Толль Эдуард Васильевич

Остзей ниэмэстэриттэн төрүттээх, барон титуллаах этэ. 1858 сыл кулун тутар 2 (14) күнүгэп Ревель (билигин Таллинн) куоракка төрөөбүтэ. Онно оскуоланы бүтэрбитэ. Фон Толль — Миддендорфтар дьиэ кэргэннэрин чугас аймаҕа, биир бэрэстэбиитэлэ Э. Толль учуутала, академик А. Ф. Миддендорф этэ^[6].

Дьиэ кэргэн аҕалара өлбүтүн кэннэ 1872 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту куоракка) көспүтэ, Эдуард онно Дерпт университетын естественно-историческай факультетыгар киирбитэ. Минералогияны, геологияны, ботаниканы, зоологияны, медицинэни үөрэппитэ.

Бастакы эспэдииссийэтигэр Хотугу Африка кытылын таһыгар сылдьыбыта. Алжир уонна Балеар арыыларын фаунатын, флоратын, геологиятын үөрэппитэ. Төннөн баран Дерптка зоологияҕа кандидат диссертациятын көмүскээбитэ, университекка хаалларыллыбыта.

1889—1896 сыллаахтарга — Императорскай Санкт-Петербургтааҕы Билимнэр академияларын билим харайааччыта^[7].

Толль үлэтин аатырбыт полярник А. А. Бунге сэргээбитэ. Саҥа Сибиир арыыларыгар эспэдииссийэҕэ ыҥырбыта. 1885 сыл кулун тутарыгар уонна муус устарыгар Дьааҥы өрүс устун 400 километры устан Толль Верхоянскайга кэлбитэ. Матырыйаал хомуйан баран Хаһаачыйаҕа төннүбүтэ онтон Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийбитэ.

1899 сыллаахха С. О. Макаров салалтатынан «Ермак» диэн ледокол Шпицберген кытылыгар айаҥҥа кыттыбыта.

1899 сыллаахха саҥа экспедицияны тэрийэн саҕалаабыта, ол сыала-соруга Хотугу Муустаах далай Кара уонна Илиҥҥи Сибиир байҕалларыгар баар байҕал сүүрээннэрин чинчийии, Арктика бу чааһыгар баар арыылары чинчийии уонна саҥа арыылары көрдөөһүн, ситиһиилээх буоллаҕына, «улахан континенты» («Арктида», Санников сирэ^[ru]) арыйыы, онно Толль баарын бигэтик итэҕэйэр этэ.

Экспедиции кыттааччылара «Заря» шхунаҕа.
Үөһээҥҥи эрээккэ: 3 хаҥас Э. Толльтан үөһээ — А. Колчак. Иккис эрээт: Н. Н. Коломейцев, Ф. А. Матисен, Э. В. Толль, Г. Вальтер экспедиция дуоктара (7), астроном Ф. Зееберг (6), зоолог Бялыницкий (5).

1900 сыллаахха бэс ыйын 8 (21) күнүгэр «Заря» диэн яхта Санкт-Петербургтан дьаакырдан уһуллан, Скандинавия тумул арыытын эргийэн, Баренц уонна Кара муораларын устун ааспыта. 1900 сыллаахха балаҕан ыйын 13 (26) күнүгэр Таймыыр силбэһиитигэр кыстыы олохсуйбута^[8].

1901 сыл сайыныгар эспэдииссийэ Таймыры чинчийэн иккис кыстыгы олохсуйбута.

1902 сыл ыам ыйыгар Беннет арыытыгар (Де-Лонг арыыларыттан биирдэстэрэ) сыарҕанан уонна оҥочонон айанныырга бэлэмнэнии саҕаламмыта, онтон 1902 сыл от ыйын 5 күнүгэр Э. Толль астроном Фридрих Зееберг уонна түүлээх атыыһыттар Василий Горохов уонна Николай Дьяконовтыын «Заряны» хаалларбыттара.

«Заря» икки ыйынан Беннет арыытыгар чугаһыахтаах этэ. От ыйын 13 күнүгэр Е. Толль партията Саҥа Сибиир арыытыгар Высокий мыска ыт сыарҕанан тиийбитэ. Атырдьах ыйын 3 күнүгэр байдараларынан Беннет арыытыгар тиийбиттэрэ.

Ыарахан муус усулуобуйатыттан сылтаан, «Заря» Беннет арыытыгар кэмигэр чугаһаабатаҕа уонна улахан хоромньуну ылбыта, онон салгыы уунан айанныыр кыах суох буолбута. 1902 балаҕан ыйыгар шхуна хапытаана лейтенант Матисэн хараабылы Тиксии бухтатыгар илдьэргэ күһэллибитэ.

1903 сыллаахха лейтенант Колчак салайааччылаах көрдүүр эспэдииссийэ Беннет арыытыгар Толль лааҕырын, дневниктарын уонна да атын матырыйааллары булбута. Биллэн турар, Толль бөлөҕө, Заряны кэтэспэккэ, туспа соҕуруу материк диэки көһөргө быһаарыммыттара, ол гынан баран бу түөрт киһи салгыы суола-ииһэ булуллубатаҕа.

Кини кэриэс тылынан, Эдуард Толль дневниктара огдообото Эммелина Толльга биэриллибиттэрэ. Кини ону 1909 сыллаахха Берлиҥҥэ таһаарбыта.

1959 сыллаахха дневниктар ниэмэс тылыттан нуучча тылыгар тылбаастанан «Плавание на яхте „Заря“» диэн ааттаах кылгатыллыбыт көрүҥүнэн бэчээттэммиттэрэ^[9].

1893 сыллаахха Кара байҕал хомото Э. В. Толль чиэһигэр ааттаммыта^[10].

1913 сыллаахха Оскар Иден-Целлер уонна 1928 сыллаахха Арассыыйа полярнай экспедицията Котельнай арыыга Толльга мемориальнай дуоскалары туруорбуттара^[11].

Э. В. Толль чиэһигэр маннык хараабыллар ааттаммыттара:

• 1972 — «Эдуард Толль» диэн чинчийэр гидрографическай судно (г/с)^[12] (2010 сыллаахха үлэттэн уһуллубута).
• 2017 — Сабетта пордуттан гааһы тиэрдэргэ СПГ «Eduard Toll» тиэйэр суудуна туттуллубута. «Эдуард Толль» диэн чинчийэр гидрографическай судно 1972 сылтан 2007 сылга диэри далай уутугар устубута, онтон 2017 сыллаахха саҥа судно «Eduard Toll» солбуйбута, «Ямал СПГ» хампаанньата, Сабетта порта (Аargusmedia, 11.12.2019).

Э. В. Толль аатынан икки минерал ааттаммыта:

• Эдтоллит (edtollite) [K2NaCu5Fe3+O2(AsO4)4].
• Алюмоэдтоллит (alumoedtollite) [K2NaCu5AlO2(AsO4)4]^[13].

Э. В. Толль чиэһигэр сиртэн хостонор организмнар ааттаммыттара^[14]:

Геологияҕа уонна географияҕа билим үлэлэр ааптара^[15], ол истэригэр монографиялар:

• Toll E. Reise nach den neusibirischen Inseln // Globus. 1888. Bd. 53. N 15. S. 225—228.
• Toll E. Die paläozoischen Versteinerungen der Neusibirischen Insel Kotelny. St.-Ptp.: Verl. Akad. Wis., 1890. 56 S.
• Толль Э. В. Экспедиция Академии наук 1893 г. на Ново-Сибирские острова и побережье Ледовитого океана. СПб.: А. С. Суворин, 1894. — 17 с.
• Толль Э. В. Ископаемые ледники Ново-Сибирских островов, их отношение к трупам мамонтов и к ледниковому периоду: На основании работ двух экспедиций, снаряженных Акад. наук в 1885—1886 и в 1893 годах. СПб.: ИАН, 1897. 137 с.
• Толль Э. В. Очерк геологии Ново-Сибирских островов и важнейшие задачи исследования полярных стран. СПб.: ИАН, 1899. — 24 с.
• Toll E. Die fossilen Eislager und ihre Beziehungen zu den Mammuthleichen / Von baron Eduard v. Toll // Mém. de l’Acad. Imp. des scien. de St.-Pétersbourg. VII sér. T. XLII. N. 13. — St.-Pétersbourg, 1895. — 88 S.
• Toll E. Beiträge zur Kenntniss des Sibirischen Cambriums. I. 1899. IV, 57 S.
• Toll E. Die russische Polarfahrt der Sarja 1900/02. Aus den hinterlassenen Tagebuchern / Hrsg. v. Emmy von Toll. Berlin, 1909. 635 s.; Плавание на яхте «Заря» / Перевод с нем. М.: Географгиз, 1959. 340 с.

• Виттенбург П. В. Жизнь и научная деятельность Э. В. Толля / Шведе Е. Е.. — М.; Л.: Издательство АН СССР, 1960. — 246 с. — 1700 экз.
• Врангель Ф. Ф. Русская полярная экспедиция — типография Императорской Академии наук, 1900 — 28 с., 3 л. ил., карт., портр.
• Русские мореплаватели / Под ред. В. С. Лупача. — М.: Воениздат, 1953. — 672 с.
• Ципоруха М. И. Первопроходцы. Русские имена на карте Евразии. — М.: Энас-Книга, 2012. — 352 с. — Серия «О чём умолчали учебники». — ISBN 978-5-91921-130-3

Ыстатыйалар:

• Бурлак В. Н. Сквозь «дым Млечного Пути» // Бурлак В. Н. Хождение к морям студеным. — М.: АиФ Принт, 2004. — ISBN 5-94736-053-5.
• Врангель Ф. Ф. Русская полярная экспедиция // Записки по гидрографии. — 1900. — Вып. XXII. — С. 111.
• Катин-Ярцев В. Н. На Крайний Север. В Русской полярной экспедиции барона Э. В. Толля // Мир Божий. — 1904. — № 2 Ч. 2. — С. 93.
• Колчак А. В. Последняя экспедиция на остров Беннетта, снаряженная Императорской Академией Наук для поисков барона Толля // Известия Императорского Русского Географического Общества. — СПб.: Тип. М. Стасюлевича, 1906. — Т. 42, вып. 2.
• Коломейцев Н. Н. Русская полярная экспедиция под начальством барона Толля // Известия Императорского Русского географического общества. — Т. XXXVIII, вып. 3.
• Матисен Ф. А. Краткий обзор плавания яхты Русской полярной экспедиции «Заря» в навигацию 1901 г. // Известия Императорской Академии наук. — 1902. — Т. 16, № 5.
• Непомнящий Н. Н., Низовский А. Ю. Загадки пропавших экспедиций. — М.: Вече, 2003. — 384 с.: ил. — Серия «Великие тайны». — ISBN 5-7838-1308-7
• Оноприенко В. И. Его звала Земля Санникова. К 150-летию со дня рождения Э. В. Толля // Вестник РАН. 2007. № 11. С. 1026—1032.
• Полярная экспедиция барона Э. В. Толля // Сибирская торговая газета. № 210. 22 сентября 1901 года. Тюмень.
• Полярная экспедиция барона Толля // Сибирская торговая газета. № 276. 14 декабря 1901 года. Тюмень.