Experiments Laboratory - NASA GSFC. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 5 Олунньу 2026.
  29. ↑ Katharina Lodders. Jupiter Formed with More Tar than Ice(ааҥл.) // The Astrophysical Journal. — 2004-08-10. — Vol. 611, iss. 1. — P. 587–597. — ISSN 1538-4357&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 0004-637X, 1538-4357. — DOI:10.1086/421970.
  30. ↑ Гарвардский университет|Harvard University and Смитсоновский институт|Smithsonian Institution. New World of Iron Rain(ааҥл.) // Astrobiology Magazine : magazine. — 2003. — 8 January.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар