Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эҥсиэли хочото

Эҥсиэли (нууч. Энсиэли) — Саха сирин ортоку намталын иһинэн, Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар сытар хочо[1]. Туймаада уонна Эркээни хочолорун кытта Саха сирин үс сүрүн хочолоро буолаллар[2][3][4].

Географията

Саха сирин киин өттүгэр, Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар, Туймаадаттан хоту диэки сытар. Сирэ намталлаах, дэхси.

Нам улууһун административнай бас билиитигэр киирсэр, ол эрэн улуус өрүс уҥуор сытар Арбын, Көбөкөн уонна Иккис Хомустаах нэһилиэктэрэ хочоҕо киирбэттэр.

Хочоҕо кварцевай кумах, тутуу матырыйааллара (суглинок (нууч.) (сах., кумах) хостонор сирдэрдээх.

Үс хочоттон ордук улахан иэннээх хочо буолар — 478 км².

Тохсунньутааҕы орто температурата −42 °C, от ыйын орто температурата +17…+18 °С[5][4].

Устуоруйата

Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, намнар өбүгэлэрэ Эҥсиэли диэн ааттаах эбиттэр — Омоҕой Баай ууһун төрүттээбит Енгасали диэн дьахтар аатынан. Оттон Э. К. Пекарскай суруйуутунан, «Эҥсии — уу охсуута, туохха эрэ охсуллуутта»; -ли сыһыарыы монгол тылыттан киирии. Монгол тылыгар туохха эрэ туһаайыллыбыт диэн суолталаах, оттон бурят тылыгар аат тыллартан уонна туохтуурдартан киһи аатын үөскэтэр. Өлүөнэ өрүс хочо туруору кытылыгар кэлэн охсуллар буолан, бу хочону Эҥсиэли диэн ааттаабыттар[6][4].

Номоххо кэпсэнэринэн, манна Омоҕой Баай сыдьааннарыттан Нам улууһа төрүттэммит.

Нам уонна Үөдэй сахаларын ортотугар XVII үйэҕэ биэрэпис ыытыллыбытынан, сүөһү иитиитэ олохтоохтор мэлдьитин дьарыктанар салааларын быһыытынан бэлиэтэммит. 1804 сылга диэри манна сири оҥоруу суоҕун кэриэтэ эбит. 1805 сылтан уобаластааҕы былаас бурдук ыһыытын күүһүнэн киллэрэргэ быһаарыы ылбыт. Сахалар 1830—1837 сыллартан бурдук ыһыытынан дьарыктанан барбыттара биллэр.

Хочо сиригэр-уотугар Нам улууһа билиҥҥи кыраныыссатынан 1930 сыллаахха тэриллибит[7].

Гидрологическай туруга

Эҥсиэли - Өлүөнэ өрүс хочото. Өлүөнэ салаалара – Алдан, Кэнкэмэ өрүстэр, Алдан салаата Тумара үрэх хочо сиринэн-уотунан ааһаллар. Маны таһынан, бөдөҥ күөллэр бааллар: Үрүҥ күөл, Бөрө күөлэ, Дэбигэ, Кыдыйы, Улахан Түгэнэ.

Халааннааһын

Халаан уута үксүн ыам ыйын иккис аҥарыгар кэлэр[8]. Халааннааһын күүһэ, кээмэйэ сыл аайы атын-атын буолар. Холобур, 2024 сыл ыам ыйыгар Нам улууһугар (ол эбэтэр Эҥсиэли хочотугар) федеральнай масштабтаах ыксаллаах быһыы-майгы (ЧС) биллэриллибит. Ол сыллааҕы халаан уута кэлиҥҥи сылларга саамай алдьатыылааҕынан билиниллибит (2010, 2014 сыллардаах ууга барыы хорумньуларын баһыйан)[9].

2024 сыллаахха халаан уута 16 нэһилиэнньэлээх пуун ууга барбыт. Уу оннооҕор урут хаһан да халааннаабатах сэлиэнньэлэргэ киирбит. Икки сэлиэнньэ — Графскай Биэрэк уонна Хатырык — уу анныгар бүүс-бүтүннүү барбыттар. Улууска барыта 2,5 тыһыынчаттан тахса киһи эмсэҕэлээбит. Сүрүн төрүөтүнэн Өлүөнэҕэ уу таһыма түргэнник өрө тахсан, ыам ыйын 18 күнүгэр Графскай Биэрэк сэлиэнньэ таһыгар дамба тоҕо барыыта буолбут . Ол түмүгэр 1000-тан тахса олорор дьиэ уонна тиэргэн ууга барбыт. 500-тэн тахса ынах сүөһү уонна сылгы ууга былдьаммыттар. 4000 гектар кэриҥэ ыһар сир ууга барбыт. Транспорт, коммунальнай уонна социальнай инфраструктура эбийиэктэрэ алдьаммыттар. Улуус үрдүнэн уопсай хоромньу быһа холоон 2 млрд солк. сыаналаммыт[10].

Айылҕа харыстабыла

Хочо улахан аҥара - тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар сирдэр, ол эрээри тыытыллыбатах айылҕа,  оннунан хаалбыт экосистемалар эмиэ бааллар. Ол курдук, Үрүҥ күөл – эрэгийиэннээҕи суолталаах ордук харыстанар айылҕа сирэ. Бу күөл Нам сэлиэнньэтиттэн 73 км хоту диэки сытар, күөл ньуурун иэнэ 18 км 2, уһуна 7,8 км, кэтитэ 3,4 км. Күөлү харыстыыр сыалтан 200 миэтэрэ кэтиттээх ууну харыстыыр зона олохтоммут[11].

Күөлү тулалыыр сир «Үрүҥ күөл» диэн ресурса резерватынан билиниллибит, онно көтөн кэлэр кус-хаас, үөскүүр кыыл-сүөл, үүнэр үүнээйи харыстабылыгар үлэ ыыттыллар.

Резерват сиригэр айылҕа эбийиэктэрин харыстыыр усулуобуйалары тутуһан туран төрүт дьарыктарынан дьарыктаныахха сөп: сүөһү иитиитинэн, от үлэтинэн, сир астааһынынан, ону таһынан докумуонунан көҥүллэммит булдунан уонна балыктааһынынан.

Тыа хаһаайыстыбатыгар

Хочо сириттэн 73,9 тыһ.га сир тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт. Нам улууһун сүөһү иитэр (эт-үүт таһаарар ынах сүөһү, сылгы), бурдук, хортуоппуй, оҕуруот аһын үүннэрэр тэрилтэлэр бааллар[4].

Култуураҕа

Эҥсиэли — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр култуурунай уонна коммерческай бренд быһыытынан туттуллар аат. Нам улууһун хаһыата «Эҥсиэли» диэн ааттаах[12].

Ону таһынан, хочо сиригэр-уотугар Нам улууһун түмэллэрэ уонна өйдөбүнньүктэрэ бааллар:

  • Нам уус-уран түмэлэ;
  • И. С. Шарапов аатынан Никольскай түмэл;
  • П. И. Сивцев аатынан устуоруйа этнография түмэлэ;
  • М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын устуоруйатын өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэл;
  • «Үрдүк Иирэ» туристическай комплекс[4].

Хайдах тиийиэххэ сөбүй

Эҥсиэли хочото Нам улууһун чэрчитинэн сытар, онон Нам сэлиэнньэтигэр Дьокуускайтан массыына суолунан - 84 км, оттон өрүһүнэн - 96 км. Хочо иһинэн транспортнай сырыыны эрэгийиэннии суолталаах суоллар хааччайаллар[4].

Быһаарыылар

  1. ↑ Инвестиционный паспорт МО «Намский улус» Республика Саха (Якутия). Администрация Главы РС (Я) и Правительства РС (Я). Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2026. Архивировано 6 Сэтинньи 2019 года.
  2. ↑ Коллектив авторов Намский улус: история, культура, фольклор / Администрация муниципального образования «Намский улус» и Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН. — Дьокуускай: Бичик, 2010. — С. 6, 8, 12. — 496 с. — ISBN 978-5-7696-3190-0
  3. ↑ Коллектив авторов Географические основания развития отдельных частей Якутии в кратких описаниях улусов, наслегов и населённых мест республики / Министерство образования РФ. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2003. — С. 416, 427. — 696 с. — ISBN 5-85259-841-0
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Муниципальный район "Намский улус" (рус.) (22 Олунньу 2026).
  5. ↑ География улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2026.
  6. ↑ Коллектив авторов Намский улус: история, культура, фольклор / Администрация муниципального образования «Намский улус» и Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН. — Дьокуускай: Бичик, 2010. — С. 12. — 496 с. — ISBN 978-5-7696-3190-0
  7. ↑ Из истории улуса — Намская библиотека(биллибэт). namlib.ru. Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2026.
  8. ↑ Паводок-2025: Власти Якутии готовятся не повторить прошлогодних ошибок. Актуальные новости экологии Якутии, в России и мире ежеминутно сегодня и сейчас (рус.). ecology.russia24.pro. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026.
  9. ↑ В Якутии под воду ушли целые деревни - 24 Мая 2024 - Якутск Вечерний. vecherniy.com. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026.
  10. ↑ Небывалое наводнение
в Намском районе(биллибэт). www.sakhaparliament.ru. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026.
  11. ↑ Приложение N 1. Положение об уникальном озере "Белое" Намского улуса Республики Саха (Якутия). Приказ Министерства охраны природы Республики Саха (Якутия) от 12.12.2016 N 01-05/1-794 "Об утверждении положений об уникальных озерах Республики Саха (Якутия) республиканского значения" (с изменениями и дополнениями) | ГАРАНТ. base.garant.ru. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026.
  12. ↑ "Эҥсиэли" хаһыат (рус.). Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2026.

Категориялар